Кіріспе

Испаниядағы тарихи орын Гормаз қамалы (испанша: Fortaleza de Gormaz немесе Castillo de Gormaz) – Испанияның Гормаз қаласында орналасқан ірі қамал. Оның қазіргі құрылысы 965 жылы Кордова халифатының шекарасын қорғау мақсатымен салынған. Салынған кезде ол Еуропадағы ең үлкен бекініс болды.

Орналасқан жері

Қала Испанияның Кастилия және Леон автономды облысында, Сория провинциясындағы Гормаз қаласында, Эль Бурго де Осмадан оңтүстік-шығысқа қарай 13 шақырым жерде орналасқан. Ол Дуэро өзенінің солтүстігінде, өзен деңгейінен 100 метр биіктіктегі төбеде тұрғызылған. Гормаз Дуэро өзеніндегі заманауи көпірді ғана бақылап отырмай, барлық бағытта 8-шы ғасырдың ортасында салынған қарау мұнараларына және Бордекорекс шіркеуінің қоңырауына айналған жер иелерінің мұнараларына да толы аймақта орналасқан. Аймақ осы кезеңге тән көптеген ескерткіштерге бай, батысқа қарай Сепульведа және Сеговияға, шығысқа қарай Агредаға, оңтүстік-шығысқа қарай Берланга-де-Дуэроға жақын орналасқан. Бұл, әдетте, Батыс Еуропадағы ең көне әскери архитектуралық кешендердің бірі болып саналады.

Тарих

Қалашықтың орналасқан жері немесе оны қоршаған аумақ 10 ғасырда оңтүстіктегі мұсылмандық Аль-Андалус (Омейяд әулеті билік еткен) пен солтүстіктегі кіші христиандық мемлекеттер арасында жиі даулы болды. Сондықтан қазіргі қамалдан бұрын мұнда нығайту жұмыстары жүргізілген. Христиан жылнамаларында бұл жерді мұсылман әскерлерінің 925 және 940 жылдары қайта басып алғаны айтылады, бұл шекараның екі жағындағы күштер арасында бірнеше рет қолы ауысқанын көрсетеді. Қазіргі қамал 965-66 жылдары сол кездегі халифа әл-Хакам II-нің қол астында қызмет еткен генерал Ғалиб ибн Абд әл-Рахманмен салынған немесе қайта салынған. Осы күнді және халифаның есімін атаған іргетас жақын маңдағы Сан-Мигель-де-Гормаз шіркеуінде (қазір Бурго-де-Осма соборында сақталады) табылған және бұл қамалдан шыққан деп есептеледі, бұл құрылыс күнін одан әрі растайды. Роджер Коллинстің айтуынша, ол сол кезде Еуропадағы ең ірі қамал болған. 975 жылдың жазында қамал генерал Ғалиб басқаратын әскерлермен қоршаудан босатылды, содан кейін Гарсияның шегініп бара жатқан әскерін Кастилияға дейін қуды. Дегенмен, 975-983 жылдар аралығында қамал христиан әскерлерімен басылып алынған болуы мүмкін, себебі христиан жылнамалары мұсылмандардың оны 983 жылы қайтарып алғанын хабарлайды. Кордоба халифалары 1009 немесе 1011 жылы Аль-Андалустағы Фитна (азамат соғысы) кезіндегі саяси дүрбелеңде бекіністі Санчо III-ке беруге уәде бергені туралы мәтіндік деректер бар, бірақ бекініс нақты берілді ме, жоқ па, белгісіз. Сол сияқты, тарихи дереккөздер Фернандо I-нің 1059 жылы бекіністі басып алғанын, мүмкін, тұрақты түрде, бірақ сол дереккөздер бұл басып алудың қысқа болғанын көрсетеді. Кейбір археологиялық деректер мұсылмандардың 1060 жылдары қаланы күтіп, жөндеуде болғандығын көрсетеді. Алайда ғасырдың соңына қарай Дуэро аймағы, оңтүстіктегі Толедо қаласымен бірге, Кастилияның толық бақылауына көшті. Христиандықтар қаланы толық басып алғаннан кейін, қала әртүрлі билеушілердің иелігінде болды. Альфонсо VI 1087 жылы қаланы Эль-Сидке берді. 14 ғасырда Кастилияның Педро I мен Арагонның Педро IV арасындағы қақтығыста қамал стратегиялық маңызға ие болды, сол кезде ол бірнеше рет қолы ауысып, маңызды қалпына келтіру және жөндеу жұмыстарына ұшырады. Археологиялық деректерге сәйкес, осы кезеңде қамалдың негізгі бөлігінде шағын қалалық елді мекен орналасқан. Бірақ 14 ғасырғы қақтығыстардан кейін қала тасталып, қирады. Қазіргі кездегі қазба жұмыстары 1922 жылы басталды және содан бері жалғасып келеді, 20 ғасырдың соңында Хуан Зозая басқарған ірі зерттеулер жүргізілді.

Дизайн

Қалашық таспен салынған. Оның құрылысында осы жерде салынған бұрынғы құрылыстардың қолжетімді тас материалдары пайдаланылған болуы мүмкін. Оның жалпы периметрі шамамен бір шақырымға созылады және ол тұрған қырқаның топографиясына бейімделген дұрыс емес пішінді болады. Қалашық орналасқан аумақтың ұзындығы шамамен 380 метр, ал ені 17 мен 63 метр аралығында. Қабырғалардың биіктігі шамамен 10 метр. Олар қабырғаның қалған бөлігінен сыртқа қарай сәл шығып тұрған 27 (немесе 24) мұнарамен нығайтылған. Солтүстік қабырғасы ірі, кедір-бүдыр тастан салынған және тұрақты орналасуы бар, 15 мұнарасы бар, олар бір-бірінен тең аралықта орналасқан. Оңтүстік қабырғаның пішіні бұрмаланған, бірақ оның қорғаныс құрылымын күшейткен оюлы тастан жасалған күрделі техникамен салынған. Алайда, ғасырлар бойы эрозия мен тау жылауы оңтүстік қабырғаны солтүстік қабырғаға қарағанда күштірек зақымдаған. Бұл эрозиялық тау жылауы ортағасырлық дәуірде де болған, бұл қабырғаның зақымдалған бөліктеріне жасалған көптеген жөндеулер мен қайта құрулармен дәлелденген. Қалашықтың кем дегенде екі кіреберісі болған, олар бүгінгі күні сақталған, бірақ кейбір ғалымдар басқа да қақпалар болған деп санайды. Басты кіреберіс оңтүстік-батысқа қарай, таудың жартасты бөлігіне қарап, өзенге және бұрынғы мұсылман шекарасына қарайды. Екінші қақпа – кішкентай артқы қақпа – солтүстік қабырғада орналасқан және оған күмбезді дәліз арқылы кіруге болады. Бас қақпа 1,26 метр қашықтықта бір-бірінің артында орналасқан екі монументальді атқосшы аркасынан тұрады. Қақпа бір жалғасқан қабырғаға орналастырылғандай көрінеді, бірақ Антонио Алмагро оның екі мұнара арасындағы кеңістікті алып жатқанын атап көрсеткен. Екі арканың арасындағы қысқа кеңістікті қорғаушылар қақпа сыртындағы шабуылдаушылардан қорғалған күйде кез келген шабуылшыға жоғарыдан оқ ату үшін пайдалана алады. Сыртқы арканың аралығы 2,76 метр, ал жерден оның кілт тасына дейін биіктігі 7 метр (Алмагро жердің эрозияға байланысты төмендегенін атап өткен). Арканың сыртындағы сыртқы қабырғаның беті бұрын гипсте немесе штукатурлық әшекеймен жабылған, алфиз (арканың айналасында оюланған сәнді тікбұрышты жиек) ішінде орналасқан. Алғашқы әшекейлердің тек фрагменттері ғана сақталған. Арканың айналасындағы аймақ "жалған" визуарлармен боялған болуы мүмкін, ал альфиздің тікбұрышты жолағы араб жазуымен немесе геометриялық өрнектермен әшекейленген болуы мүмкін. Бұл жалпы әшекейлеу Кордоба халифатының кезеңіне тән және Кордобаның Ұлы мешіті мен Мадинат әл-Захра сияқты басқа да ескерткіштерде де кездеседі. Қалашықтың шығыс жағында өз қабырғалары бар цитадель орналасқан, олардың биіктігі және нығайтылуы қалған бөлігінен жоғары. Бұл цитадель 965 жылғы құрылысқа жата ма, әлде кейінгі ғасырларда, әсіресе 14 ғасырда жасалған өзгерістерге жата ма, белгісіз. Оған қамалдың батыс бөлігінен мұнара ішіндегі иілген кіреберіс қақпасы арқылы кіруге болады. Шығыс цитаделі қорғаныс және соңғы қорғаныс шебі ретінде қызмет еткен, ал үлкен батыс бөлігі әскерді орналастыруға жететін тұрғын үй аумағы ретінде қызмет еткен. Шығыс цитаделінде де, қамалдың батыс бөлігінде де сумен қамтамасыз ететін цистерна болған. Археологиялық зерттеулер қамалдың ішіндегі бір жердің ақ ерітіндімен жабылғанын көрсетті, кейбір археологтар оны мусалла немесе ашық аспандағы ұжымдық дұғахананың қалдықтары деп түсіндірді.