Кіріспе
Райс Каятаноға қарсы, 528 U. S. 495 (2000) – 1996 жылы Big Island шаруасы Харольд "Фредди" Райс Гавайи штатына қарсы сотқа берген және АҚШ Жоғарғы Сотында қарастырылған іс. 2000 жылы Сот Гавайи істері басқармасының басқарушы кеңесінің сайлауында дауыс беру құқығын Гавайи жергілікті тұрғындарының тегі бойынша шектеуге штаттың құқығы жоқ екенін анықтады. Райстың адвокаты Джон Гоманс болды. Джон Робертс (кейіннен АҚШ Бас судьясы болған) сол кездегі Гавайи губернаторы Бен Каетаноның мүддесін қорғады. 2000 жылдың ақпан айындағы Райс Каятано ісі бойынша сот шешімі Гавайи егемендігіне қарсылардың бірнеше айдан кейін Аракаки Гавайи штатына қарсы ұқсас сотқа жүгінуіне себеп болды. Райс ісі Гавайиден тыс адамдарға ОАА сайлауында дауыс беруге рұқсат берсе, Аракаки ісі Гавайиден тыс адамдарға ОАА сайлауында кандидат болуға рұқсат берді.
Өмірбаян
1978 жылдан бастап Гавайи штатында Гавайи істері басқармасының (OHA) басқарушылары үшін штаттық сайлаулар өткізілді. Бұл мекеме "туыс гавайлықтар" ("1778 жылға дейін Гавай аралдарында тұратын нәсілдердің кемінде жартысынан құралған ұрпақтар") немесе жай ғана "гавайлықтар" ("1778 жылы Гавай аралдарында тұратын және содан кейін де Гавайиде тұра берген аборигендердің ұрпақтары") деп танылған адамдарға белгілі бір қаражаттар мен жеңілдіктерді бөлуге міндетті болды. Заң бойынша, осы басқарушылар кеңесіне тек туыс гавайлықтар немесе гавайлықтар ғана сайлана алатын және дауыс бере алатын. Харольд Ф. Райс – еуропалық текті фермер, оның отбасы 19 ғасырдың ортасынан бері Гавайиде тұратын. 1996 жылдың наурыз айында ол OHA басқарушыларына дауыс беруге тіркелуге тырысты. Өтініште "Мен де гавайлықпын және OHA сайлауында дауыс беруге тіркелуді қалаймын" деген сұраққа Райс "мен де гавайлықпын және" деген сөздерді сызып тастап, "Иә" дегенді белгіледі. Гавайлық емес екендігіне байланысты оның тіркелуіне бас тартылып, Райс АҚШ Конституциясының 14- және 15-шы түзетулеріне сүйене отырып сотқа шағымданды. Гавайи штатының аудандық соты Райске қарсы шешім шығарды, себебі 9-шы апелляциялық соттың қорытындысы бойынша, "OHA басқарушыларын сайлау әдісі конституциялық стандарттарға сай келеді, өйткені дауыс беру құқығын шектеу нәсілге емес, Гавайидің сенімгерлік міндеттемелерімен байланысты туыс гавайлықтардың ерекше мәртебесін мойындауға негізделген". Аудандық сот OHA мемлекеттік билік өкілеттігі бар, әдеттегі мемлекеттік бюроға жеткілікті ұқсамайтынын және ол "гавайлықтардың жақсаруына жұмыс істеудің жалпы мақсатымен мұқият шектеледі" деп тапты. 9-шы апелляциялық сот Райстың шағымын да қабылдамады. Біріншіден, Райс сайлау құқығына ие азаматтың құқықтық мәртебесі тек нәсіліне байланысты екенін және Гавайидің мұндай мәртебе нәсілдік емес, саяси атау екенін айтуы Конституцияны сөздермен айналып өту әрекеті екенін мәлімдеді. Апелляциялық сот саяси атау мемлекеттік заң бойынша нәсілдік атау болуы мүмкін екенімен келісті, бірақ "трасттар мен OHA негізіндегі нәсілдік жіктелудің конституциялықлығы бұл істе дау тудырмайды. Яғни, біз трасттар мен олардың әкімшілік құрылымын біз тапқандай қабылдауымыз керек және екеуінің де заңды екенін қабылдауымыз керек". Райс OHA-ның өзінің болуына қарсылық білдірмегендіктен, сот "мемлекет гавайлықтардың сенімгерлік міндеттемелері жүретін және OHA басқарушылары адалдық парызымен міндетті топ екенін дұрыс тұжырымдай алады, сондықтан кім басқарушы болу керектігін олар шешуі керек" деп шешті. Осылайша, дауыс беруге құқығы бар нәсілдік жіктелуге қарамастан, OHA-ның құрылуы мен мандаты аясында жіктелу іс жүзінде "біріншіден нәсілдік емес, бірақ құқықтық немесе саяси" болып табылады. Бұдан әрі, Апелляциялық сот OHA басқарушыларын сайлауды "арнайы мақсаттағы сайлау" деп шешті, мысалы, Сальер Лэнд Ко. қарсы Тулар Су округі (1973) ісіндегідей. Бұл істе белгілі бір "арнайы мақсаттағы су округі" директорларын сайлау сол округтегі жер иелерімен шектелген. Жер иелерінің дауысының салмағы иелік еткен жер көлеміне пропорционалды болды, сондықтан 14-ші түзетудің тең қорғалу туралы ережесіне қайшы келетін сияқты. Соттың пікірінше, су округі директорларының саясаты осы жер иелеріне әсер ететіндіктен және мұндай директорлар "шектеулі мақсатпен" пайда болғандықтан және "әдеттегі мемлекеттік биліктің жоқтығын" көрсеткендіктен, аудандарда жері жоқ адамдарға дауыс беруден бас тартқанда және иелік еткен жердің мөлшеріне пропорционалды түрде дауыс бергенде Конституцияны бұзған жоқ. OHA басқарушылар кеңесінің сайлауы су округі директорларының сайлауына ұқсас, өйткені "дауыс берудің мақсаты үкіметтік билігі жоқ және үкіметтік мақсаттарды орындамайтын басқарушыларды сайлаудың шектеулі мақсаты болып табылады". Сонымен қатар, Гавайи тұрғындары, заңмен айқындалғандай, OHA-ның тиімсіз әсер еткендер болғандықтан, оның басқарушыларына дауыс беру оларға ғана шектелуі мүмкін. Осылайша, 14-ші түзетудегі бұл ерекшелік 15-ші түзетуге негізделген қарсылықтар бойынша гавайлық дауыс беру жүйесін ақтауға пайдаланылды. Соңында, Апелляциялық сот "басқарушыларға дауыс беру шектеулері Гавайи мемлекет болып қалыптасуы арқылы Гавайидің жергілікті гавайлықтарға сенім білдіру міндетін мойындағаннан бастап, 1993 жылға дейін, Конгресс "Гавайи Корольдығының құлатылуы және гавайлықтардың өзін-өзі анықтау құқығынан айырылуы үшін Гавайи туыс халқының атынан АҚШ халқынан кешірім сұрайды" деген бірлескен қаулыны қабылдағанға дейін тамыр тартқан" деп қорытындылады. Осылайша, 9-шы апелляциялық сот туыс гавайлықтарға Мортон қарсы Манкари ісіндегідей, американдық индейлерге берілгендей "ерекше қарау" құқығы бар екенін шешті, онда "үндістерге қатысты үкіметтің ерекше міндеттемесіне негізделген артықшылықты қарау саяси жіктелу болып табылады, тіпті нәсілдік критерийлерге қарамастан, құқыққа иелік етуді анықтауда қолданылса да". Райс Жоғарғы Сотқа шағымдануға жүгінді. Онда ол, құқыққа иелік ету талаптары қосымша актілерде жазылған жерлердің бастапқы мақсатын бұрмалап, Гавайидің барлық "тұрғындарына" нәсілге қарамастан, кейінгі пайдалар берілгенін дәлелдемек болды. Сондықтан, ол сайлаулар Сальердегідей "арнайы мақсаттағы" сайлаулар болып табылмайды, сондай-ақ құқыққа иелік ету талабы нәсілдік емес, саяси жіктелуді білдірмейді деп мәлімдеді. Соңында, ол Мортон қарсы Манкари ісіндегідей қорғаудың орынсыз екенін айтты. Арыз беруші Конституцияда "ерекше қарым-қатынас" немесе "тарихи қарым-қатынас" ережесі жоқ екенін, сондықтан индей тайпаларымен салыстыру заңдық негізге ие емес екенін мәлімдеді. Гавайи штаты мұнымен келіспеді. Олар туыс гавайлықтардың АҚШ-пен "ерекше қарым-қатынасы" бар екенін, тіпті индей тайпаларына ұқсас жартылай тәуелсіз мәртебеге ие екенін және оларға өзін-өзі анықтаудың үлкен мүмкіндіктерін беретінін мәлімдеді. Олар Конгресс бұл мәртебені көп рет заңдастырғанын, бірақ ол ешқашан келісімшартта немесе АҚШ Конституциясында жазылмағанын көрсетуге тырысты. Бұл ерекше қорғанысты түсіну үшін кейбір аяқталған мәліметтер қажет. Гавайи Корольдығы 1810 жылдан 1893 жылға дейін тәуелсіз, егеменді мемлекет болды. Осы кезеңде американ бизнесмендерінің өсіп келе жатқан экономикалық мүдделері Гавайи үкіметінің мүдделерімен қақтығысты. 1887 жылы, зорлық-зомбылықпен қорқыту арқылы Корольдіктің премьер-министрі отставкаға мәжбүр болды және жаңа Конституция қабылданды. Бұл монархияның әкімшілік билігін күрт шектеді. 1893 жылы королева Лилиуокалани бұл шараға қарсы қадамдар жасағанда, ол ақ бизнесмендер, миссионерлер мен отарлаушылардан (гавайи азаматтары және шетелдік азаматтар) құралған Қауіпсіздік комитетімен төңкерілді. Комитет өздері басқаратын уақытша үкімет құрды және келесі жылы Гавайи Республикасының құрылғанын жариялады. 1898 жылы Республика АҚШ-қа қосылуға келісті, ал президент Мак-Кинли жақын арада қосылу және ұйымдастыру актілеріне қол қойғаннан кейін Гавайи АҚШ территориясы болды. Осы кезде тәж басқарған жерлер АҚШ-қа берілді. Қосылу актісінде бұл жерлерді пайдаланудан түскен барлық кірістер мен табыстар "Гавайи аралдарының тұрғындарының білімі және басқа мақсаттар үшін ғана" пайдаланылуы керек екені айтылды. Ұйымдастыру актісінде де барлық...