Жон Элтон: Англия теңізшісі, кеме жасаушы және парсы шахының қызметіндегі саудагер

Кіріспе

Джон Элтон (1751 жылы қайтыс болған) – ағылшын теңіз капитаны, кеме жасаушы және саудагер. Ол Эльтон квадрантын ойлап тапқанымен және Иран шахы Надер Шахқа қызмет етуімен ең көп танылды.

Өмір

Джон Элтон – 1728 жылы өзінің дизайнын патенттеген және 1732 жылы Корольдік қоғамның философиялық еңбектерінде құрал туралы толық мәліметтер жариялаған Элтон квадрантының ойлап табушысы болды. 1735 жылы Ресей үкіметі оны Орынбор экспедициясына көмектесу үшін теңіз капитаны шенімен жіберді. Осы миссия барысында ол Арал көлін зерттеуге жіберілді, бірақ татарлар оның көлге жетуіне кедергі келтірді. Содан кейін ол Ресейдің оңтүстік-шығыс шекарасын, әсіресе Кама, Волга және Жайық өзендерінің алаптарының бір бөлігін зерттеумен айналысты. 1738 жылдың қаңтарында Санкт-Петербургке оралғанда, оның жоғарылауына мүмкіндік бермегеніне ренжіді және Ресей қызметінен кетті. Сол жылы ол Санкт-Петербургтегі британдық факторлардың біріне Каспий теңізі арқылы Ресейден Иран мен Орталық Азияға сауда жасауды ұсынды. Шотландиялық жас Мунго Грейммен бірігіп, Хива мен Бұхараға жарамды шағын жүк көлігіне қаржыландыру алды. Олар 1738 жылдың 19 наурызында Мәскеуден шығып, Нижний Новгородтан Астраханға дейін Волгамен жүзіп, Каспий теңізімен Карағансққа бет алды. Карағансқта олар даланың жағдайы туралы үмітсіз хабарлар алды, сондықтан Иранның Рашт қаласына саяхатын жалғастыруға шешім қабылдады. Элтон жақсы нарық тауып, Иранда сауда жасауға және ерекше жеңілдіктер алуға мүмкіндік беретін шахтың жарлығын алды. Ол Ресей компаниясын өз жобасын қолдауға көндірді, ал 1741 жылы парламент сауданы санкциялайтын заң қабылдады. 1742 жылы Каспий теңізінде екі кеме салынды, ал алғашқысының құрамасына Элтон тағайындалды. Бұл кемелерде ағылшын туы болды, бірақ Энтони Дженкинсон оны 1558 жылы Каспий теңізінде бірінші болып көрсеткенін мәлімдеді. Алайда, Ресей сарайы Элтонның Каспий теңізінде еуропалық үлгідегі кемелерді Иран шахы Надер Шах үшін салғаны туралы хабарлардан қатты алаңдады. Ресей компаниясы ақпарат алғаннан кейін Джонас Ханвейді Элтонның іс-әрекетін тексеруге жіберді. Ханвей 1743 жылдың 3 желтоқсанында Раштқа келді және Элтон ирандық кемелерді салуды қарқынды түрде ілгерілетуін көрді. Ресей сарайы Элтонның әрекетіне наразылық білдіріп, Каспий саудасын қолдаудан бас тарды және Ресей компаниясының үмітін жойды. Осы уақыт аралығында Элтон Надер Шах үшін жиырма зеңбірекпен жабдықталған кеме салды және оған қолбасшылық етті. Ол Каспий теңізінің адмиралы болып тағайындалды және осы сулардағы барлық ресейлік кемелер оның туын салюттеуі керек деген бұйрық алды. Надерге қызмет еткен кезінде ол екі рет Бакуге жабдықтау материалдарын жеткізді және Дагестанның оңтүстік жағалауын Дагестан жорығындағы кезекті эпизодқа дайындық ретінде зерттеді. 1744 жылдың қазан айында Ресей компаниясы оған Англияға оралуға бұйырды, бірақ Элтон Надер Шахтың 1745 жылдың 19 қарашасында Ираннан кетуге тыйым салған жарлығын жіберді. Ресей компаниясының зейнетақы және британ үкіметінің теңіз флотындағы лауазым ұсыныстары да нәтиже бермеді. Ресей компаниясына келтірген зиянды ескермей, ол британдық азаматтар Ұлыбританиямен достық қарым-қатынастағы кез келген шетелдік билеушіге қызмет етуге құқылы екенін және Ресейге ешқандай міндеттемесі жоқ екенін мәлімдеді. 1747 жылы Надер қайтыс болғаннан кейін ол қастандықтан мүжілді, бірақ бірнеше ирандық князьдерден қорғаныш тапты. Ақырында, 1751 жылдың сәуір айында ол Мұхаммед Хасан Хан Қажардың ісіне қосылды және оның үйі Гиланда қарсыластарымен қоршауға алынды. Кейіннен ол Гиланның губернаторы Хадж Джамал Фуманидің тұтқынына айналды, өйткені ол Рашты алға жылжып келе жатқан Қажарларға қарсы қорғауға дайын емес еді. Кейіннен ол атып өлтірілді. 1739 жылы Иранға жасаған алғашқы экспедициясы кезіндегі Элтонның күнделігінің үлкен бөлігі Джонас Ханвейдің «Каспий теңізі арқылы ағылшын саудасының тарихи есебі» (1754) еңбегінде жарияланды. Ресейдің оңтүстік-шығысындағы Элтон көлі оның құрметіне аталған.

John Elton was the inventor of Elton's quadrant who patented his design in 1728 and published details of the instrument in the Philosophical Transactions of the Royal Society in 1732. He was sent by the Russian government in 1735 to assist in the Orenburg expedition in the rank of a sea captain. During this mission he was sent to explore Lake Aral, but was hindered by the Tartars from reaching the lake. He then employed himself in surveying the south eastern frontier of Russia, particularly part of the basins of the Kama, Volga, and Jaik. Returning to Saint Petersburg in January 1738, he took umbrage at not obtaining promotion and quit the Russian service. In the same year he proposed to some of the British factors at St. Petersburg to carry on a trade through Russia into Iran and central Asia by way of the Caspian Sea. Associating himself with Mungo Graeme, a young Scot, he obtained credit for a small cargo of goods suitable for Khiva and Bokhara. They left Moscow on 19 March 1738 9, and, proceeding down the Volga from Nijni Novgorod to Astrakhan, embarked on the Caspian for Karagansk. At Karagansk they received such unpromising accounts of the state of the steppe that they resolved to continue their voyage to Rasht in Iran. Elton was successful in finding a good market and in obtaining a decree from the shah granting them liberty to trade throughout Iran, and extraordinary privileges. He persuaded the Russia Company to take up his scheme, and in 1741 an Act of Parliament sanctioning the trade was passed. In 1742 two ships were built on the Caspian, and Elton was placed in command of the first completed. These vessels carried the English flag, which, however, Anthony Jenkinson claimed to have first displayed on the Caspian about 1558. The apprehensions of the Russian court were, however, excited by the intelligence that Elton was building ships on the Caspian, after the European fashion, for the Iranian sovereign, Nader Shah. On receipt of the intelligence the Russia Company despatched Jonas Hanway to make inquiry concerning Elton's proceedings. Hanway arrived at Rasht on 3 December 1743 and found Elton earnestly pressing forward the construction of Iranian vessels. The Russian court, indignant at Elton's action, refused to countenance the Caspian trade and ruined the expectations of the Russia Company. In the meanwhile Elton had constructed a ship of twenty guns for Nader Shah, of which he was placed in command. He was appointed admiral of the Caspian, and received orders to oblige all Russian vessels on those waters to salute his flag. During his service to Nader, he also twice transported supplies to Baku, and surveyed the southern coast of Dagestan as a preparation for another episode in his Dagestan campaign. The Russia Company, in October 1744, vainly ordered him to return to England, Elton replying by the transmission of a decree from Nader Shah, dated 19 November 1745, forbidding him to quit Iran. Offers of a pension from the Russia Company and a post in the navy from the British government were equally ineffectual. Disregarding the injury which he was inflicting on the Russia Company, he maintained that a British subject may with loyalty take service with any foreign potentate on friendly terms with Britain, and that he was under no obligations to Russia. On the death of Nader in 1747 he narrowly escaped assassination, but found protection from several of the Iranian princes. Finally, however, in April 1751, he espoused the cause of Mohammad Hasan Khan Qajar, and was besieged in his house at Gilan by the rival faction. He was subsequently taken prisoner by the governor of Gilan, Hajj Jamal Fumani, for his unwillingness to protect Rasht against the advancing Qajars. He was later shot dead. A great part of Elton's diary during his first expedition to Iran in 1739 is printed in Jonas Hanway's Historical Account of the British Trade over the Caspian Sea (1754). Lake Elton in south eastern Russia is probably named after him.