Кіріспе

Француздық "Дюнкерк" класының жетекші кемесі – 1930 жылдары француз әскери-теңіз флоты үшін салынған линкорлардың жетекші кемесі. Бұл классқа француздық "Страсбург" линкоры да кірді. Екі кеме Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін француз флоты салған алғашқы капиталдық кемелер болды; жоспарланған және көзделген кемелер соғыс басталғанда тоқтатылды, ал бюджеттік мәселелер француздарға соғыстан кейінгі он жылдықтарда жаңа линкорлар салуға мүмкіндік бермеді. "Дюнкерк" кемесі 1932 жылдың желтоқсанында салына бастады, 1935 жылдың қазанында суға түсірілді және 1937 жылдың мамырында аяқталды. Ол екі төрт қарулы мұнарада орналасқан сегіз 330 мм/50 Модель 1931 зеңбірегінен тұратын негізгі артиллериямен қаруландырылды және ең жоғары жылдамдығы болды. "Дюнкерк" және "Страсбург" Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін француз теңіз флотының 1-ші Желі дивизиясын (1ère Division de Ligne) құрады. Екі кеме соғыстың алғашқы айларында неміс саудалық рейдерлерін іздеді, ал "Дюнкерк" конвойларды сүйемелдеу міндеттеріне де қатысты. Францияның Екінші дүниежүзілік соғыстағы қатысуының бірінші кезеңін аяқтаған соңғы қарулы келісімнен кейін Мерс-эль-Кебирдегі британдық шабуыл кезінде кеме ауыр зақымдар алды, бірақ ол қайтадан суға көтеріліп, толық жөндеуге Толонға оралу үшін жартылай жөнделді. 1942 жылдың қарашасында немістерге түсіп қалмас үшін "Дюнкерк" суға батырылды, кейіннен италияндықтар, содан кейін немістер оны басып алып, жартылай бұзды. Оның қалдықтары 1955 жылға дейін Тулонда қалды, үш жылдан кейін жойылды.

Даму

Француз теңіз флотының жобалау бөлімі 1922 жылғы Вашингтон теңіз келісімінен кейін он жыл бойы келісімде рұқсат етілген 70 000 тонналық қанағаттанарлық жобаны жасауға тырысты. Алғашқыда француздар 1925 жылғы итальяндық кемелерге жауап іздеді, бірақ барлық ұсыныстар қабылданбады. 17 500 тонналық крейсер, Trentos-пен күресуге қабілетті болғанымен, ескі итальяндық соғыс кемелеріне қарсы жеткіліксіз болды, ал 37 000 тонналық крейсерлердің жобалары тым қымбатқа түсті және теңіз күштерін шектеу жөніндегі келіссөздерді қиындатар еді. Бұл әрекеттерден кейін 1929 жылы 23 690 тонналық қорғалған крейсердің аралық жобасы жасалды; ол зеңбіректермен қаруланды, зеңбіректерге қарсы брондалды және жылдамдығы болды. Көрінісінде ол соңғы Дюнкеркке едәуір ұқсас болды. 1929 жылы неміс кемелері француз теңіз архитекторларының назарына түсті. Жоба 1930 жылғы Лондон теңіз келісімін сақтауға тиіс болды, ол француздарды 1936 жылға дейін екі 23 333 тонналық кемемен шектеді. Бұрынғы жұмыстарға сүйене отырып, француздар 305 мм-лік зеңбіректермен қаруланған 23 333 тонналық жобаны жасады, ол неміс крейсерлерінің зеңбіректерiне қарсы брондалды және жылдамдығы соңғы Дюнкерк сияқты болды. Негізгі артиллерия толығымен алға орналастырылды. 1931 жылдың шілдесінде француз парламенті жобаны қабылдамады және қайта қарауға жіберді. Соңғы түзету 26 500 тоннаға дейін өсті; 305 мм-лік зеңбіректер 330 мм/50 Модель 1931 зеңбіректерiмен ауыстырылды, бронь сәл жақсартылды және жылдамдық сәл төмендетілді. Парламент мақұлдауы 1932 жылдың басында берілді, ал Дюнкеркке 26 қазанда тапсырыс берілді.

Сипаттамалары

Дюнкерк кемесі құрылысы аяқталған күйінде және толық жүктелген күйінде, жалпы ұзындығы , ені және максималды су тартуы болды. Ол төрт Парсонс тісті бу турбинасымен және алты мұнаймен жұмыс істейтін Индрет қазандығымен жабдықталған, олар жалпы қуатын дамытып, максималды жылдамдыққа жеткізді. Кеме экипажы 1381 мен 1431 офицерлер мен сарбаздардан тұрды. Кемеде корма бөлігінде екі бақылаушы ұшақ орналасқан, ал ұшақтарды қамтамасыз ету құрылғыларына бу катапульті және гидроұшақтарды көтеруге арналған кран кірді. Ол сегіз 330 мм/50 Модель 1931 зеңбірегімен қаруланды, олар екі төрт зеңбірек мұнарасында орналасқан, екеуі де суперқұрылымның алдында суперфайтинг жұп ретінде орналастырылған. Оның қосалқы қарулары он алты /45 көп мақсатты зеңбіректен тұрды; олар үш төрт және екі қос мұнараға орнатылған. Төрт зеңбірек мұнаралары кормаға, ал екі зеңбірек мұнаралары кеменің ортасына орналастырылған. Жақын қашықтықтағы әуе шабуылынан қорғаныс екі зеңбіректік қондырғыдағы сегіз зеңбірек және төрт зеңбіректік қондырғыдағы отыз екі зеңбірек батареясымен қамтамасыз етілді. Кеменің белдегі бронясы ортасында қалың болды, ал бас батарея мұнаралары беттеріндегі бронь плиталарымен қорғалған. Басты брондалған палуба қалың, ал бақылау мұнарасының қабырғалары қалың болды.

Өзгерістер

Дюнкерк өзінің салыстырмалы түрде қысқа қызмет ету кезеңінде бірнеше рет өзгертілді. 1937 жылы түтік қақпағы қосылды және Modèle 1925 үлгісіндегі 37 мм-лік 4 зеңбірек алынып тасталды. Келесі жылы олардың орнына жаңа Modèle 1933 зеңбіректері қойылды. 13,2 мм-лік зеңбіректер де сәл қайта орналастырылды, екінші бас қару мұнарасының қасында орналасқан екі ұстағыш артқа жылжытылды. 1940 жылы алдыңғы мұнараға жаңа қашықтық өлшегіш орнатылды.

Құрылыс және өңдеу

Дюнкерк кемесі 1932 жылдың 24 желтоқсанында Арсенал де Брест кемежайында, Салудың 4-ші док-орында салынды. Док тек соқтығы болғандықтан, кеме корпусының алдыңғы бөлігі толық аяқталмады. 1935 жылдың 2 қазанында суға түсіріліп, Ланнинонның 8-ші док-орындағы кемежайына сүйретілді, онда кеменің мұрты орнатылды. Бұл жұмыс аяқталған соң, кеме Quai d'Armement кемежайына сүйретіліп, қару-жарағы орнатылып, жабдықтау жұмыстары басталды. Теңіз сынақтары 1936 жылдың 18 сәуірінде басталды, бірақ кеменің суперқұрылысы толық аяқталмаған және көптеген қосымша және зениттік қарулары орнатылмаған еді. Екі күннен кейін кеме Брестке оралды және мамыр айындағы кезекті сынақтарға дейін машиналарын тексерді. Ресми бағалау 22 мамырда басталып, 9 қазанға дейін жалғасты. 1937 жылдың 4 ақпанында Дюнкерк кемедегі қосымша қаруларды сынау үшін теңізге шықты. Бортында вице-адмирал Моррис және контр-адмирал Ривет болды, олар сынақтарды бақылады. Ауа райының нашарлауына байланысты, негізгі қаруларды сынау 8 ақпаннан 11-14 ақпанға дейін кешіктірілді. Әскери-теңіз штабының бастығы Франсуа Дарлан 3 наурызда кемеге келіп, қосымша оқ ату сынақтарын бақылады. Сынақтар сәуір айына дейін жалғасты. 15 мамырда ВА Девин, 2-ші теңіз аймағының префекті, Дюнкеркке келді. Ол кемеге отырып, король Георг VI мен королева Елизаветаның таж кию рәсіміне Франция атынан қатысты. Кеме 17 мамырда тексеру үшін Бресттен шығып, 23 мамырда қайтып келді. 27 мамырда Сейн аралынан өткен тағы бір тексеруге қатысып, Дарлан мен Әскери-теңіз министрі Альфонс Гаснье Дупаркты қабылдады. Қару-жарақ сынақтары қайта басталды және маусымның ортасына дейін жалғасты. Шілде айының соңында кеме тағы да сынақтар үшін теңізге шықты, содан кейін 15 тамыздан 14 қазанға дейін жалғасқан қосымша жұмыстар үшін Брестке оралды. 1938 жылдың басында экипаж кеменің алғашқы ірі саяхатына дайындады, оның мақсаты – ұзақ қашықтықта жұмыс істеу қабілетін сынау болды. Саяхат 20 қаңтарда басталды. Кеме Атлантикадағы француз колониялық иеліктеріне саяхат жасады; тоқтаған порттардың арасында Антиль аралдарындағы Форт-де-Франс (31 қаңтардан 4 ақпанға дейін) және Сенегалдағы Дакар (25 ақпаннан 1 наурызға дейін) болды. 6 наурызда Брестке оралғаннан кейін, 11 наурызда тағы да оқ ату сынақтарын өткізді. Дюнкерк сапарынан оралғаннан кейін жабдықтарды тексеру және қару-жарақ сынақтарын тағы бір рет жүргізді, бұл мамыр айына дейін жалғасты. 1-4 шілде аралығында кеме ағылшын арнасына сапар шекті, 6 шілдеде Брестке оралды, ал 4-5 шілдеде Сен-Вааст-ла-Уг қаласында тоқтады. Георг VI мен Елизавета 16 шілдеде Булоньеге сапармен барды, сондықтан Дюнкерк сол күні британдық монархты күтіп алу үшін әскери кемелер тобымен бірге Бресттен шықты. 22 шілдеде Дюнкерк Кале қаласына бағыт алды, онда ол үйіне қайтып бара жатқан британдық корольдік отбасымен амандасты. 1 қыркүйекте Дюнкерк қызметке дайын деп жарияланды және Атлантика эскадрильясына тағайындалды, оның командирі вице-адмирал Марсель Бруно Жансулдің флагманы болды.

Соғысқа дейінгі қызмет

Қызметке кіргеннен кейін Дюнкерк оқу бағдарламасын жалғастырды, бірақ енді эскадрильяның қалған бөлігімен бірге жаттығуларға қатысты. Ол кезде эскадрильяға үш линкор (2-ші ұрыс дивизиясы), үш крейсер (4-ші крейсер дивизиясы), француз авианосегі «Беарн», көптеген эсминецтер мен торпедалық катерлер кірді. 18-20 қазан аралығында Бреттань жағалауында екі торпедалық катермен және бір шлюппен маневрлерге қатысты. Дюнкерк 8 қарашада «Беарн» және 4-ші крейсер дивизиясымен бірге Шербургке, Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған Германиямен жасалған қарулы келісімнің жиырма жылдығын атап өту үшін аттанды. Содан кейін кемелер 17 қарашада Брестке оралған оқу-жаттығуларға қатысты. Дюнкерк содан кейін 1939 жылдың 27 ақпанына дейін жөндеу жұмыстары үшін кемежайға қайтқанға дейін, ескі француз линкоры «Вольтердің» апатын нысана ретінде пайдаланды. Келесі күні Дюнкерк Атлантика эскадрильясымен Бреттань жағалауында маневрлерге қатысу үшін теңізге шықты. 17 наурыздан 3 сәуірге дейін кеме жасау зауытында жөндеу жұмыстары жүргізілді. 4-7 сәуір аралығында Бреттань жағалауында артиллериялық жаттығулар өтті. Нацистік Германияның Чехословакияның Судет аймағын аннексиялау талабына байланысты Судет дағдарысына жауап ретінде француз теңіз күштері 14 сәуірде Атлантика эскадрильясының бөлімдерін, соның ішінде Дюнкерк, үш жеңіл крейсер және сегіз ірі эсминецті, француз крейсері «Жанн д'Аркты» жаттығу крейсері ретінде француз Батыс Индиясына жасаған саяхатынан оралғанда қорғау үшін жіберді. Ол кезде неміс эскадрильясы, негізінен үлкен ауыр крейсер «Адмирал Граф Шпее» Испания жағалауында болды. Кемелер екі күннен кейін портқа оралды. 24 сәуірде эскадрильяға Дюнкерктің бауырласы француз линкоры «Страсбург» қосылды; екі кеме 1-ші ұрыс дивизиясы болып тағайындалды. Кемелер түтікшелеріне идентификациялық жолақтар салынды, Дюнкерк дивизия басшысы ретінде біреу, ал Страсбург үшін екеу. Эскадрилья келесі күні теңізге шығып, 29 сәуірге дейін жаттығулар өткізді. 1 мамырда Страсбург Дюнкеркке қосылып, Лиссабонға (Португалия) круизге шықты, екі күннен кейін Педро Альварес Кабралдың Бразилияны ашқан жылдығын тойлауға келді. Кемелер Лиссабоннан 4 мамырда шығып, үш күннен кейін Брестке келді. Сол жерде олар портқа келген британдық әскери кемелердің эскадрильясымен кездесті. Екі Дюнкерк классының кемелері 23 мамырда 4-ші крейсер дивизиясымен және үш эсминец дивизиясымен бірге Ұлыбритания жағалауында маневрлер үшін теңізге шықты. Содан кейін Дюнкерк пен Страсбург британдық порттарды аралады, соның ішінде Ливерпульді 25-30 мамыр аралығында, Обанды 31 мамырдан 4 маусымға дейін, Стаффаны 4 маусымда, Лох-Эуді 5-7 маусымда, Скапа-Флоуды 8 маусымда, Розитті 9-14 маусымда, ал Франциядағы Ле-Хаврді 16-20 маусымда тоқтады. Кемелер келесі күні Брестке оралды. Эскадрилья шілде айының басында және тамыздың басында Бреттань маңында қосымша жаттығулар жүргізді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Тамыз айында Германиямен шиеленіс қайта күшейген кезде, бұл жолы Польшаға қатысты аумақтық талаптар бойынша, француз және британдық әскери-теңіз күштері Германиямен соғыс жағдайында координацияны талқылады. Олар француздардың Англия арналынан оңтүстікке қарай, Орталық Африкадағы Гвинея шығанағына дейін одақтас кемелерді қорғауға жауапты болатынына келісті. Неміс саудалық рейдтерінен кемелерді қорғау үшін француздар Дюнкерк пен Страсбургті ядро етіп алған Рейд күшін (Force de Raid) құрды. Генсульдің басқаруындағы топқа үш жеңіл крейсер және сегіз эсминец кірді. Британдық бақылаушылар француз әскери-теңіз күштеріне Германияның Deutschland класындағы «кепкен ұрыс кемелері» тамыз айының соңында Атлантика теңізіне шыққанын және кемелермен байланыс үзілгенін хабарлады. 2 қыркүйекте, Германия Польшаға шабуыл жасағаннан кейін, бірақ Франция мен Ұлыбритания соғыс жариялағанға дейін, Рейд күші Бресттен немістердің ықтимал шабуылына қарсы қорғану үшін теңізге шықты. Неміс кемелері Солтүстік теңізде байқалғанын білген соң, ол өз кемелеріне портқа қайтуға бұйрық берді. Рейд күші кемені портқа дейін сүйемелдеп алып, 6 қыркүйекте Брестке келді. Осы уақытқа дейін неміс рейдерлері Атлантикаға қарай бет алды, сондықтан британдық және француздық флоттар оларды іздеу үшін аңшы топтарын құрды; Рейд күші бөлінді, Дюнкерк пен Страсбург жеке-жеке L және X күштері ретінде жұмыс істеді. Дюнкерк, Беарн және үш крейсер Брест қаласында қалды, ал Страсбург және екі француздық ауыр крейсері Дакарда орналасқан британдық авианосецке қосылды. 22 қазан күні Дюнкерк және екі крейсер эскортпен бірге Кингстонға (Ямайка) бағытталған KJ 3 конвойын сүйемелдеді, үш күннен кейін Брестке оралды. 25 қарашада олар тағы да теңізге шықты, неміс шайқас кемелерін ұстауға тырысты – Шарнхорст және Гнайзенау, ол британдық қарулы сауда крейсерін батырған болатын. Исландиядан өтетін кемеде Дюнкерк өте ауыр теңізге тап болды; оның мұрты үлкен толқындармен бірнеше рет суға батып, зақымданудан сақтану үшін баяулауға мәжбүр болды. Осы уақытқа дейін немістер портқа оралды, сондықтан ағылшын-француз күштері өз порттарына қайтты. 3 желтоқсанда Брестке келген соң, Дюнкерк кемесінің алдыңғы бөлігін жөндеу үшін докқа қойылды. Исландиядағы тәжірибе оның дизайнындағы кемшіліктерді, соның ішінде жеткіліксіз борт және жеткіліксіз берік құрылысты көрсетті. Алайда бұл мәселелерді оңай түзету мүмкін болмады, сондықтан Дюнкерк дауылға осал болып қала берді. 11 желтоқсанда Дюнкерк және француз крейсері Глоир Банк де Францияның алтын қорының бір бөлігін Канадаға тасымалдады. Кемелер 17 желтоқсанда келді және жеті әскерлік кемеден тұратын конвойды сүйемелдеді, оларды кері сапарда соғыс кемесі сүйемелдеді. 29 желтоқсанда теңізде жүргенде конвой Батыс жағалаудағы жергілікті эскорт күштерін кездестірді, олар конвойдың жауапкершілігін өз мойнына алды, Дюнкерк пен Глоир Брестке қарай бөлініп кетуіне мүмкіндік берді. 1940 жылғы 4 қаңтарда Брестке келгеннен кейін Дюнкерк 6 ақпанға дейін тағы бір жөндеуден өтті. Содан кейін кеме 21 ақпаннан 23 наурызға дейін теңіз сынақтары мен оқу маневрлерін өткізді. 1940 жылдың көктемінде Италияның жауырықтанған әрекеттеріне байланысты, 2 сәуірде Рейд күші Мерс-эль-Кебирге жіберілді. Дюнкерк, Страсбург, екі крейсер және бес эсминец сол күні шығып, үш күннен кейін келді. 9 сәуірде Норвегияға неміс десантына жауап ретінде эскадрильяға бірнеше күннен кейін Брестке оралуға бұйрық берілді. Рейд күші сол күні Мерс-эль-Кебирден шығып, 12-сі Брестке келді. Бірақ итальяндық араласу қаупі француз командасына әсер етуді жалғастырды, ол кемелердің бұйрықтарын өзгертіп, оларды 24 сәуірде Мерс-эль-Кебирге қайтарды; Дюнкерк және топтың қалған бөлігі сол күні кетіп, 27 сәуірде келді. Олар 9-10 мамыр аралығында Батыс Жерорта теңізінде оқу-жаттығу жаттығуларын өткізді, бірақ келесі айда аз белсенділік көрсетті. 10 маусымда Италия Франция мен Ұлыбританияға соғыс жариялады. Екі күннен кейін Дюнкерк пен Страсбург аймақта екендігі туралы қате хабарланған неміс және итальяндық кемелерді ұстауға шықты. Француздар немістер Гибралтар бұғазы арқылы шайқас кемелерінің тобын италиялық флотты нығайту үшін күшпен өткізуге тырысады деген қате ақпарат алды. Француз флоты жолға шыққаннан кейін, барлау ұшақтары Гибралтарға қарай жүзіп бара жатқан жау флотын байқағанын хабарлады. Ұшақ италиялық шайқас флоты немістерге қосылу үшін келе жатқанын байқады деп есептеген француздықтар оларды ұстау үшін жылдамдықты арттырды, бірақ ұшақ шындығында француз флотын тапқанын түсінді. Флот содан кейін портқа қайтып келді, Дюнкерктің соңғы соғыс операциясының соңы болды. 22 маусымда Франция Франция шайқасынан кейін Германияға капитуляциялады; соғысты тоқтату келісімдері кезінде француз әскери-теңіз күштері Дюнкерк және Тулондегі бірнеше басқа кемелерді демилитаризациялауды ұсынды. Соғысты тоқтату шарттарына сәйкес, Дюнкерк пен Страсбург Мерс-эль-Кебирде қалады.

Мерс-эль-Кебир

Дюнкерк шайқасындағы жалғыз сынақ 3 шілдеде Мерс-эль-Кебирге жасалған шабуылда болды. Британдықтар, соғыс бітіру шартының шарттарын қате түсініп, немістерге француз флотына қол жеткізуді қамтамасыз етеді деп қорқып, егер немістер кемелерді алуға тырысса, олардың экипаждары оларды батырады деген Дарланның уәделеріне қарамастан, кемелер тұтқындалып, оларға қарсы қызмет етуге мәжбүр болады деп қорқып отырды. Премьер-министр Уинстон Черчилль содан кейін соғыс кабинетін флотты бейтараптандыру керектігіне немесе Ұлыбритания жағында соғысқа қайта қосылуға мәжбүр етуге сендірді. Британдық H күші, адмирал Джеймс Сомервиллдің қолбасшылығымен және HMS Hood пен линкорлар мен , Мерс-эль-Кебирге француз линкорлық эскадрильясын британдықтарға қосылуға немесе олардың кемелерін басуға мәжбүрлеу үшін келді. Француз теңіз күштері бұл талапты орындамаған жағдайда Германиямен қол қойылған қарулы келісімді бұзған болар еді. Кемелердің Оқпан әскерінің қолына түспеуін қамтамасыз ету үшін британдық әскери кемелер 17:55-те оқ ашты. Дюнкерк кемесі теңізге қараған тұста тұрып, отқа жауап бере алмады. Дюнкерк экипажы шынжырларды босатып, кемеге британдықтар от атып жатқан кезде, кемеге HMS Hood шабуыл жасады. Француздық артиллерия тез жауап берді және Дюнкерк Худқа бірнеше рет атқаннан кейін тез арада төрт снарядтан зақымданды. Біріншісі оң жақтан жоғары орналасқан басты батареяның шатырындағы шатырды бұзды, бірақ ол броньды табаққа тығылып, оң жақ шатырдың жартысында барлық адамдарды тұншықтыратын ұшқыш зарядтарды тұтастырды; сол жағы жұмыс істеді. Снарядтың өзі мұнараның бетінен ауытқып, жерге түскенде жарылмай қалды. Шабуылдан кейін бөлініп қалған бронь пластинасының сынықтары оң жақ пуляның цилиндрін бұзып, оны әрекетсіз етті. Екінші снаряд броньсыз артқы бөлігінен өтіп, бронь палубасын бұзып, жарылмай-ақ корпустан шығып кетті. Ол аз ғана зақым келтірсе де, снаряд рульдің басқару желісін кесіп тастады, кеме қолмен басқаруды қолдануға мәжбүр болды, бұл экипаждың кемені басқару қабілетін қиындатты. Үшінші снаряд кемені 18:00 сағаттан кейін ұрды; бұл снаряд белбеудің оң жағындағы жоғарғы жиегіне ұрды; белбеу тек неміс снарядтарын жеңу үшін жасалғандықтан, әлдеқайда күшті британдық снаряд оны оңай тесіп тастады. Одан кейін снаряд оң жақ екінші буранының No. III бөлмесі арқылы өтті, қозғалтқыш зарядтарды тұтастырып, 130 мм снарядтарды жарылды. 15 дюймдік снаряд ішкі қалқанды бұзып, медициналық қоймада жарылды. Жарылыс үлкен ішкі зақымдануға әкеліп соқты, оқ-дәрілердің түтіні машиналар бөлмесіне кірді, бірақ жарылыстан қалған қалдықтар броне есіктерді жауып тастады. Тек он екі адам ғана бөлменің алдыңғы жағындағы баспалдақ арқылы құтыла алды. Төртінші снаряд үшінші соққыдан кейін белдікке және су сызығына тиді. Сонымен қатар, ол белбеу мен торпеданың қалқасын талқандап, 2-ші қазандық бөлмесінде жарылып, қозғалтқыш машиналарына үлкен зақым келтірді. Дюнкерк жылдамдықты, содан кейін барлық электр қуатын жоғалтты; ағылшын кемелеріне қарсы тұра алмады немесе одан әрі қарсы тұра алмады, Дюнкерк суға батудан сақтану үшін Мерс-эль-Кебирдің екінші жағында жағаға жапсырылды. Британдықтар атысты жиырма минуттан кейін тоқтатты, бұл келтірілген залалды шектеді; Сомервилл франко-британдық қатынастарға келтірілген залалды азайтуға үміттенді. Кемеде жұмыс бірден басталды; 20:00-де Генсол экипажға өлілер мен жарақаттанғандарды алып шығуға бұйрық берді, ал залалдарды бақылау топтары кемені тұрақтандырды. Екі жұмыста да қатыспаған 800-ге жуық адам жағаға жіберілді. Жарты сағаттан кейін ол радио арқылы Сомервиллге кеме эвакуацияланғанын хабарлаған. Келесі күні таңертең өрт сөндіріліп, кеме қабығындағы саңылауларды жабу жұмыстары басталды. Жарақат алған экипаж мүшелері жергілікті ауруханаға жеткізілді. Генсуль кеме бірнеше күн ішінде тұрақты жөндеу үшін Тулонға жүзуге дайын болады деп күтті және өзінің жоғары тұрған адамирал Жан Пьер Эстеваға (Адмирал Суд, Солтүстік Африкадағы әскери-теңіз күштерінің қолбасшысы) осыны хабарлады. Эстева өз кезегінде осыған байланысты Алжирдегі баспасөзге мәлімдеме жасады, бұл британдықтарды Дюнкерктің тұрақты түрде жарамсыз еместігіне хабардар етудің қаламаған әсерін тигізді. Черчилль Сомервиллге кемеге қайтып, оны жоюды бұйырды; Сомервилл, кеме Сент-Андре қаласының алдында жағаға жамылған кезде азаматтық құрбандарды болдырмауға үміттеніп, тек торпедалық бомбалаушыларды қолдану арқылы шабуыл жасауға рұхсат алды. Екінші шабуыл 6 шілдеде болды. Үш толқында алты, үш және үш ұшақтан құралған он екі Fairey Swordfish торпедалық бомбалаушысы, шалшық суда қолдануға бейімделген торпедалармен қаруланған, авианосецтен ұшырылды. Оларға үш Blackburn Skua истребителі сүйемелдеді. Француздар кемеге торпедалық торларды орнатуға үлкермеді, ал Генсуль кеме эвакуацияланғанын күшейтуді үміттене отырып, оның зениттік қаруларын қолдануға тыйым салды. Тағы бір шабуыл болған жағдайда қалған экипажды эвакуациялау үшін үш күзет кемесі кемеге жақын орналасқан, және олар тереңдік зарядтарымен жүктелген. Бірінші толқын Terre Neuve күзет кемесіне тиді, бірақ ол жарылмады, оның корпусындағы тесік шалшық суда батып кетті. Екінші толқындағы тағы бір торпеда қираған кемеге тиді және жарылды, одан кейін оның тереңдік зарядтарының он төртіншісі жарылды, бұл TNT-нің шамамен теңіз тоннасына тең, сегіз Swordfish торпедасына тең. Жарылыс Дюнкерктің мұрын бөлігіне үлкен зақым келтірді және капитан оның маңызын сезіне отырып, торпедалық бөлімдерді су басуға бұйрық бермегенде, жарылысқа әкелуі мүмкін еді. Жарылыс тағы 30 адамды өлтірді, екі шабуылдағы қаза болғандардың жалпы саны 210-ға жетті. Дюнкерк шабуылда қатты зақымдалды, 3 шілдедегі оқ жаудырудан әлдеқайда көп зақымдалды; корпуста ашылған тесіктен шамамен су кемеге кірді, ал кеменің корпусы, қос түбі және торпедалық қалқанның шамамен ұзындығы жарылыстан деформацияланды. Алдыңғы броньдық белдеу де бұрмаланды және оның броньдық палубалары жоғары көтерілді. Зақымды саралау 11 шілдеде жүргізілді, бірақ зақымның ауқымы жергілікті кеме құрылысшысының жөндеуге қабілетінен асып кетті, өйткені оның жеткілікті өлшемдегі құрғақ доктары болмады. Жөндеу жұмысына көмектесу үшін Тулондан инженерлер жіберілді, ол 19 тамыздан 23 тамызға дейін корпустың үстіне болтталған болаттың жапырағын жасаудан басталды, содан кейін 31 тамыздан 11 қыркүйекке дейін бетонның шамамен метрлік қабаттарымен жабылды. Содан кейін корпус құрғатылып, 27 қыркүйекте қайтадан суға жіберілді, содан кейін Сент-Андредегі тұраққа одан әрі жөндеуге тасымалданды. Осы уақытта кемеге торпедалық торлар орнатылып, оның зениттік қарулары қолданысқа енгізілді. 5 желтоқсанда жұмысшылардың бірі дәнекерлеу факелімен қауіпті өрттің шығуына себеп болды. Жұмыс 1941 жылдың соңына дейін жалғасты, сәуір айында кеме машинасымен стационарлық сынақтардан өтті. Оның экипажы 19 мамырда оралды және шілдеге қарай Тулонға қайта оралуға дайын болды, бірақ Жерорта теңізіндегі шайқас француздерді өртке түсіп қалудан сақтау үшін күтуге мәжбүр етті. 25 қаңтар 1942 жылы қысқа тұйықтамадан тағы бір өрт шықты. Дюнкерк 19 ақпанда Жерорта теңізін кесіп өтуге дайын болды; ол таңғы сағат 4:00-де француз эсминецтері Vauquelin, Tartu, Kersaint, Frondeur және Fougueux сүйемелдеуімен суға түсті. Кемелерді 65-ке жуық истребительдер, бомбалаушылар және торпедалық бомбалаушылар кесіп өту кезінде қорғады. Дюнкерк 20 ақпанда сағат 23:00-де Тулонға жетті; оның экипажы 1 наурызда соғыс бітіру шартының талаптарына сәйкес азайтылды, ал 22 маусымда ол тұрақты жөндеу үшін үлкен Vauban докқа кірді.

Тулон қаласында суға бату

Материал мен жұмыс күшінің жетіспеушілігіне байланысты жөндеу жұмыстары баяу жүргізілді. Вермахт Солтүстік Африкадағы одақтастардың сәтті қонуына жауап ретінде Бос аймақты басып алғаннан кейін, немістер 27 қарашада Виши үкіметінің бақылауында қалған француз әскери кемелерін басып алуға тырысты. Кемелерді басып алудан сақтау үшін, олардың экипаждары Тулондағы флотты, соның ішінде Дюнкерк кемесін де батырды, ол әлі де Вобан құрғақ догында толыққанды емес еді. Кемеге жарыққыш зарядтар орнатылып, өртке берілді. Оның командалық офицері, капитан Амиэль бастапқыда жазбаша бұйрықсыз кемесін батырудан бас тартты, бірақ ақырында жақын маңдағы жеңіл крейсер «Ла Галлисонньер» командалық офицері оны мұны жасауға көндірді. Кеме әлі де құрғақ докта болғандықтан, оны су басу үшін шлюздерді ашу қажет болды, бұл екі-үш сағатқа созылар еді. Док қабаттарының алыс жағында орналасқандықтан, немістерге кемеге жету үшін бір сағаттан астам уақыт кетті, және олар шатасудың салдарынан шлюздерді жабуға тырыспады. Италия кемелердің көп бөлігін бақылауға алды және итальяндық флоттың қызметі үшін мүмкіндігінше көп кемені жөндеуді, ал қызметке тез қайта оралу мүмкін емес екенін анықтағандарын жоюды шешті. Италиялықтар Дюнкеркті толыққанды жарамсыз деп санады, сондықтан оны сол жерде бөлшектеуге кірісті. Осы процестің бір бөлігі ретінде кеме француздықтардың оны қайта қалпына келтіруіне жол бермеу үшін әдейі зақымдалды; итальяндықтар негізгі артиллериялық қаруларын қолдануға жарамсыз ету үшін кесіп тастады. 1943 жылдың қыркүйегінде Италия одақтастарға бас бергеннен кейін, жартылай бөлшектелген кеме немістер тарапынан басып алынды. 1944 жылы немістер кеменің мұрын бөлігін алып тастап, құрғақ доктан шығарып, бөлшектеу процесін жалғастыру үшін суға сүңгітті. Ол осы жағдайда болған кезде одақтас авиациясы бірнеше рет бомбалады. Кеме 1955 жылдың 15 қыркүйегінде жарамсыз деп танылды және Q56 деп қайта аталды. Оның қалдықтары, көп емес, 1958 жылдың 30 қыркүйегінде 226,117,000 франкке соңғы бөлшектеуге сатылды.