Кіріспе
Француз теңіз флотының тарихы орта ғасырларға дейін барып жетеді, бірақ оның нақты тарихы Людовик XIII тұсында Ришельеден бастау алды деуге болады. Қазіргі аумағын қалыптастырғаннан бері Франция теңіз саласында үш маңызды қиындыққа тап болды:
Географиялық тұрғыдан Франция Иберия түбегімен (Испания және Португалия) бөлінген екі үлкен жағалау учаскесіне ие болды, сондықтан екі теңіз күшін ұстап, ресурстарды Жерорта теңізі мен Атлант мұхиты арасында бөлуге мәжбүр болды. Саяси және стратегиялық тұрғыдан Францияның басты қауіптері Орталық Еуропадан құрлық арқылы келді, бұл мықты әскери күшті, теңіз күшін емес, қажет етті. Теңіз күшіне тұрақты қолдау көрсетілмеді. Теңіз күшінің тиімді болуы үшін инфрақұрылым, порттар, кемежайлар, қорыту заводтары қажет, олар бейбіт уақытта да күтіліп ұсталуы керек. Офицерлер мен экипаж теңізде мол тәжірибе жинауы тиіс. Ресурстардың жетіспеушілігі мен саяси түсініспеушілік қызметке бірнеше рет нұқсан келтіріп, жарқын дәуірлерден кейін апаттарға әкеп соқты. Француз теңіз флотының тарихын келесі кезеңдерге бөлуге болады:
Людовик XIII тұсында Ришелье саясатының нәтижесінде алғашқы нақты мемлекеттік теңіз флоты құрылды. Бұл флот Фронданың келеңсіздіктерінен көп зиян көрді. Жан Батист Колбердің еңбегі арқасында Луи XIV тұсында флот қайта құрылып, дамыды. Филипп Орлеанның регенттігі мен Людовик XV билігінің басында бұл күш-жігер жалғастырылмады, нәтижесінде Жеті жылдық соғыс және француз-үнді соғысы апатқа ұшырады. Шоизельдің ықпалымен қайта жандану кезеңі басталды, ол Луи XVI тұсында американдық Тәуелсіздік соғысы кезінде де Грасс Чесапик шайқасында жеңіске жеткенімен аяқталды. Сол кезеңде Бугенвиль сияқты саяхатшылар француз географиясын, теңіз карталарын кеңейтіп, жаңа бекіністер құрды. Француз революциясы мен Бірінші империя кезінде құлдырау орын алды, британдықтар теңіздерде даусыз басымдыққа ие болды. Наполеон III тұсында бу және кемелердің бронясы сияқты жаңа технологияларды пайдалана отырып, заманауи теңіз флоты салынды, бұл ескі флоттарды қолданусыз қылды. Бұл күш француз империясын құру мен сақтауда маңызды рөл атқарды. Флот жоғары стандартты сақтап келді, ал екі дүниежүзілік соғыс арасында (1925–1939) неміс және итальян теңіз күштерінің қатеріне қарсы күшті күш-жігер жұмсалды. 1940 жылы Францияның құлауынан кейін теңіз флотының көп бөлігі соғысуға мүмкіндік алмады. Мерс-эль-Кебирден аман қалғандар ақырында Тулон портында француз флотының батырылуымен жойылды.
Geographically France had two large sections of coastline separated by the Iberian Peninsula (Spain and Portugal), so she had to keep two naval forces and divide resources between the Mediterranean Sea and the Atlantic Ocean. Politically and strategically France's main threats came overland from Central Europe which required a strong army rather than a strong navy. Inconsistent support for her navy. To be effective, navies require infrastructure, ports, dockyards, foundries which must be maintained in peacetime. Officers and crews need plenty of experience at sea. Shortage of resources and political misunderstanding repeatedly damaged the service, creating a series of brilliant eras followed by disasters. The history of the French Navy can be divided into the following eras:
The creation of the first actual State Navy, under Louis XIII, thanks to the politics of Richelieu. This navy was largely ruined by the troubles of the Fronde. A rebuilt and brilliant era under Louis XIV, largely thanks to Jean Baptiste Colbert. The effort was not pursued under the Régence of Philippe d'Orléans and the beginning of the reign of Louis XV; consequently, the Seven Years' War and the French and Indian War ended in disaster. A period of rebirth under the impulsion of Choiseul, which culminated under Louis XVI with de Grasse's victory at the Battle of the Chesapeake during the American Revolutionary War. In the same period, explorers like Bougainville expanded French geography, naval maps, and founded outposts. The downfall occurred during the French Revolution and the First Empire, leaving the British with undisputed control of the seas. Under Napoleon III, a modern navy was built, taking advantage of new technologies like steam and ship armour, which made older fleets effectively obsolete. This force was an important instrument in the constitution and keeping of the French Empire. The fleet maintained a high standard, and between the two world wars (1925–1939), a significant effort was made counter the threat of the German and Italian navies. With the Fall of France in 1940, most of the Navy never got a chance to fight. What survived Mers el Kebir was eventually annihilated in the scuttling of the French fleet at Toulon.
Атауы
Француз теңіз күштері әлгірдей "Ла Рояль" ("Корольдік") деп аталады. Осы лақаптың себебі нақты белгісіз. Мынадай болжамдар бар: бұл француз монархиясына ұзақ жылдан бері байланысты болуы мүмкін; себебі "ұлттық" деп аталудан бұрын Теңіз күштері "корольдік" деп аталған (басқа еуропалық теңіз күштері, мысалы, британдық Корольдік Теңіз күштері сияқты, корольдік атақтарды жиі қолданбаған); немесе қарапайым ғана, оның штаб-пәтері орналасқан Париж қаласындағы Рояль көшесімен байланысты болуы мүмкін.
Орта ғасырлар
Орта ғасырдағы флоттар, Францияда да, басқа елдерде де, негізінен соғыс кезінде теңіз қызметіне тартылған сауда кемелерінен құралды. Алайда, француз теңіз күштерінің алғашқы тарихы Орта ғасырларға дейін жетеді, олар 1338 жылдың 23 қыркүйегінде Арнемуйден шайқасында ағылшын теңіз күштерін жеңген кезде қалыптасты. Арнемуйден шайқасы артиллерия қолданылған алғашқы теңіз шайқасы болды. Француздардың қатысқан ең маңызды теңіз шайқасы – Слюйстегі ауыр жеңіліс болды, онда олар шамамен 200 кеме және 20 000-ға жуық адамды жоғалтты, ал ағылшындар тек 2 кеме мен 600 сарбазды жоғалтты.
Людовик XIII және Ришелье
Біздің билеушілердің көз жастары олар елемеген теңіздің тұзды дәмін сезіндіреді. Генрих IV билік құрған кезде Франция тұрақсыз жағдайда болды және Испания мен Рим папасының ықпалынан тәуелсіздігін қамтамасыз етуге ұмтылды. Бұл құрлық әскерлеріне баса назар аударуға, ол ресурстарды сарқып жіберді, сондай-ақ Англиямен одақ құруға себеп болды, бұл Англия Францияның теңіз үстемдігіне қарсы тұра қалғанын қаламас еді. Ришелье Әскери-теңіз министрі болғаннан кейін, ол екі бөлек күшке бөлінген қуатты Әскери-теңіз флотын қайта құру жоспарын қабылдады. Жерорта теңізі күштері салыстырмалы түрде тыныш теңіздің мүмкіндіктерін пайдалану үшін толығымен галереялардан құралды. Алғашқы жоспарда 40 галерея қарастырылған, бірақ галерея құлдарының жетіспеуіне байланысты 24-ке дейін азайтылды – әр галереяда 400 немесе 500 құл болды. Океандық күш жауынгер кемелерден тұруға тиіс болды. Кемелердің жобалары орташа өлшемді болды, себебі өте ірі кемелерге лайықты порттар жетіспеді, бірақ үлкен калибрлі қарулармен жақсы жабдықталған; бұл кемелер 300 мен 2000 тонна аралығында су орын аударуға қабілетті және 50 дана 24 фунттық зеңбіректерді, 150 мм дөңгелек оқтарды атқылауға мүмкіндік берді. Алғашқы кемелер голландтардан тапсырылды, ал француздық өндіріс атақты француз кемесі Couronne-мен басталды, ол осы дәуірге тән мәртебелі кеме болды. 1627 жылы Әскери-теңіз флоты Ла-Рошель қамалында ағылшын флотына қарсы тұруға дайын болмады, нәтижесінде блокада орнату үшін теңіз қабырғасы салынды. Осы кезеңдегі флоттар көбінесе асығыс түрде зеңбіректермен жүктелген, жеткіліксіз экипажға ие және нашар басқарылған сауда кемелерінен тұрды. Жаңадан салынған кемелер, соғыс кемелері ретінде жобаланған және теңізшілермен және оқытылған зеңбірекшілермен жабдықталған, Франко-испан соғысында және Отыз жылдық соғыста күшін сынап, Кадис шайқасында (1640) Францияның алғашқы бас адмиралы Жан Арман де Майле Брезе, маршал Урбен де Майле Брезе ұлы және кардинал Ришелье немересі жеңіске жетті. Әскери-теңіз флоты француз империясын құрды, "Жаңа Гвинеяны" (қазіргі Акадия), "Жаңа Францияны" (қазіргі Канада), Тортуганы, Мартиниканы, Гваделупаны, Кариб теңізіндегі бірнеше басқа аралдарды, Багам аралдарын және Мадагаскарды жаулап алды.
Людовик XIV және Колберт
"Күн патшасының" жетекшілігімен француз флоты жақсы қаржыландырылып, жабдықталды. Ол Корольдік флотқа және Голландия флотына қарсы Тоғыз жылдық соғыста бірнеше маңызды жеңістерге қол жеткізді. Бірақ қаржылық қиындықтар флотты портқа қайтаруға мәжбүр етті, соның салдарынан ағылшындар мен голландтар бастамашылықты қайта иеленді. Жан Батист Колберттің амбициялы кеме құрылысы саясатының арқасында француз флоты Людовик XIV дәуірінің символизміне сай келетін сұлулыққа ие болды, сонымен қатар нақты әскери маңызға да қол жеткізді. Француздық "Soleil Royal" кемесі сол заманғы үрдістің жарқын мысалы. Кольбер Францияның теңіздік дәстүрінің көп бөлігін қалыптастырды. Осы кезеңде француз флоты теңіз тактикасын дамытуда да көшбасшы болды. Пол Хосте (1652–1700) теңіз тактикасы бойынша тұңғыш ірі еңбекті жариялады. Тоғыз жылдық соғысқа дейін, франко-голландия соғысында француз флоты Палермо шайқасында (1676) біріккен испан-голландия флотына қарсы шешуші жеңіске жетті. Ұлы Одақ соғысы кезінде адмирал Турвилл Бичи-Хед шайқасында (1690, Бевезье шайқасы) маңызды жеңіске қол жеткізді. Франция Англия жолағына бақылау орнатты. Бұл оқиға француз флотының ең даңқты жетістіктерінің бірі саналады, ал Турвилл бүгінгі күнге дейін атақты болды (шайқасты еске алу үшін бірнеше кеме "Бевезье" немесе француз кемесі "Турвилл" деп аталды). 1692 жылғы Барфлер және Ла-Хуг шайқастарында француз флоты ағылшын-голландия флотымен қақтығысты, екі тарап та ауыр шығынға ұшырады. Алайда, жел мен толқын бағытын өзгерткеннен кейін, француздар жөндеу үшін портқа қайтуға тырысқанда қатты зардап шекті. Зардап шеккен француз кемелерінің бір бөлігі Шербургке жағалап шықты, онда олар ағылшын қайықтары мен өрт кемелерімен жойылды. Ұңғыштар құтқарылды, бірақ жоғалған он бес желілік кеме ауыстырылмады және Франция ондаған жылдар бойы біріккен ағылшын және голландия флотына қарсы тұра алмады. Франция үлкен флоттық операциялардың орнына саудаға шабуыл жасауға көшті, және Жан Барт, Клод де Форбин және Рене Дюгей Труин сияқты капитантардың басшылығымен үлкен жетістіктерге қол жеткізді.
Людовик XV
1759 жылы британдықтар «Annus Mirabilis» деп атаған жылға дейін француз және британдық теңіз күштері көптеген қақтығыста шамамен бірдей жетістікке жеткен. Бұл Франция Британияға шабуыл жасауды жоспарлап жылды бастаған француздар үшін сол жылы болған бірқатар апаттармен түбірлі өзгерді. Британдықтар француз флотын Тулон және Брест порттарында блокадалады; француздар пайда болғанда Лагос (Португалия) және Киберон шығанағы шайқастарында мүшелеп жеңілді. Француз теңіз күштері Жаңа Франция (Квебек) және Гваделупа сияқты маңызды колониялардың жоғалуын тоқтата алмады. Осы жыл теңізде британдық үстемдіктің басталуын білдірді. Жеті жылдық соғыстың салдарынан Франция Ұлыбританияның Корольдік теңіз күштеріне қарсы тұра алатын флотты қайта құруға қаржылық мүмкіндігі болмады. Дегенмен, күш-жігер жұмсалды және 1774 жылы Людовик XV қайтыс болған кезде Marine Royale 1763 жылғыдан әлдеқайда іріледі, сонымен қатар көптеген ескі кемелер тиімді, жаңа үлгілермен алмастырылды. Айта кететін бір жайт, 1766 жылы Бугенвиль әлемді алғаш рет айналып шыққан француз экспедициясын жетекшілік етті.
Людовик XVI
Король Людовик XVI қызығушылық танытып, техникалық пәндер мен географияны ұнатты және Жан-Франсуа де Галапты, Лаперуз графының алыс сапарларға шақырылуын қоса, зерттеулерді ынталандырды. (Лаперуз экспедициясы, 1785–1788, Куктың саяхатына француз жауабы). Король Людовик XVI-ның бұйрығымен Лаперуз 1785 жылдың 1 тамызында «Астроляб» және «Ла Буссоль» кемелерін басқарып, Джеймс Куктың саяхаттарынан шабыттанған Тынық мұхитындағы ғылыми сапарға шықты. Ол ешқашан қайтып оралмады, ал оның кемелері кейіннен Тынық мұхитының оңтүстігіндегі оқшау Санта-Крус аралдарының бөлігі болған Ваникоро аралында табылған. Француз инженері Жак Ноэль Сане жобалаған кемелер Америка революциялық соғысы кезінде салына бастады. Ол жел қуатымен жүретін соғыс кемесінің соңғы нұсқасын жасады, стандартты фрегаттар 18 фунттық зеңбіректерді алып жүрді, ал стандартты желілік кемелер 64, 74, 80 және 118 зеңбірекке ие болды; оның 74 зеңбірекке ие желілік кемесі француз және британдық теңіз күштерінің тірегіне айналды. Ең ірі бірлік – 118 зеңбірекке ие кеме «фрегаттай маневрлене алады» делінетін (мысалы, «Фрегат»). Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде француз теңіз күштері американдық жаққа қолдау көрсетуде шешуші рөл атқарды. Француз теңіз күштері британдықтарға қарсы күрескен жалғыз тұрақты теңіз күштері болды, олармен бірге континенттік және американдық штаттық теңіз күштері мен американдық каперлер де болды. Ауыр күрес барысында де Грасс басқарған француздар 1781 жылы Чесапик шайқасында британдық флотты жеңіп, франко-американдық жер күштеріне Йорктаун шайқасында жеңіске жететініне көз жеткізді. Де Грасс мансабы 1782 жылы Сент шайқасында француздардың жеңіліске ұшырауы кезінде тұтқындалғанда аяқталды. Үндістанда Суфрен 1770–1780 жылдары британдықтарға қарсы бірнеше науқандарда күресті, вице-адмирал сэр Эдвард Хьюзбен басымдық үшін таласты. 1789 жылы француз теңіз күштерінде 71 желілік кеме, 64 фрегат, 45 корвет және 32 кіші бірлік болды; тағы 12 желілік кеме мен 10 фрегат құрылыста болып, жыл соңына дейін пайдалануға берілуі күтілуде. Ұжымда 75 000 теңізші, 5 000 зеңбірекші, 2 000 офицер және 14 000 теңізші-фузилер болды. Кемелер негізінен Брест, Тулон және Рошфорт қалаларында, сондай-ақ Лориан, Гавр, Дюнкерк, Бордо, Байон және Марсель қалаларында орналасқан.
14,000 Fusiliers Marins. Ships were based mostly in Brest, Toulon and Rochefort, and in Lorient, Le Havre, Dunkerque, Bordeaux, Bayonne and Marseille.
Француз төңкерісі мен Бірінші империя
Француз революциясы көптеген ақсүйек тегінен шыққан офицерлерді (соның ішінде Шарль д’Эстенді) жою арқылы француз флотын дерлік құртты. Ұлттық конвент флоттық артиллерия корпусын таратып, артиллериялық дайындық тоқтатылып, батареялардың ату жылдамдығы мен дәлдігі күрт төмендеді; сонымен қатар, француздық доктрина бойынша жау кемелерін іс жүзіне келтіру үшін олардың такелажын нысанаға алу қабылданды. Бұл доктрина жоғары даярланған экипаждармен тиімді болуы мүмкін еді, бірақ нашар даярланған артиллериялықтармен қолдануға келмейтін, және француз кемелерінің қауіпті британдық кемелерге тіпті бір рет те оқ тигізе алмаған жағдайларына әкелді (француздық «Ира» кемесі шайқасында немесе Трафальгар шайқасының басында болғандай). Керісінше, Корольдік теңіз флотының доктринасы бойынша, жақсы даярланған артиллериялықтар жаудың корпусына оқ атып, оны өлтіруге және мүгедек етуге, сондай-ақ оттық күшін біртіндеп әлсіретуге тиіс болды. Наполеонның флотты күшті күшке айналдыруға жасаған әрекеттері 1804 жылы Латуш Тревильдің қазасымен және 1805 жылы Трафальгар шайқасында британдықтардың франко-испандық біріккен флотты дерлік толықтай жойған кезде сәтсіз аяқталды. Бұл апат Наполеон соғыстары кезінде британдық теңіз үстемдігін қамтамасыз етті. Осыдан кейін француз флоты фрегаттармен және Роберт Суркуф сияқты каперлермен шектелді. Бұл француздардың үлкен капиталдық кемелерге қарағанда, көптеген кіші, бірақ қуатты және жылдам бірліктерді ұнату тенденциясын қалыптастырды.
Жаһандық интервенциялар
1852 жылы сөйлеген сөзінде Наполеон III "Империя – бейбітшілік" ("L'Empire, c'est la paix") деп мәлімдеді, бірақ Францияның күші мен мәртебесін арттыру үшін белсенді сыртқы саясат жүргізуге ниеттенген. Француз теңіз күштері әлемнің түкпір-түкпірінде көптеген операцияларға қатысты.
Қырым соғысы
Наполеон III-нің Осман империясындағы ықпалына қатысты Ресейдің талаптарына қарсылығы Францияның Қырым соғысына (1854 жылдың наурызынан 1856 жылдың наурызына дейін) сәтті қатысуына себеп болды. Осы соғыс барысында Наполеон Ұлыбританиямен француздық одақты нығайтып, соғыс аяқталғаннан кейін де оны сақтап қалды. Француздық жегу кемесі "Генри IV" және корвет "Плутон" көптеген одақтас кемелерді қиратқан дауылдан кейін жағаға тірелді. "Генри IV"-тің қалдықтары бекініс құрылысына қолданылды. "Плутон" толығымен жойылды.
Шығыс Азия
Наполеон III Индокитайда француз отарлық ықпалын орнатудың алғашқы қадамдарын жасады. Ол 1858 жылы француз католик миссионерлерін қатаң жазалаған вьетнамдықтарды жазалау үшін теңіз экспедициясын бастауға және олардың сарайын елде француздық қатысуды қабылдауға мәжбүрлеуге келісім берді. Оның шешімін қабылдауындағы маңызды фактор – Францияның Шығыс Азиядағы ықпалын кеңейтпеуі, оны екінші дәрежелі державаға айналдыру қаупі бар деген сенім болды. Сонымен қатар, Францияның өркениеттік миссиясы бар деген идея тарады. Бұл 1861 жылы толыққанды басып алуға әкелді. 1862 жылға қарай соғыс аяқталды, Вьетнам француздар Кохинхина деп атаған оңтүстіктегі үш провинцияны Францияға берді, француз саудасы үшін үш портын ашты, француз әскери кемелерінің Камбоджа арқылы еркін өтуіне рұқсат берді (бұл 1867 жылы Камбоджаға француз протекторатын орнатуға әкелді), француз миссионерлеріне еркін қызмет етуге рұқсат берді және Францияға соғыстың шығындарын өтеу үшін үлкен сомада ақша төледі. Қытайда Франция Екінші опиум соғысына қатысты, ал 1860 жылы француз әскерлері Пекинге кірді. Қытай көбірек сауда құқықтарын беруге, Янцзы өзенінде тегін жүзуге, христиандарға толық азаматтық құқықтар мен дін бостандығын беруге және Францияға үлкен өтемақы төлеуге мәжбүр болды. Бұл, Вьетнамдағы араласумен бірге, Қытайда француздық ықпалдың одан әрі өсуіне жағдай жасады, нәтижесінде Оңтүстік Қытайдың бір бөлігіне ықпал ету аймағы құрылды. 1866 жылы француз теңіз әскерлері Кореяны отарлауға тырысты. Француз теңіз күштері 1867–1868 жылдары Жапонияда француз әскери миссиясының қызметі мен одан кейінгі Бошин соғысы кезінде де аз ғана қатысты.
Мексика
Француз теңіз күштері Мексикадағы француз интервенциясына белсенді қатысты (1862 жылдың қаңтары – 1867 жылдың наурызы). Наполеон III Мексика Республикасының шетелдік қарыздарын төлеуден бас тартуын сылтау етіп, Мексикада Франция қолдауымен монархия құру арқылы Солтүстік Америкада француздық ықпал аймағын орнатуды жоспарлады. Бұл жобаға дінге қарсы Мексика республикасынан шаршаған мексикалық консерваторлар қолдау көрсетті.
Дредноутты соғыс кемелерінен бұрынғылар
1880 жылдары Jeune École доктринасы француз әскери-теңіз флотында басқа елдерге қарағанда күштірек ықпал етті. Жеке қарақшылық соғысы дәстүрінен туындаған Jeune École, торпедалық қайықтар және снаряд атуға қабілетті қарулары бар крейсерлер сияқты кішкентай, маневрлі кемелерге басымдық берді және линкорды (battleship) уақытынан бұрын ескірген деп санады. Алайда, 1890 жылдардың басында пре-дредноут линкоры күтпеген күшпен қайта жаңғырды, торпедалар мен миналардан қорғанудың жаңа тәсілдері пайда болды, ал торпедалық қайықтар ашық мұхит үшін жеткіліксіз теңіздік қасиеттерге ие екені анықталды. Осы кезеңдегі француз линкорларын кішкентай көлемі (10 000 тонна), үлкен мүйізді тарауы, биіктігі және айқын қисайған корпусы бойынша бірден тануға болар еді. Француз линкорлары британдық әріптестеріне қарағанда жартысына жуық бас қарумен ғана жабдықталған, электрлік лифтілері бар брондалған мачталары, үлкен түтікшелері және тар жоғарғы палубалардан қайықтарды түсіруге арналған күрделі жүйелері болды. Франция осы кемелердің көптеген флотын құрды, бірақ Ұлыбритания мен Германиядағыдай біркелкі сыныптық ерекшеліктері сирек кездеседі. Француз линкорлары "Буве", "Массена" және "Жорегуйберри" нағыз линкор класын жасау үшін әртүрлі нұсқалармен сыналып, "үлгілік" кемелер ретінде салынды. Соңғы нұсқасы үш кемеден тұратын серияда жүзеге асты, ол британдық әріптестерімен шамалас қару-жарақпен жабдықталды. Францияның концептуалдық және технологиялық артықшылығы жаңадан индустрияланған Жапонияға тартымды болды, француз инженері Эмиль Бертин төрт жылға Императорлық жапон теңіз флоты үшін жаңа флотты жобалауға шақырылды, нәтижесінде 1894 жылғы Бірінші қытай-жапон соғысында жапондар жеңіске жетті. Француз кеме жасаушылықтары шетелдік тапсырыстарды белсенді түрде орындады, әсіресе Ресей империясы үшін, ол өз крейсерлері мен линкорларын жобалауда француз стилін көшірді. Технологияның кейбір салаларында (казандықтар, металлургия) көшбасшы болғанына қарамастан, Франция Ла-Манш арқылы өзінің бәсекелесінің немесе жаңа қарсыласы Германияның өндірістік қуатына ие болған жоқ. Ғасырдың басында француздық дизайн шетелдік тәжірибеден әсер алды. Жаңа линкорларында бірлігіне орналасқан зеңбіректердің орнына екі еселенген 300 мм зеңбірек мұнаралары, корпустың азайтылған қисайғандығы және тарауы болды. Бұл кемелердің теңіздегі тұрақтылығын жақсартты, бірақ олар бұрынғыдай кішкентай болды. 1907 жылы француздық пре-дредноут дизайны АҚШ және Ұлыбритания стандарттарына жетті, бірақ 1907 жылы жаңа типтегі кемелер пайда болды, ол әлемдегі барлық линкорларды бірден ескірген деп жариялады. 1911 жылға дейін, бәсекелес теңіз флоты жаңа дредноуттарды шығарып жатқанда, Францияның барлық кеме жасаушылықтары алты кемеден тұратын пре-дредноут сериясын жасауға жұмылдырылды. Олар турбиналық/төрт бұрандалы жүйемен жабдықталғанымен, әрқайсысында тек төрт ауыр зеңбірек болды, ал дредноутта кем дегенде он зеңбірек болды. Бірінші француз дредноуттары 1914 жылға дейін пайда болмады, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жалпы жеті кемеден тұратын екі кластың ("Courbet" және "Jean Bart") құрылысы аяқталды. Ұлыбританиямен одақтасу арқасында Францияның теңіз күштері Жерорта теңізінде, негізінен Адриатика теңізіндегі австро-венгриялық флотқа қарсы тұру үшін шоғырландырылды. Сонымен қатар, Жерорта теңізінде, Ла-Манш каналында, Францияның Индокитайдағы, Тынық мұхиты аралдарындағы, Батыс Африкадағы және Кариб бассейніндегі империялық иеліктерінде қызмет ететін үлкен крейсерлер флоты құрылды.
Бірінші прото-ұшақ тасымалдаушы
1910 жылы француздық Фабр Гидравионымен гидроұшақтың ойлап табылуы ұшақтарды, әсіресе жүзетін ұшақтарды тасымалдауға арналған кемелердің дамуына бастап келді. 1911 жылы француз теңіз күштерінің "Фудре" кемесі алғашқы гидроұшақ тасымалдағышқа айналды. Ол гидроұшақтарды күтіп-қызмет көрсетуші кеме ретінде қолданысқа енгізілді және жүзетін ұшақтарды бас палубадағы ангарларда орналастырып алып жүрді, олар кран көмегімен теңізге түсірілді. "Фудре" 1913 жылғы қарашада гидроұшақтарын ұшыру үшін 10 метрлік тегіс палубамен қосымша жабдықталды.
Плат-декетті кемелердің пайда болуы
Ұшақ тасымалдайтын кемелер қажеттілік тудырады. Бұл кемелер қазіргі қолданылып жүрген жобалардан мүлдем өзгеше жоба бойынша салынады. Біріншіден, палубаның барлық кедергілерінен тазартылады. Ол мүмкіндігінше тегіс және кең болады, корпустың теңіздік сызықтарына зиян келтірмей, қону алаңына ұқсайды. Клемент Адер, L'Aviation Militaire, 1909. ХХ ғасырдың басында ауадан ауыр ұшақтар дамыған сайын, әртүрлі елдердің теңіз күштері оларды үлкен артиллериялық кемелер үшін барлаушы ретінде пайдалану мүмкіндігіне қызығушылық таныта бастады. 1909 жылы француз ғалымы Клемент Адер өзінің "Әскери авиация" кітабында теңізде ұшақтарды пайдалануға арналған кеме туралы сипаттама жариялады, онда тегіс ұшу палубасы, бастиондық құрылыс, палубалық лифттер және ұшақтарға арналған ангарлар болды. Сол жылы АҚШ-тың Париждегі әскери-теңіз атташесі өз байқаулары туралы есеп жіберді, ал бұл идеяны сынау үшін алғашқы тәжірибелер 1910 жылдан бастап АҚШ-та жүргізілді.
As heavier than air aircraft developed in the early 20th century, various navies began to take an interest in their potential use as scouts for their big gun warships. In 1909 the French inventor Clément Ader published in his book L'Aviation Militaire the description of a ship to operate airplanes at sea, with a flat flight deck, an island superstructure, deck elevators and a hangar bay. That year the US Naval Attaché in Paris sent a report on his observations and the first experiments to test the concept were made in the United States from 1910.
Әлемдік соғыстар арасындағы флоттың құрылысы
Әрбір теңіз флоты әртүрлі өлшемдегі кемелерден тұрады, ал ешбір флоттың барлық кемелерін өз класындағы ең жақсы деңгейге жеткізуге жеткілікті ресурстары жоқ. Дегенмен, әртүрлі елдер нақты кластарда өзгеден басым болуға тырысады. Екі дүниежүзілік соғыс арасында француз флоты басқа елдердің кемелерімен салыстырғанда "көтеріңкі" деңгейдегі кемелерді шамалы санда құрастырумен ерекшеленді. Мысалы, француздар "супер эсминецтер" жасады, олар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастар тарапынан жеңіл крейсерлерге теңестірілді. Бұл Вашингтон келісімін айналып өтудің бір жолы болды, ол крейсерлер мен линкорларға шектеулер қойды, бірақ эсминецтер мен кішігірім бөлімшелерге емес. "Арсенал" эсминеці әлі күнге дейін әлемдегі ең жылдам эсминец болып табылады. Француздық "Суркуф" суасты қайығы сол кездегі ең ірі және қуатты суасты қайығы болды. 1933 жылы француз теңіз күштері "Крестонос" супер-линкор құрылысын қарастырды, бірақ немістер "кішкентай линкорлар" деп аталатын кемелер жасағаннан кейін жоспарлар тоқтатылды; француздар екі кемеден тұратын жаңа классқа жауап берді, бұл крейсерлер мен линкорлардың арасындағы жылдам линкор класы болды. Ірі линкорлардың орны "Ришелье" класымен толтырылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Соғыстың басында француз теңіз күштері Ось державаларына қарсы бірнеше операцияларға қатысып, Атлант мұхитында күзеттік қызмет атқарды және Генуяны бомбалады. Бірақ француздардың капитуляциясы және оның келісім шарттары жағдайды түбегейлі өзгертіп жіберді: француз флоты дереу жарыстан шықты.
Француз флотының жойылуы және Виши Франциясы
Британдықтар француз флотын француздар ресми жау болған жағдайда немесе нацистік Германияның Кригсмаринасы бақылауға алған жағдайда, қауіпті қатер деп санады. Оларды қолдан шығару өте қажетті болды. Кейбір кемелер Ұлыбритания немесе Египеттегі британдық порттарда болды, олардың кейбіреулерін еркін француз кемелері ретінде одақтастарға қосылуға көндірді, ал қалғандарын қарап, қаруын алып қойды. Дегенмен, флоттың маңызды бөлігі Дакар мен Мерс-эль-Кебирде орналасқан еді. Корольдік теңіз күштері ультиматум берді, бірақ келісімге келу мүмкін болмағандықтан, олар 1940 жылдың 3 шілдесінде француз флотының көп бөлігін батырып немесе зақымдады (Катапульт операциясы), флоттың Остік державалардың қолына тиюіне жол бермеу үшін. Бұл әрекет ағылшын-француз қарым-қатынасын нашарлатты және одақтастарға одан әрі дезертирлік жасауға кедерілді. Осы сәттен бастап Виши Франциясының қолында қалған кемелер соғысты Остік державаларға бейтараптық сақтауға тырысып өткізді, сонымен қатар одақтастар мен еркін француздықтардың қолға түсуінен сақтанды. Олар Дакар мен Ко Чанг шайқастары сияқты жалпы стратегиялық сәтсіздікке қарағанда маңызсыз тактикалық жетістіктерге қол жеткізді. 1942 жылдың қарашасында одақтастар Солтүстік Африкаға шабуыл жасады. Жауап ретінде немістер Виши Франциясын (Антон операциясы) басып алды, соның ішінде француздық Тулон теңіз портын, онда француз флотының басты бөлігі орналасқан еді. Бұл Германияның маңызды мақсаты болды және СС басшылығындағы күштер оларды басып алуға дайындалды (Лила операциясы). Француз теңіз күштері жауап беру жолында екіге бөлінді: Forces de Haute Mer (Ашық теңіз флоты) қолбасшысы адмирал Жан де Лаборд одақтастардың шабуылдық флотына шабуыл жасау үшін теңізге шығуды жақтады, ал басқалары, мысалы Вишидің теңіз күштері хатшысы контр-адмирал Габриэль Ауфан одақтастарға қосылуды ұсынды. Кейбір әскери кемелерде "Vive de Gaulle! Appareillage!" деп ұрандап, одақтастармен бірге теңізге шығуға қолдау білдірді. Дегенмен, француз командирлеріне кемелерін басып алу әрекеті кезінде батыру туралы бұйрықтар қайтадан берілді және көбінесе неміс әскерлерінің қатысуына қарамастан, Тулон портында француз флотын батыру арқылы орындалды. Ешқандай ірі кемелер және көптеген басқа кемелер жөндеуге жарамды күйде алынбады. Бірнеше кеме Тулондан қашып, одақтастарға қосылды, атап айтқанда француздық "Касабианка" теңіз шағын кемесі.
Еркін француз теңіз күштері
18 маусымдағы келісім мен үндеуден кейін Шарль де Голль еркін француз күштерін құрды, оның ішінде теңіз күштері – еркін француз теңіз күштері (Forces navales françaises libres, FNFL) болды. ФНФЛ-ді Виши француз күштерінен ажырату үшін вице-адмирал Эмиль Музельер француз түстерін Лотарингия кресінің қызыл түсімен көрсететін туды және ұшақтар үшін Лотарингия кресі бар кокардты жасады. Француз флоты кеңінен тарап кетті. Кейбір кемелер Франциядағы порттарда болды, ал басқалары Франциядан британдық порттарға, негізінен Британияда немесе Египеттегі Александрияда қашып кетті. «Катапульта» операциясының бірінші кезеңінде 1940 жылдың 3 шілдесіне қараған түні Плимут және Портсмут порттарындағы британдық кемелерге шабуыл жасалды. Германияның Францияға басып кіргенінен кейін 1940 жылдың маусымында Портсмутқа пана іздеген әлемдегі ең ірі суасты кемесі – француздық «Суркуф» кемеге қарсы тұруға тырысты. Суасты кемесін басып алу кезінде екі британдық офицер және бір француз теңізшісі қаза тапты. Басқа кемелердің арасында ескірген екі француздық «Париж» және «Курбе» броненосецтері, «Ле Триомфант» және «Леопард» эсминецтері, 8 торпедалық катер, 5 суасты кемесі және маңыздылығы төмен бірнеше кемелер болды. Бұл кемелердің көпшілігі ФНФЛ-ге (әсіресе «Суркуф» суасты кемесі) берілді, ал қалғандары британдықтарға жалға берілді (мысалы, «Аконит» корветі), бұл теңіз күшінің бастамасы болды. Француз Африкасы одақтастарға қосылғаннан кейін Дакардағы маңызды кемелер алынды (әсіресе «Суфрен», «Глоир», «Монкальм», «Жорж Лейг» крейсерлері және «Ришелье» броненосеці). Соғыс кемелерінен басқа ФНФЛ арнайы күштерді де дамытты: капитан Филипп Киффер британдық коммандостарынан шабыт алып, «Commandos Fusiliers Marins» жаңа бөлімшелерін даярлады, олар кейін «Командос Морской» аталды. Бұл коммандостар Нормандия шайқасында ерекше көзге түсті, неміс жағалау батареяларын жою үшін атыс астында жартастарға өрледі. Капитан Анри Оноре д’Эстиен д’Орве француз қарсыластарын біріктіруге тырысты және тұтқындалып, гестапо тарапынан азапталғаннан кейін қаза тауып, шабыттандыратын символға айналды. ФНФЛ-де қазіргі заманғы акваланги жасаған капитан Жак Кусто және радарды жетілдірген Ив Рокар сияқты техникалық инноваторлар да болды. Акваланги коммандос операцияларының маңызды жетістігіне айналды. ФНФЛ француз соғыс кемелері Оңтүстік Францияға (Драгун операциясы) және Нормандияға (Нептун операциясы) шабуыл жасауға көмектесті. Бұл бөлімшелер Тынық мұхитындағы соғыста да өз үлесін қосты. «Ришелье» броненосеці Жапонияның капитуляция құжатына қол қойылған кезде Токио шығанағында болды.
Қазіргі заманғы әскери-теңіз флоты
Француздық теңіз доктринасы екі авиациялық тасымалдағыш кемені қажет етеді, бірақ француздардың тек біреуі бар – «Шарль де Голль» француздық авиациялық тасымалдағыш кемесі. Теңіз күштері маңызды технологиялық және жарақтандыру өзгерістерінің ортасында. «Рафальдің» теңіздік нұсқасы ескі ұшақтарды алмастыруда. SNLE NG типіндегі жаңа стратегиялық суасты кемелері көбінесе ескі SNLE кемелерін ығыстырды, ал 2008 жылы жаңа ядролық баллистикалық зымыранның сынағы күтілуде. SNLE NG құрылысымен алынған тәжірибе 2017 жылға жоспарланған жаңа типтегі ядролық шабуылдық суасты кемелеріне де әкеледі. Жерүсті күштері санда және жаңартылу жағынан жақсарып келеді, екі ірі эсминец пен 11 фрегат жоспарланған. Жаңа зымырандар қолданысқа енгізілуде, оның ішінде крейсерлік зымыран мүмкіндіктері де кеңейтілуде.
Негізгі дереккөздер
Рауль Кастекс. Стратегиялық теориялар (Naval Institute Press, 2017), Евгения Кислинг аударған және түйіндеген Рауль Кастекстің бес томдық «Стратегиялық теориялар» еңбегі.