Кіріспе

Бруцелла бактериялар туысы – грам-теріс бактериялар туысы, Дэвид Брюс (1855–1931) есімімен аталған. Олар кішкентай (0,5–0,7 × 0,6–1,5 мкм), капсуласы жоқ, қозғалмайтын, факультативті ішкі жасушалық коккобациллалар болып табылады. Бруцелла түрлері бруцеллез ауруын қоздырады, ол – ластанған тағам (мысалы, пастеризацияланбаған сүт өнімдері) жеу, жұқтырған жануармен тікелей байланысқа түсу немесе аэрозольдерді жұту арқылы жұғатын зооноздық ауру. Адамнан адамға, мысалы, жыныстық қатынас арқылы немесе анадан балаға жұғу өте сирек, бірақ мүмкін. Жұқтыру үшін кемінде 10–100 микроорганизм жеткілікті. Бруцелланың әртүрлі түрлері генетикалық тұрғыдан өте ұқсас, бірақ әрқайсысының жануарларға қатысты ерекшелігі сәл өзгеше. Сондықтан Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығы Бруцелла түрлерінің көп бөлігін B. melitensis түріне жатқызады. Бруцеллездің көптеген атаулары (адам ауруы / жануарлар ауруы):
Мальта қызуы / Банг ауруы
Толқынды қызу / энзоотиялық түсік
Жер орталық теңізі қызуы / эпизоотиялық түсік
Гибралтар тау қызуы / бұзаулардың әлсіреуі
Асқазан қызуы / қошқардың эпидидимиті
Жұқпалы түсік / спонтанды түсік

Адамның бруцеллез ауруы

Сэр Дэвид Брюс B. melitensis бактериясын Мальтада Мальта қызуынан қайтыс болған британдық сарбаздардан бөліп алды. Brucella-ға ұшырағаннан кейін адамдарда әдетте екі-төрт апталық инкубациялық кезең болады, одан кейін симптомдар пайда болады, оның ішінде жіті толқын тәрізді қызба (>90% жағдайларда), бас ауруы, артралгия (>50%), түнгі терлеу, әлсіздік және анорексия. Кейінірек асқынуларға артрит немесе эпидидимо-орхит, спондилит, нейробруцеллез, бауыр абсцесі және эндокардит жатады, соңғысы қауіпті болуы мүмкін. Адам бруцеллезі көбінесе адамнан адамға жұқпайды; инфекция жұқтырған жануарлардың (қой, сиыр немесе шошқа) сұйықтықтарымен немесе пастеризацияланбаған сүт және ірімшік сияқты туынды тағамдық өнімдермен байланыс арқылы таралады. Бруцеллез жануарлармен жұмыс істейтін адамдарда (мысалы, қасапханаларда) аурудың жоғары деңгейіне байланысты кәсіби ауру деп есептеледі. Адамдар ластанған шаң немесе аэрозольді жұту арқылы да жұғуі мүмкін, сондықтан CDC Brucella түрлерін қару ретінде қолдануға болатын қауіпті түрлер деп санайды. Адамдар мен жануарларда бруцеллездің жалпы ерекшелігі – бактерияның мононуклеарлы фагоциттер жүйесінің тіндерінде, соның ішінде селезенк, бауыр, лимфа түйіндері және сүйек миында сақталуы. Brucella еркектердің репродуктивті жолдарына да әсер етеді. 1860 жылы Мальтадағы британдық армияның хирург-көмекшісі Дж. А. Марастон "Жердіткізгіш асқазан қызуы" деп атаған ауруды алғаш рет сипаттады. 1897 жылы британдық армияның патологы А. Э. Райт ауруды диагностикалауға арналған агглютинациялық тестті жасады. 1905 жылы мальтийлік дәрігер Заммит инфекцияның көзі ешкі екенін анықтады. Даниялық ветеринар дәрігер Е. Банг 1897 жылы ірі қара малдың түсігіне себеп болатын ішкі жасушалық патогенді сипаттап, оған Bacillus abortus деген ат берді. 1918 жылы американдық микробиолог А. Эванс B. abortus және Micrococcus melitensis арасындағы байланысты анықтап, оларды Bacteriaceae отбасысына жатқызды. 1914 жылы Молер шошқаның бауыры мен селезенінен B. suis организмді бөліп алды; B. neotome, B. ovis және B. canis тиісінше 1957, 1963 және 1966 жылдары сипатталды. Адамдарда ауру пастеризацияланбаған сүт және одан жасалған өнімдер немесе жеткіліксіз пісірілген ет (тұтынушылар), зертханада ингаляция (зертхана қызметкерлері), терінің зақымдануы (фермерлер, қасапхана қызметкерлері және ветеринарлар) және (сирек) конъюнктивамен байланыс, қан құю, трансплацентарлы және адамнан адамға жұғу арқылы жұғады.

Адам аурулары

Бруцеллез кез келген ағзаға немесе ағза жүйесіне әсер етуі мүмкін, ал науқастардың 90% - ы циклдық (толқын тәрізді) қызуды бастан кешіреді. Симптомдары әр түрлі болғанымен, мынадай клиникалық белгілер де болуы мүмкін: бас ауруы, әлсіздік, буын ауруы, депрессия, салмақ жоғалту, шаршау және бауырдың дисфункциясы. Жаман иісті терлеу классикалық белгі саналады. 20-60% жағдайларда сүйек-буын асқынулары: артрит, омыртқа қабынуы немесе сүйек қабынуы. Бауыр үлкеюі мүмкін, сондай-ақ асқазан-ішек жолдарының асқынулары да болуы мүмкін. 20%-ға дейін жағдайларда зәр-жыныс жүйесінің зардап шегуі мүмкін; орхит және эпидидимит ең көп кездеседі. Неврологиялық белгілерге депрессия және психикалық шаршау жатады. Жүрек-қан тамырларының зардап шегуіне эндокардит жатады, ол өлімге алып келуі мүмкін. Созылмалы бруцеллезді анықтау қиын; оның ұзақтығы, түрі және емге жауабы әр түрлі болады. Жергілікті инфекция дамуы мүмкін. Жұқтырған адамдардың қаны донорлыққа қабылданбауы тиіс. Туа біткен бруцеллезбен туған нәрестелерде төмен салмақ, өсудің тежелуі, сары ауру, бауыр үлкеюі, көкбауыр үлкеюі, тыныс алу қиындықтары және сепсис белгілері (қызу, құсу) байқалуы мүмкін. Кейбір жағдайларда симптомдар мүлдем байқалмайды.

Сипаттамалары

Бруцелла түрлері – шағын, грам-теріс, факультативті коккобациллалар, көпшілігі капсуласыз, эндоспорасыз және табиғи плазмидтерсіз. Олар иесі организмде ішкі жасушалық паразиттік тіршілік етеді және иесінен тыс қоршаған ортада ұзақ сақталады. Жасуша ішіндегі қозғалысы екі немесе үш негізгі қадамнан тұрады: эндосомалық вакуольдерден басталып, содан кейін эндоплазмалық ретикулумнан туындаған бөліктерге, ал соңында атипиялық аутофагияның бірнеше маркерлері бар вакуольдерге жетеді. Олар температура, pH және ылғалдылықтың төмен немесе жоғары деңгейіне, сондай-ақ мұздатылған және түсік материалдарға төтеп бере алады. Бруцелла түрлері көптеген түрлерді жұқтырады, бірақ түрлеріне қарай әртүрлі селективтілік көрсетеді. Бруцелла түрлері Альфапротеобактериялар класына жататын Rhizobiales тобына жатады. Олар Agrobacterium tumefaciens, Sinorhizobium meliloti және Ochrobactrum anthropi сияқты бір полюстік бөліну арқылы өседі. Әдетте олардың екі хромосомасы болады.

Клиникалық көріністер

Жүрек-ішек жолдары шамамен 70% жағдайларда зардап шегеді, оның ішінде анорексия, іш ауруы, құсу, диарея, іш қату, гепатомегалия және спленомегалия. Көптеген жағдайларда бауыр зардап шегеді, бірақ функциялық сынақтар қалыпты немесе жеңіл дәрежеде бұзылған болады. Граннуломалар (B. abortus), гепатит (B. melitensis) және абсцесстер (B. suis) кездеседі. Скелет жүйесі 20–60% жағдайларда зардап шегеді, оның ішінде артрит (жамбас, тізе және білезік), спондилит, остеомиелит және сакроилиит (ең көп кездесетіні). Көтеріңкі омыртқалар омыртқаның эрозиясының классикалық радиологиялық белгілерін көрсетуі мүмкін. Неврологиялық симптомдарға менингит, энцефалит, радикулопатия, шеттік нейропатия, ми ішіндегі абсцесстер, жедел немесе созылмалы мойын қатаюы (<50%) жатады, ал цереброспинальді сұйықтықта лимфоциттердің көбеюі, қант деңгейінің төмендеуі, белоктың жоғарылауы, бактериялық егістің оң нәтижесі (<50%) және агглютинация (95% жағдайда оң) байқалады. Кардиоваскулярлық зардаптану сирек (эндокардит 2% дейін), бірақ өлімге себеп болатын негізгі фактор болып табылады. Көбінесе шүйде клапанды алмастыру және антибиотиктер қажет. Перикардит және миокардит те кездеседі. Өкпе инфекциясының себебі ингаляция немесе гематогендік болуы мүмкін, және ол кез келген кеуде синдромын тудыруы мүмкін. Бруцелланың қақырыдан оқшаулануы сирек. Ұрық-жыныс жүйесінің инфекциясы эпидидимоорхит немесе пионефрозды (сирек) қамтуы мүмкін. Тері зардаптары ерекше емес. Гематологиялық белгілерге анемия, лейкопения және тромбоцитопения жатады.

Диагностика

Бруцелла Кастанеда ортасындағы қан өсірілімінен немесе сүйек миынан бөлінеді. Олардың өсуі баяу болғандықтан, ұзақ инкубация (алты аптаға дейін) қажет болуы мүмкін, бірақ қазіргі заманғы автоматтандырылған құралдарда нәтижелер көбінесе 7 күн ішінде оң болады. Грам бояуында олар Грам-теріс коккобациллалардың тығыз жиынтығы ретінде көрінеді және оларды анықтау өте қиын. Соңғы жылдары патогеннің генетикалық құрауына негізделген молекулалық диагностикалық әдістер кеңінен қолданылуда. Мұндай жағдай көбінесе ауру туралы ой келмей, зертхана қызметкерлері сынамаларды өңдегеннен кейін мәдениет оң нәтиже көрсеткенде туындайды. Алдын алу емдеудің мақсаты – бруцеллаға ұшыраған адамдардың ауруға шалдығуын тоқтату. Полимераза тізбекті реакциясы (ПТР) адам қан үлгілеріндегі Бруцелла түрлерін жылдам диагностикалау үшін үміт береді. Емдеуді аяқтаған кездегі оң ПТР нәтижесі болашақта қайталануды болжамайды. Қаннан басқа сұйықтықтар мен тіндердің ПТР-тестілеуі де сипатталған. Жануарлармен байланыс тарихы маңызды; эндемикалық аймақтарда кез келген себепсіз қызба ауруын диагностикалау кезінде ескерілуі керек. Зертханада биохимиялық тесттер диагностикалық мақсатта қолданылуы мүмкін. ELISA-ның сезімталдығы қан өсірілімімен салыстырғанда 100% құрады, бірақ басқа серологиялық тесттермен салыстырғанда тек 44% болды. Ұсынылатын нақтылығы 99% жоғары. Бруцеллезбен ауырған 75 науқасты қамтитын зерттеуде, оң ELISA нәтижесін көрсеткен 5 науқастың түтік агглютинациясы теріс болды. Бірнеше Бруцелла эндемикалық аймақтарында Febrile Antigen Brucella Agglutination Test (FBAT) негізгі диагностикалық тест ретінде қолданылады. Алайда, FBAT-ты қолдану туралы жақындағы зерттеулер дұрыс диагноз қоюдағы оның жоғары дәлсіздігін көрсетті, бұл төмен кірісті елдерде бруцеллезді бақылаудың қиындығын атап өтеді. Бруцелла артритінде синовиал сұйықтықтағы ақ қан клеткаларының саны әдетте 15 000 клетка/мкл-ден аспайды. Антибиотиктерді қолданғанға дейін бруцеллезден туындаған өлім-жітім 2% құрады, негізінен эндокардитке байланысты, ал аурушаңдық жоғары болды, әсіресе B. melitensis тұқымында. Тұрақты есту қабілетінің жоғалуы және жұлын зақымдануы жиі кездеседі. Бұл емнің артықшылығы – дәріні ауызбен қабылдау және инъекциялардың қажеттілігінің жоқтығы, бірақ жағымсыз әсерлердің жоғары деңгейі (наушару, құсу, тәбет жоғалтуы) туралы да хабарланған.

Фиба обасы

Б. abortus тудырған бруцеллез Эдип патшада сипатталған обаның ерекшеліктеріне ең жақсы сәйкес келеді. Бруцеллездің қазіргі замандағы аурудың барысы оны ықтималсыз етуі мүмкін болса да, бұл Salmonella enterica serovar Typhi немесе басқа қоздырғышпен бірге, немесе Бруцелланың көне түрлері бұрынғыдан да қауіпті болған көп факторлы обаның бір бөлігі болуы мүмкін.

Филогения

Қазіргі таңда қабылданған таксономия Номенклатурадағы тұрақты тізіміндегі Прокариоттар тізіміне негізделген.

Көк жарықтың әсері

B. abortus бактериясының макрофагтарды зарарлауы жабайы түрде көк жарықпен күшейтіледі, бірақ фотохимиялық тұрақсыз және жоқ мутанттарда шектеледі, бұл флавин құрамындағы гистидин киназасы B. abortus вируленттілігін реттейтін фоторецептор ретінде жұмыс істейтінін көрсетеді. Керісінше, Бруцелланы көк түсті толқындардан айырғанда оның көбею қарқыны 90%-ға төмендеді.