Кіріспе

Американдық романист және әңгімелер авторы

Генри Рот (8 ақпан 1906 – 13 қазан 1995) – американдық романист және әңгімелер авторы, оның 1934 жылғы «Ұйықта, шақырып» романы 1964 жылы қалталық нұсқада қайта басылғаннан кейін өмірінің соңында танымал болды.

Өмірбаян

Рот Станиславовоға жақын Тайсменицте, Галисия, Австро-Венгрияда (қазіргі Тайсмениция, Ивано-Франковск, Галисия, Украина) дүниеге келді. Оның ата-анасы АҚШ-қа келген күні туралы келіспесе де, ол анасымен бірге Эллис аралына қонды деп есептеліп, 1908 жылы Нью-Йоркте өмірін бастады. Отбасы қысқа уақыт Бруклинде, содан кейін төменгі Шығыс жағында, оның классикалық романы «Call It Sleep» оқиғасы орын алатын шалаптарда тұрды. 1914 жылы олар Гарлемге көшті. Рот 1927 жылға дейін сол жерде тұрды, ол Нью-Йорк қалалық колледжіндегі соңғы курсты бітірген кезде, Гринвич-Виллидждегі Мортон көшесінде тұратын ақын және Нью-Йорк университетінің оқытушысы Эда Лу Уолтонмен бірге тұрды. Уолтонның қолдауымен ол 1930 жылы «Call It Sleep» романын жазуға кірісіп, 1934 жылдың көктемінде аяқтады және 1934 жылдың желтоқсанында жарық көрді, көбінесе жақсы пікірлер алды. Алайда, «New York Herald Tribune» газетінің кітап сыншысы Льюис Ганнет, кітаптың Нью-Йорктің төменгі Шығыс жағын көңілсіз бейнелегендігінен танымал болмайтынын болжады, бірақ оқырмандар «оны есте сақтап, оның жайлы әңгімелесіп, Роттың келесі кітабын асыға күтетініне» сенімді болды. 1960 жылы қатты мұқабамен және 1964 жылы жұмсақ мұқабамен қайта басылғаннан кейін, 1,000,000-нан астам данасы сатылып, «New York Times» бестселлерлер тізімінде көптеген апталар бойы болды, бұл роман депрессиялық дәуірдің шедеврi және иммиграция туралы классикалық роман ретінде мойындалды. Бүгінде ол американдық еврей әдебиетінің шедеврі саналады. 1934 жылы жарық көргеннен кейін Рот екінші роман жазуға кірісті, ол «Scribner’s» баспасының редакторы Максвелл Перкинспен келісімшартқа отырды. Бірақ Роттың идеологиялық наразылығы мен жеке шатасуы терең жазу блогына әкелді, ол 1979 жылға дейін созылды, ол «Mercy of a Rude Stream» атты алғашқы нұсқаларын жасай бастады (бірақ бұл жұмыста 1979 жылдан бұрын жазылған материалдар да қолданылды). 1938 жылы, Нью-Йорк штатының Саратога-Спрингс қаласындағы суретшілер колониясы «Yaddo»-да нәтижесіз болған кезде, Рот пианист және композитор Мюриел Паркермен танысты. Осы кезеңнің көп бөлігі Роттың соңғы туындысы «An American Type»-та бейнеленген. Рот Уолтонмен қарым-қатынасын үзді, оның пәтерінен көшіп шықты және 1939 жылы Паркерге үйленді, бұл оның отбасының наразылығын тудырды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол құралдар мен өлшегіштер жасаушы болды. Жұбайлар екі ұлы, Джереми мен Хьюмен бірге алдымен Бостонға, содан кейін 1946 жылы Мэн штатына көшті. Ол жерде Рот ағаш ұстасы, мектеп мұғалімі, мемлекеттік психиатриялық аурухананың психиатриялық қызметкері, су құстарын өсіруші, латын және математика пәнінің жеке репетиторы болып жұмыс істеді. Артур Герцберг редактор Харольд У. Рибалоуды Ротты «қайта ашқан» деп атады. Рибалоу оны Мэн штатындағы фермада тауып, романның жаңа басылымына рұқсат беруге көндірді және жаңа басылымға кіріспе жазды, ол 1960 жылы «Pageant Books» баспасында жарық көрді. Шындығында, Рот 1964 жылы «Call It Sleep» қайта басылған кездегі табысқа қуанбады, оның орнына жеке өмірін бағалады. Бірақ оның жазу блогы біртіндеп жойылды. 1968 жылы Мюриел Мэн штатының мектеп жүйесінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін, жұбайлар Роттың Таос қаласының сыртындағы Д. Х. Лоуренс ранчосында жазушы ретінде тұрған жеріне жақын орналасқан Нью-Мексико штатының Альбукерки қаласындағы трейлер үйіне көшті. Мюриел музыканы қайтадан жазуға кірісті, ал Рот өзінің досы және итальяндық аудармашы Марио Матерассимен бірлесіп, 1987 жылы «Jewish Publication Society» баспасында жарық көрген «Shifting Landscape» атты эсселер жинағын шығарды. Мюриелдің 1990 жылы қайтысынан кейін Рот бұрынғы жерлеу үйіне көшіп, өзінің монументалды туындысының соңғы томдарын қайта қараумен айналысты, «Mercy of a Rude Stream». «Mercy of a Rude Stream» романында басты кейіпкердің, оның әпкесі мен туысының арасындағы инцесттік қатынастар автобиографиялық екені айтылады. Алайда Роттың әпкесі мұндай оқиғалар болғанын жоққа шығарды. Рот, кейбіреулердің айтуынша, лайықты құрметке ие бола алмады, мүмкін, өйткені «Call It Sleep» басылымынан кейін ол 60 жыл бойы басқа роман жаза алмады. Ол өзінің жазу блогының жеке проблемаларға, мысалы, депрессияға, саяси қақтығыстарға, оның ішінде коммунизмге деген көңілінің толуына байланысты екенін айтты. Басқа кезде ол яһуди дінінен ерте кетіп, жыныстық қатынасқа деген құштарлығын себепші ретінде келтірді. Рот 1995 жылы Нью-Мексико штатының Альбукерки қаласында қайтыс болды. Филип Роттың «Zuckerman» романдарындағы Э. И. Лонофф кейіпкері – Роттың, Бернард Маламудтың және ойдан туған элементтердің жиынтығы.

Ұйқы деп атаңыз

1934 жылы жарық көрген «Call It Sleep» романы ХХ ғасырдың басында Нью-Йорктің төменгі шығыс жағындағы еврей иммигранттарының кедей ауданында өскен жас Дэвид Шерлдің күрделі өмірі мен тартысты оқиғаларына толы.

Қате ағымның рақымы

"Қырағай ағынның мейірімі" – төрт томдық эпостық роман. Онда басты кейіпкер Айра Стигманның 1914 жылы еврей-ирландтық Харлемге келгенінен бастап, 1927 жылғы Алғыс айту күніне дейінгі кезеңде, Айра отбасылық үйден шығып, Эдит Уэллспен бірге тұруға шешім қабылдауы баяндалады. Сынаушы Дэвид Мегеганның сөзіне қарағанда, Роттың "Мейірімі" романы – "американдық әдеби ғасырдың маңызды туындысы". Бірінші том, "Моррис паркінің үстінен жұлдыз шашырады", 1994 жылы St. Martin's Press баспасынан жарық көрді, ал екінші том, "Гудзон өзеніндегі суға секіретін тас" деген атпен 1995 жылы St. Martin's баспасынан шықты. "Гудзон өзеніндегі суға секіретін таста" Рот басты кейіпкер Айра Стигман мен Стигманның әпкесі Миннидің жасөспірім шағындағы қарым-қатынасын суреттейді. Рот сондай-ақ Стигман мен оның туысы Стелла арасындағы инцест қарым-қатынасын сипаттайды. Роттың әпкесі "Ротты 'аян' туралы жазғаны үшін айыптады" және "оны және St. Martin's Press баспасын сотқа берумен қорқытты". Рот және оның әпкесі сот ісінен қорғалу үшін әпкесіне 10 000 доллар төлеуге келісіп, келісімшартқа қол қойды. Келісімшартта сондай-ақ Роттың романының болашақ томдарында Минни Стигманның "ағасы Айра Стигманмен жыныстық қарым-қатынасы болмайтыны" нақтыланды. 1996 жылы қатты мұқабамен жарық көрген "Құлдықтан азаттыққа" Мерси кітаптарының өлімінен кейін жарық көрген алғашқы томы болды. Төртінші және соңғы том, "Харлемге реквием", 1998 жылы жарық көрді. Рот өліміне аз уақыт қалғанда, 1994 және 1995 жылдары көмекшісі Фелисия Стилдің көмегімен үшінші және төртінші томдарды қайта қарауға үлкерді. Өлер алдында Рот "Мейірімділік" алты томнан тұратынын бірнеше рет айтты. Шындығында, Рот алты кітап жазды. Алғашқы төртеуін "Бірінші топ", соңғы екеуін "Екінші топ" деп атады. St. Martin's баспасының редакторы Роберт Вейл, Фелисия Стил, Ларри Фокс және Роттың агенті Рослин Таргпен бірге эпостың төрт томдық нұсқасы тиімдірек екенін анықтады, себебі "Бірінші топтың" төрт кітабы қалған екеуінен өзгеше стильдік және тақырыптық тұтастыққа ие болды. "Қырағай ағынның мейірімі" мен "Оны ұйқыға шақырыңыз" арасындағы айырмашылықты түсіндіре отырып, сыншы Марио Матерасси, Роттың көп жылдық досы, былай деді: "Оны ұйқыға шақырыңыз" жас Рот отбасы мен дәстүрінен ажыралысқаннан кейін балалық шағының фрагменттерін өзінің қираған сезімін нығайту үшін қолданған құрал ретінде қарастырылуы мүмкін. 45 жыл өткен соң Рот өмірінің шатастығына ретроспективті тәртіп келтіруге тағы бір әрекет жасады: ол ұзақ жылдар бойы "жалғасы" деп атаған "Қырағай ағынның мейірімі" – қарт автордың өмірін белгілеген үзіліс пен үздіксіздік үлгісімен санасу үшін жасаған соңғы, монументальді тыраныс".

Америкалық үлгі

Роттың соңғы романы "Америкалық тип" 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында жазылған "Batch 2" жұмысынан туындады. Рот көмекшісінің көмегімен 1900 беттен тұратын сценарийлер жинағын жасады, ол "Мерси" романы тоқтаған жерден басталып, 1990 жылға дейін жалғасты. "Batch 2" қолжазбасы он жылдан астам уақытқа дейін қол тигізбестен жатты, содан кейін Вайл оны "The New Yorker" журналына жіберді, ол 2006 жылдың жазында "Құдай-романист" және "Жүк" аттарымен "Batch 2" жұмысынан екі үзіндіні жариялады. "The New Yorker" журналында кітапқа журналдың көркем әдебиет бөліміндегі жас көмекші Уиллинг Дэвидсон тап болды. Вейл мен Роттың әдеби мұрагері Лоуренс Фокстың ұсынысымен Дэвидсон "Batch 2" жұмысын "Америкалық тип" романына өңдеді, ол 2010 жылы W. W. Norton баспасында жарық көрді. Роман махаббат тарихы және зарлы толқудың араласуынан тұрады, оқиға 1938 жылы басталады және бізді "Мерси" циклінің Айра Стигманмен қайта таныстырады, ол отыз екі жасар, "жақыр ауданда туған Иддл", ассимиляцияға құштар, бірақ кедей иммигранттық өмірінен қиын жағдайға түскен. Сүйіктісі және әдеби ұстазы, ағылшын тілінің профессоры Эдит Уэллспен тынышсыздыққа толы Айра Яддоға сапар шегеді, онда ол М-мен танысады (ол "Мерси" сериясындағы қарт кісінің арманында ғана пайда болған), "тыныш, англосаксондық жарқырауымен" оны қызықтыратын сары түсті, аристократиялық пианист. Соңынан туған романтикалық дағдарыс, сондай-ақ оның геттодағы еврей тамырлары мен Манхэттендегі буржуазиялық жайлылығы арасындағы қайшылық Айраны сүйіктісінің Гринвич-Виллидждегі пәтерінен кетуге және сауатсыз, қарапайым коммунистпен бірге Америка батысының уәдесін іздеуге итермелейді. Бірақ Лос-Анджелесте өзін сәтсіз сезінген Айра үйге қайту жолына түседі, ол жүк көліктерінің жүргізушілерінен лифт алып, шаңды дала арқылы босқындармен рельстерде саяхаттайды. Айра тек өзінің шын сүйетін әйелі М-ге қайта оралуы керектігін біледі. 2011 жылы "Fiction" журналының 57-санында "Batch Two" жұмысынан алынған 65 беттік үзінділер жарияланды, олар қысқа күнделік жазбаларынан тұрды. Бұл беттердің көп бөлігі Роттың Мэн штатына көшіп кетуі туралы, ол коммунистік партиямен байланысы Массачусетс штатындағы фабрикадағы жұмысында оны қуалайды деп қорқады. Кішкентай шаруашылық сатып алып, янки көршілерімен қоршалған Рот еврей екендігіне күмән келтіреді және топырағы соншалықты қатты болған Мэн провинциясынан тіршілік табу үшін күреседі, сондықтан ол қыстың суығынан сақтану үшін құбырды тереңге орнату үшін динамит қолдануға мәжбүр болады. Ол және оның отбасы төзімділікпен бастан өткерген суық, ағаш кесу жұмысы, көршілерімен антиквариаттар мен малға сауда жасау және Американың шалғай ауылдары мен кенттерінің әлемі осы беттердің басты және күмәнді драмасын құрайды. Сонымен қатар, соңғы үзіндіде Генридің балалық шағындағы Роттар отбасының қатал, инцестуальды ортасына оралу бар.

Тақырыптар

Генри Роттың шығармалары иммигранттар тәжірибесіне, әсіресе Америкадағы еврейлердің Ұлы депрессия кезеңіндегі өміріне арналған. Ол сонымен қатар Нью-Йорк қаласының өмірін суреттеуші шебер ретінде де танымал. Роттың туындылары мәдени жегіліске құштарлықты көрсетеді: бұл ең ұлы модернист жазушылардың шығармаларында кеңінен көрінетін интеллектуалдық және жалпы қоғамның ішкі дағдарысы. Шындығында, Рот адамның түрлі арамдықтарына жиі ден қояды. Мысалы, туысқа отыру, адалдықтан айырылу, зорлық-зомбылық сияқты ұятты әрекеттер оның көптеген шығармаларында бейнеленген, сондай-ақ басқаларға жасалатын және өзіне-өзіне қайтарылатын зорлық-зомбылық пен қанау атмосферасы да бар. Өмір бойы Рот кешірімді Құдай туралы ұғымды қабылдап, қабылдамау арасында тартысқан, және осы екіұштылық оның жазбаларында да көрінеді. Марио Матерасси "Қала пейзажының өзгеруі: Роттың «Жеке» Нью-Йоркі" еңбегінде Роттың «өмір бойы өзінің бұрынғы ұстанымдары мен сенімдеріне қайшы келетін адамның қайғылы тарихынан басқа ешқандай оқиғаға қызығушылық танытпағанын» айтады. Роттың шығармалары көбінесе трагикалық, тіпті аяусыз болып келеді, бірақ оның кейінгі туындылары құтқарылу немесе қатал өмірде мейірімділікке үміт береді. Бұл идея ең айқын "Американдық үлгіде" көрінеді, онда Айра мен М арасындағы махаббат жоғары мәнге ие болады.

Марапаттар мен құрметтер

Рот екі құрметті докторлық дәрежесін алды, біреуі Нью-Мексико университетінен, екіншісі – Еврей одағы колледжі – еврей діни институтынан. 1987 жылы Италияда Халықаралық Нонино сыйлығын жеңіп алды. 1995 жылы қайтыс болғаннан кейін Hadassah Harold Ribalow өмірлік жетістіктері үшін сыйлығымен және Нью-Йорк қаласының мұражайымен бірге марапатталды, Манхэттен округінің президенті Рут Мессингер 1996 жылдың 29 ақпанын Нью-Йорк қаласында "Генри Рот күні" деп жариялады. "From Bondage" романы 1997 жылы Ұлттық кітап сыншылары тобының көркем әдебиет сыйлығының финалисі атанды, сондай-ақ сол жылы Генри Рот "Форвард" қорының "From Bondage" үшін берілетін алғашқы Исаак Башевис Сингер әдебиет сыйлығын жеңіп алды. 2005 жылы, Роттың қайтыс болғаннан кейін он жыл өткен соң, әдебиеттанушы Стивен Г. Келлманның сыйлыққа ие болған "Құтқарылу: Генри Роттың өмірі" атты оның толық біографиясы жарық көрді. 2006 жылы Генри Роттың 100 жылдық мерейтойы Нью-Йорк қалалық кітапханасында CCNY демеушілігімен және Роттың әдеби мұрагері Лоуренс И. Фокс ұйымдастырған әдеби құрмет көрсетумен аталып өтті.