Кіріспе

Аргументтердің күшін олардың қорытындысының ықтималдығына негізделген бағалау бейімділігі. Сенімділік қатесі – аргументтердің қорытындыны қаншалықты дәлелдейтініне қарағанда, олардың қорытындысының ықтималдығына негізделген күшін бағалауға бейімділік. Адам өз құндылықтарымен, сенімдерімен және бұрынғы білімімен сәйкес келетін қорытындыны қолдайтын аргументті қабылдауға, ал сол қорытындыға қарсы аргументтерді қабылдамауға көбірек бейім. Сенімділік қатесі – өте кең таралған және сондықтан маңызды қателік түрі; біз өз сенімдеріміздің әсерінен дұрыс емес қорытындыға жетеміз. Сенімділік қатесі шартты ойлау, қатынастарды ойлау және транзитивті ойлау сияқты әртүрлі ойлау тапсырмаларына әсер ететіні анықталды.

Уақыт

Әр түрлі зерттеулер дәлелдегендей, аргументтерді бағалау кезінде субъектіге берілген ойлау уақыты сенімге қатысты қиыстықтардың пайда болуымен байланысты. Эванс пен Холмс 2005 жылы жүргізген зерттеуде, олар екі түрлі топты шақырып, бірқатар логикалық сұрақтарға жауап беруді тапсырды. Бір топқа сұрақтарға жауап беруге екі секунд берілсе, екінші топқа жауап беруге қажетті уақыттың бәрін пайдалануға рұқсат етілді. Алдын ала алынған нәтиже бойынша, уақыт шектеулі топта дұрыс емес жауаптардың көрсеткіші жоғары болды; олар бұл логикалық ойлаудың сенімге негізделген ойлауға ауысуының салдары екенін тұжырымдады.

Мазмұнның сипаты

Көрсетілген мазмұнның сипаты да жеке адамның сенімдеріне әсер ете алады, бұл туралы 2011 жылы Goel & Vartanian жүргізген зерттеу көрсеткен. Олардың тәжірибесінде 34 қатысушыға әрбір сынақта силогизм ұсынылды. Әр сынақ бейтарап немесе белгілі бір деңгейде теріс мазмұнды болды. Тәжірибедегі теріс мазмұн – саяси тұрғыдан дұрыс емес әлеуметтік нормаларды бұзу, мысалы: "Кейбір соғыстар әділсіз емес, кейбір соғыстар әйелдерді зорлауды қамтиды, демек, әйелдерді зорлаудың кейбір жағдайлары әділсіз емес" деген мәлімдеме. Мазмұны бейтарап болған силогизмдер үшін нәтижелер сенімділік қателіктерін зерттеулермен сәйкес келді; алайда, теріс эмоционалды мазмұны бар силогизмдер үшін қатысушылар оларды автоматты түрде дұрыс деп бағалаудың орнына, сенімді тұжырымдарға ие жарамсыз силогизмдерді логикалық тұрғыдан талдауға бейім болды. Басқаша айтқанда, мазмұн теріс эмоцияларды қамтитын болса, сенімділік қателіктерінің әсері төмендейді. Гёль мен Вартанианның пікірінше, мұның себебі – теріс эмоциялар бізді көбірек сақтықпен және егжей-тегжейлі ойлауға итермелейді. Бұл аргумент теріс эмоцияларды қамтитын сұрақтарға берілген жауап уақыты, бейтарап сұрақтарға қарағанда едәуір ұзақ болғанымен расталды.

Берілген нұсқаулар

Эванс, Ньюстед, Аллен және Поллард 1994 жылы жасаған экспериментте, жауап беру кезінде логикалық қажеттілік туралы нақты айтылмаған, егжей-тегжейлі нұсқаулар берілгенде, жауаптардың басым бөлігі, қосымша нұсқауларсыз жауап беруге қарағанда, сенімді көрінетін, бірақ жарамсыз аргументтерді жобады. Эксперименттердің нәтижелері көрсетіп тұр, егер қатысушыларға логикалық түрде ойлауға қатысты толыққанды нұсқаулар берілсе, сенімге байланысты бұрмалаушылық азаяды.