Кіріспе

Суфрен – 1916 жылы батып кеткен, француз теңіз күштерінің досмурындық кемесі. 1902 жылы құрастырылып, кеме өзінің қызметінің көп бөлігінде Escadre de la Méditerranée (Жерорта теңізі эскадрильясы) құрамында болып, көбінесе флагмандық кеме ретінде тағайындалды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін екі рет француз кемелерімен соқтығысып, екі рет винт білігі жыртылды. Суфрен Дарданелл түбіндегі теңіз операцияларына қатысты, онда ол жолдарды қорғайтын Османдық бекіністеріне шабуылдар жасады. 1915 жылғы 18 наурыздағы шайқастарда орташа дәрежеде зақымданып, жөндеуге Тулонға жіберілді. Жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін кеме Галлиполи науқаны кезінде одақтас күштерге артиллериялық қолдау көрсету үшін қайта оралды. Суфрен одақтастар түбектерден шығып келе жатқанда жақтан қорғауды қамтамасыз етті және қателік салдарынан эвакуациялық кемелердің бірін батырып жіберді. Жөндеуден кейін кеме Салоника майданындағы одақтастардың операцияларына гректердің кедергі келтірмеуі үшін тағайындалған француз эскадрильясына қосылды. 1916 жылғы 26 қарашада Лиссабонға жөндеуге бара жатқанда, Суфрен Германияның теңіздік қайықтың (подлодка) торпедалық шабуылына ұшырады және барлық экипажымен бірге батып кетті.

Дизайн және сипаттама

1893 жылы рұқсат етілген үш линкордың құрылысы әлі де жалғасып жатқан кезде, әскери-теңіз министрі вице-адмирал Арман Беснар 1897 жылы Депутаттар палатасына француз линкоры "Иенаны" Шарль-Легенийдің жақсартылған дизайны бойынша құрылысқа рұқсат беруге қол жеткізді. Палата келесі жылы тағы бір линкорды бекітті, ал Беснар, құрылысты жаңа дизайнды дайындауға қажетті уақытқа дейін кешіктіргісі келмегендіктен, "Иенаның" кеңейтілген және жақсартылған нұсқасын сұрады. "Суффрен" қару-жарақ пен бронясының шамалы жақсаруы көзделіпті, бірақ жобаны "Conseil des travaux de la Marine" (Құрылыс кеңесі) талқылағанда жақсартулар саны көбейді, сондықтан ол негізінен жаңа дизайнға айналды, "Иенаның" орналасуының бір бөлігін ғана сақтап қалды. Ең маңызды өзгерістер – екіншілік қарудың көп бөлігі "Иенадағы" казематтардың орнына мұнараларда орналастырылды, ал бас қару үшін оқ-дәрілердің қоры бір зеңбірекке 45-тен 60 оққа дейін артты.

Жалпы сипаттамалары

Суфрен Иенадан ұзынырақ болды, жалпы ұзындығы шамамен болды. Оның ені және алдыңғы бөлігіндегі сусыру тереңдігі алдыңғы және артқы бөлігіндегі сусыру тереңдігі болды. Ол қалыпты жағдайда тонна ығыстырды, ал толық жүктелгенде тонна, бұл алдыңғы кемеден тоннаға артық. Суфренге тербелісін азайту үшін бортындағы кильдер орнатылған. Оның экипажы жеке кеме ретінде 31 офицер мен 637 матростан, ал флагмандық кеме ретінде 42 офицер мен 700 теңізшіден тұрды.

Қозғалтқыш

Суффрен үш Индрет тік үш кеңейтімді бу машинасымен қозғалды, олардың әрқайсысы бір пропеллер білігін айналдырды. Ортаңғы білік үш қанатты бұрандалы винтті, ал қанаттағы винттер төрт қанатты болды; әрқайсысының диаметрі болды. Машиналар 24 Николаус қазандықтарымен берілген буды пайдаланды. Жалпы қуаты бағаланған , машиналар кемеге жылдамдық беру үшін арналған. 1903 жылғы 12 қарашадағы теңіз сынақтарында олар және ең жоғары жылдамдыққа қол жеткізді. Кемеде көмірдің ең көп мөлшері болды, бұл оған көмірдің жануын жақсарту үшін майды себуге мүмкіндік берді және жылдамдықпен жүзуге болатын. Суффрен отын майының мөлшерін тасыды. Кемедегі 80 вольт электр қуатын екі 600 амперлік және үш 1200 амперлік динамомен қамтамасыз етілді.

Қару-жарақ

Иена сияқты, Суффрен де өзінің негізгі қару-жарағын – екі екі зеңбірек мұнарасында орналасқан 40 калибрлі Canon de Modèle 1893/96 зеңбіректерін алып жүрді, біреуі суперструктураның алдында, екіншісі артында орналасқан. Мұнаралар электр моторларымен айналдырылса, көтерілуі және төмен түсірілуі қолмен жүзеге асырылды. Зеңбіректер -5° бұрышта зарядталды және ең жоғары көтерілу бұрышы +15° болды. Олар бронебойғыш снарядтарды минутына шамамен бір рет атып шығарды. Олардың оралымдық жылдамдығы ең жоғары көтерілуде шамамен болды, бұл қашықтыққа мүмкіндік берді. Суффрен әр зеңбірекке 60 снаряд, әр мұнарада дереу қолдануға дайын 22 снарядтық тіректерімен жабдықталған. Кеменің қосалқы қару-жарағы он 45 калибрлі Canon de Modèle 1893/96 зеңбірегінен тұрды. Олардың алтауы суперструктураның екі жағындағы жеке зеңбірек мұнараларында орналастырылған, ал қалған төртеуі жоғарғы палубадағы жеке казематтарда, бортының қисайған бөлігінің үстіне орналастырылған. Зеңбіректер оралымдық жылдамдығымен қашықтыққа снарядтарды атып шығарды. Олардың теориялық атыс жылдамдығы минутына екі-үш снарядты құрады. Суффрен әр зеңбірекке 200 снаряд алып жүрді. Сонымен қатар, ол қорғаныс палубасында және суперструктурада қалқандалған орналастыруларда 45 калибрлі Canon de Modèle 1893 зеңбірегінің сегізін алып жүрді. Бұл зеңбіректер снарядын атып шығарды, оны +20° дейін көтеруге болады, ең көп қашықтығы болды. Олардың максималды атыс жылдамдығы минутына төрт снарядты құрады. Кемеде осы зеңбіректерге арналған 2000 снаряд сақталған. Торпедалық катерлерге қарсы қорғану үшін Суффрен 22 50 калибрлі Canon de Modèle 1885 Hotchkiss зеңбірегін орнатты. Олар шайқас платформаларында және суперструктурада орналастырылған. Олар снарядын атып шығарды, ең көп қашықтығы болды. Олардың теориялық максималды атыс жылдамдығы минутына 15 снарядты құрады, бірақ тұрақты атыс жылдамдығы минутына 7 снарядты құрады. Суффрен осы зеңбіректерге 16 500 снаряд алып жүрді. Жоғарғы көпірде екі Modèle 1885 Hotchkiss зеңбірегі де орналастырылған. Кеме бортында төрт торпеда түтігімен жабдықталған. Олардың екеуі алдыңғы мұнараның артында суға батып, 30° бұрышта бекітілген. Екі су үстіндегі түтік 80° бұрылуға қабілетті болды. Әдетте Суффрен кемесі 1892 үлгісіндегі он екі торпедамен жабдықталған, олардың төртеуі оқу торпедалары болды.

Қару-жарақ

Суффрен кемесі Харви бронясының толық су сызығы бойынша белдеуіне ие болды, оның максималды қалыңдығы кеме ортасында болды және мұрын бөлігінде және кормасында азайды. Бұл белдеудің төменгі жиегі кеме ортасында қалың болды және мұрын бөлігінде және кормасында жұқарады. Бронялық плиталардың биіктігі болды, оның су сызығынан жоғарысы және су сызығынан төмені болды. Оның үстінде, мұрындан кормаға дейін созылған, кормадағы бас қару мұнарасының түйінді қабырғасының астындағы арнайы болат бронясының қабаты болды. Қалыңдығы мұрында басталып, кеме ортасында дейін өзгеретін. Бұл броня, кез келген тесілген оқтан судың кіруін азайту үшін жоғары бөлінген коффердаммен қамтамасыз етілді, өйткені оның бөлімдері суға төзімді кептірілген зостера теңіз шөбінің "кірпіштерімен" (briquettes de zostère) толтырылды. Казематтардың сыртқы жақтары 110 миллиметрлік арнайы болат плиталармен қорғалған. Казематтар көлденең қабырғамен және қалың орталық қабырғамен бөлінген. Бас мұнараның бронясы қалыңдығында болды, 50 миллиметрлік төбесі және барбеттер броняның қалыңдығымен қорғалған. Екіншілік мұнаралардың бронясы алдыңғы жағында қалың, артқы жағында жұқа болды. Басқару мұнарасының қабырғалары қалың болды және оның байланыс түтігі броняның қалыңдығымен қорғалған. Брондалған палуба екі плитаның үстіне орналасқан жұмсақ болат плиталардан тұрды. Оның астындағы сынық палуба екі қабаттан тұратын плиталардан құралды.

Соғысқа дейінгі

Суфрен, вице-адмирал Пьер Андре де Суфрен де Сен-Тропездің есімімен аталып, 1898 жылғы 21 сәуірде Брест арсеналында тапсырыс берілді және сол жылдың 25 шілдесінде суға түсірілді. Оның жабдықталуы, арматура мен броньдың кешігіп жеткізілуіне байланысты кешіктірілді. Суфрен 1903 жылғы қарашада теңіз сынақтарын бастады, бірақ 1904 жылғы 3 ақпанда ғана қолданысқа енгізілді. 1903 жылғы 18 тамызда ол француздық «Массена» броненосесімен «Лонг» аралының жанында артиллериялық сынаққа қатысты. Суфреннің алдыңғы мұнарасының жанына, қалыңдығы белгілі бір өлшемдегі жұмсақ болаттан жасалған плита бекітілді. Плитаның броньға қарсы тұруын анықтау үшін, мұнараға алты қой орналастырылып, оның экипажын имитациялады. «Массена» Суфреннен қашықтап, 305 миллиметрлік снарядтарды атып жіберді. Алғашқы үш снаряд – оқу снарядтары болды, олар бронь плитасынан сынықтарды ұшырып жіберді. Соңғы екі снаряд, толық зарядталған, плитаны жарыққа түсірді, бірақ Суфреннің мұнарасы толық жұмыс істеді, оның Germain электрлік өрт басқару жүйесі де, қойлар да зардап шекпеді. Бір сынық «Массенаның» бронь белдеуінің үстінен соғып, оның корпусында 15 сантиметрлік тесік қалдырды. Тағы бір сынық сынақтарды бақылап отырған Әскери-теңіз министрі Камиль Пелетаннан бірнеше метр қашықтықта жерге түсті. Суфрен Бресте қолданысқа енгізілгеннен кейін, көп ұзамай «Жертеңіз эскадрасына» тағайындалды. Тулонға келгеннен кейін, ол 24 ақпанда командирінің флагманы, вице-адмирал Палма Гурдон болды. Екі айдан кейін ол Франция президенті Эмиль Лубетті Неапольге мемлекеттік сапармен алып барды. Уақыт өте келе, қызметте бірнеше кемшіліктер анықталды, соның ішінде терең суларда зәкірді көтеруге шамасы жетпейтін капистанның әлсіздігі. Тағы бір мәселе – ортаңғы қозғалтқыш пен оның пропеллерлік білігінің қызып кетуі. Гурдонды 1905 жылғы 4 қазанда вице-адмирал Шарль Тушар алмастырды. 1906 жылғы 5 ақпанда Иер аралынан қашықтағы флоттық жаттығулар кезінде Суфрен француздық «Бонит» суасты қайығын кездейсоқ соқты, себебі ол маневр жасағанда флоттың қозғалысын дұрыс есептемеді. «Бонит» Суфренге қарағанда перископтық тереңдікке көтерілді, бірақ Суфрен суасты қайығы суға батып бара жатқанда жылдам бұрылуға тырысты, нәтижесінде Суфрен «Бонитке» тек жанама соққы берді. Алайда, бұл кемедегі екі бөлікті бұзуға жеткілікті болды. «Бониттің» мұрты қирады және бірнеше балласттық резервуарлары жарылды. Тек салмақты кемені жылдам түсіру арқылы ғана суасты қайығы батпады. Екі кемеде де зардап шеккендер болған жоқ. 1906 жылдың жазында Суфреннің су үсті торпеда түтіктері алынып тасталды. Содан кейін ол 16 қыркүйекте Марсельдегі халықаралық флотты тексеруге қатысты. 1907 жылғы 12 наурызда Тулон қаласында «Иенаның» жанында су қоймасында болған кезде оның журналы жарылды. Жанып жатқан бөлшектер «Суфрен» кемесінде кішігірім өрт шығарды, бірақ жарылыстан зақымданбады және 1 шілдеде басталған жыл сайынғы флоттық маневрлерге қатысты. 5 қарашада кемені флагман ретінде жартылай дредноут француздық «Патри» жауынгерлік кемесі алмастырды, бірақ ол 1-ші ұрыс дивизиясына тағайындалды. 1908 жылдың басында кеме көпіріне Барр мен Штраудтың қашықтық өлшегіші орнатылды. Суфрен шілде айында 3-ші бронетанкі дивизиясына ауыстырылды. 13 тамызда Гольф Хуан жағасында маневрлер кезінде кеменің сол жақ винт білігі сынды және винт терең суға құлап түсті. «Индреттен» жаңа білік тапсырылды, бірақ «Иенадан» сақталған білік осындай табысқа ие болды, сондықтан кеме инженерлері оны орнында қалдырып, жаңа білікті қосалқы ретінде сақтауды өтінді. Бұл ұсынысты Әскери-теңіз министрлігі қабылдамады және біліктер алмастырылды. Сонымен қатар, орталық винт білігінің орнатылуын қайта өңдеу мүмкіндігі пайда болды, сондықтан ол жиі қызып кетпейтін болады. 1909 жылы «Жертеңіз эскадрасының» линкорлары екі «Линейка» (жауынгерлік эскадрилья) болып қайта ұйымдастырылды, әрқайсысында үш кемелік дивизия бар; 3-ші бронетанкі дивизиясы енді 2-ші «Линейкаға» тағайындалды. Суфрен, ең заманауи предредноуттардың бірі ретінде, жиі 1-ші «Линейкаға» тіркелді, қайта жөндеу немесе жөндеу кезінде кемелерді алмастыру үшін. 1910 жылғы қарашада сол жақ винт білігі сынды және винт терең суға ұшып кетті. Бірден ешқандай білік табылмады, сондықтан Суфренге жөндеу үшін үш ай күтуге тура келді; оның қазандықтары күрделі жөндеуден өтіп, жаңасы жасалды. 1911 жылғы 14 ақпанда порттың зәкір тізбегі сынды, бұл кезде Суфрен басқа екі линкормен сүйреу жаттығуларын жүргізді, бір теңізші қаза тауып, тағы екеуі жарақат алды. Кеме 4 қыркүйекте Тулон жанындағы теңіз парадына қатысты. «Жертеңіз эскадрасы» 31 қазан күні «1-ші теңіз армиясы» болып қайта аталды, себебі «Ұлттық теңіз күштері» өз күштерін Жерорта теңізінде шоғырландырды. 1911 жылғы 25 қыркүйекте Тулон қаласында жартылай дредноут француздық «Либерте» жауынгерлік кемесінің журналы жарылғанда, жарылыстан ұшып келген сынықтар Суфренде төрт адамды өлтірді. Кеме 2-ші «Линейканың» 2-ші бронетанкі дивизиясына ауыстырылды, бұрынғы жарылыста жойылған жауынгерлік кеменің орнына. 1913 жылғы 14 наурызда ол 3-ші «Линейканың» 1-ші бронетанкі дивизиясына ауыстырылды және төрт күннен кейін вице-адмирал Лоран Марин Дарбель, «Линейка эскадрасының» командирінің флагманы болды. «1-ші теңіз армиясының» жылдық маневрлері 19 мамырда басталды; олар аяқталғаннан кейін кемелер президент Раймонд Пуанкаре тарапынан тексерілді. 3-ші «Линейка» 11 қарашада таратылды және Суфрен «Толықтыру дивизиясының» командирі, контр-адмирал Габриэль Дарриеудің флагманы болды, төрт күннен кейін ол өз кезегінде 1 сәуірде контр-адмирал Эмиль Гепратпен алмастырылды. 28 мамырдағы флоттық жаттығулар кезінде Суфрен кездейсоқ француздық «Демократи» жауынгерлік кемесіне соқты; соңғы кеме зардап шекпеді, бірақ Суфреннің сол жақ зәкірі мен зәкір құбыры қирады және кеменің корпусында тесік пайда болды, нәтижесінде кеме жедел жөндеуге портқа оралуға мәжбүр болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1 тамызда Ұлттық теңіз күштері соғысқа дайындықпен жұмылдырылған кезде, Division de complément француз Алжирінің Алжир қаласына, Францияға баратын конвойды қорғау үшін жіберілді. Олар алғашқы сүйемелдеу миссиясын 6 тамызда орындады, ал 22 тамызда Bizerte, French Tunisia-ға жеткеннен кейін Сицилия бұғазында контрабандалық табельдерді тексеруге кірісті. Қыркүйек айында «Суффрен» кемесінің көпір жанында қосымша Barr және Stroud арақашықтық өлшегіштері орнатылды. Олардың екеуі көпірдің алдыңғы және артқы бөлігіндегі көлденең рельстерге бекітілді. Артқы қабырғасы алынып тасталды және суперструктураның екі жағындағы 100 миллиметрлік зеңбіректер бір палуба төменге жылжытылды. Гюпрат өзінің кемелері мұндай миссияға лайықты емес екенін айтты және оған 23 қыркүйекте «Суффрен», француздық «Saint Louis» және француздық «Cassini» торпедалық крейсерін Британдық Үндістаннан әскер конвойларын сүйемелдеу үшін Египеттің Порт-Саид қаласына алып бару бұйрығы берілді. Келесі күні оған Тенедос аралында француздық «Vérité» жартылай дредноутты күтіп алуға бұйрық берілді, онда ол британдық вице-адмирал Саквилл Карденнің бұйрығына бағынып, Дарданеллді блокадалауға және Османдық жауынгерлік крейсері «Явуз Сұлтан Селим» мен жеңіл крейсер «Midilli» кемелерінің Жерорта теңізіне қайта кіруіне жол бермеуге британдық кемелерге көмектесуі керек болды. Division de complément өзінің жаңа міндетін көрсететін үшін Division des Dardanelles (Дарданелл дивизиясы) деп қайта аталды. 3 қарашада екі француздық линкор британдық кемелерге қосылып, Дарданеллдің аузындағы Османдық бекіністерін бомбалады. Одақтастардың қысқа бомбалауы кезінде «Суффрен» негізгі қаруларынан 30 оқ атып, көп зиян келтірмеді, бірақ Османдықтарға олардың қорғанысын күшейту қажеттігін ескертті. 16 қарашада француздық «Gaulois» линкоры келгеннен кейін «Суффрен» ұзақ жөндеу жұмыстары үшін Тулонға бағытталды.

Дарданелл жорығы

Суфрен 1915 жылдың 9 қаңтарында Дарданеллге оралды және эскадрильяның флагманы ретіндегі қызметін жалғастырды. 19 ақпанда ол тұйықтан Азия жағындағы Осман қамалы Кум-Калеге шабуыл жасады. Француздық "Бувет" соғыс кемесі радиоарқылы ату түзетулерін жіберіп, "Суфренге" көмектесті, ал "Галуа" Осман жағалауындағы артиллерияны басу үшін қарсы батареялық отпен жауап берді. Күннің соңында британдық "предредноут" бұғаздың Азия жағындағы Орханье-Тепе қамалын бомбалап, қамалға жақындағанда қарсы атысқа түсті. Соғыс крейсері жағалау артиллериясын басып, "Vengeance" кемесіне қашуға мүмкіндік беруге тырысты, бірақ сәттілік болмады. "Суфрен" мен "Галуа" отын "Inflexible" кемесімен біріктіріп, "Vengeance" қауіпсіз түрде шегіне алды. "Суфрен" күні бойы 305 миллиметрлік 30 снаряд және екінші реттік қарудан 227 снаряд атып жіберді. "Суфрен" 25 ақпанда да сол нысаналарға қарсы бомбалауға шектеулі түрде қатысты, бірақ бұл жолы сәттілік көп болды, себебі "Суфрен" және басқа кемелер форттарға жақын келді. 2 наурызда француз эскадрильясы Галлиполи түбегіндегі Сарос шығанағындағы нысаналарды бомбалады. 7 наурызда француз эскадрильясы Дарданеллдегі Осман қаруларын басып тастауға тырысты, ал британдық линкорлар бекіністерді бомбалады. Гюпратте және оның эскадрильясы 11 наурызда Сарос шығанағына оралды, онда олар тағы да Осман бекіністерін бомбалады. Олар 18 наурызға жоспарланған бекіністерге қарсы үлкен шабуылға көмектесу үшін оралды. Британдық кемелер Дарданеллге бірінші болып кірді, бірақ француз кемелері форттарды жақын аралықтан шабуылдау үшін олардан өтті. Осыдан кейін көп ұзамай "Суфрен" қатты атысқа түсті және 15 минут ішінде 14 рет зақымданды. Көптеген снарядтар елеулі зақым келтірмеді, соның ішінде 305 миллиметрлік мұнарадан секіріп кеткен снаряд, бірақ 24 сантиметрлік снаряд 164 миллиметрлік мұнарадан секіріп, мұнараның төбесін жыртып, барлық қару экипажын өлтірді. Жануар бөлшектері оқ ату бөліміне түсті, бірақ жарылыстың алдын алу үшін тез сумен толтырылды. Тағы бір снаряд алдыңғы мұнараның түбін су басқан жерге тесік салды. Француз эскадрильясы адмирал Джон де Робек бұйрығымен кері шегінген кезде "Бувет" минаға соқтығысып, 55 секундта суға батып кетті. "Суфрен" өзінің адмиралдық баржасын, жалғыз сақталған қайығын түсірді және 75 адамды құтқарып, қатты зақымдалған "Галуа" кемесін Дарданеллден алып кетуге көмектесті. Соңғысы суға толып, Дарданеллдің кіреберісіндегі Қоян аралдарының біріне жағаға отыруға мәжбүр болды. "Суфренге" 25 наурызда Мальта арқылы "Галуа" кемесіне соңынан еріп баруды тапсырды. Екі күннен кейін кемелер дауылға ұшырап, Наварин шығанағында пана табуға мәжбүр болды. "Суфрен" 3 сәуірде Тулонға келді және 20 мамырға дейін жөнделді, содан кейін жағалаудағы әскерлерге оқпен қолдау көрсету үшін Дарданеллге қайтып келді. Ол 31 желтоқсанға дейін сол жерде қалды. Кос аралындағы Кефалостағы тіреуге оралғаннан кейін, ол Галлиполиден эвакуацияға қатысқан британдық "Saint Oswald" пароходымен соқтығысып, суға батып кетті. "Суфрен" 1916 жылдың 20 қаңтарында жөндеу жұмыстары үшін Тулонға келді. Сол айда ол Грекияның Салоника майданындағы одақтастардың операцияларына кедергі келтірмеу үшін тағайындалған алты "предредноут" эскадрильясына қосылды. 9 шілдеде "Суфрен" қысқа уақытқа қайта құрылған 3-ші Жеңіл эскадрильяның флагманы болды, себебі "Патри" қайта жөндеуге Тулонға кетті. Тамыз айында Грекияда бәсекелес про-антанталық үкімет құрылғаннан кейін Антанта корольдік үкімет грек порттарын пайдалануға кедергі келтіре алады деп алаңдады, себебі король Константин I грек бейтараптығын сақтауға тырысты. 7 қазанда "Патри", "Демократия" және "Суфрен" Элевсина портына кіріп, грек жауынгерлік кемелері "Килкис", "Лимнос" және крейсер "Элли" кемелеріне оқ атуға дайын болды, бірақ мәселе бейбіт жолмен шешілді және француз кемелері өз базаларына оралды. "Суфрен" бастапқыда Бизертедегі теңіз базасында қайтадан орнатылуға тиіс еді, бірақ Лориан кеме жасақтауында әскери-теңіз штабына оны орналастыруға орын бар екенін хабарлағаннан кейін орын ауыстырылды. 15 қарашада кеме Бизертеге қайта оралу үшін жөнелді, ол 18 қарашада жетті. 20 қарашада Гибралтарға жөнелтілді; жолдағы қатты ауа райы оның келуін 23 қарашаға дейін кешіктірді. "Суфрен" ертеңіне Гибралтардан серуенге шықты. 26 қараша күні таңертең, Лиссабонға жақын Португалия жағалауында, ол неміс "U 52" суасты қайығымен торпедаланды, ол Адриатика теңізіндегі Австро-Венгрия теңіз базасы Каттараға бара жатқан. Торпеда оқ-дәрі қоймасын жарып, "Суфрен" секундтар ішінде суға батып, өзімен бірге 648 экипажын алып кетті. "U 52" оқиға орнын қарады, бірақ ешқандай құтқарылғандарды таппады.