Кіріспе
Варшава қор биржасы (Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie (GPW)) - Польшаның Варшава қаласында орналасқан қор биржасы. 1817 жылы құрылған ол 1877 жылға дейін Саксон сарайында орналасқан, содан кейін Саксон бағындағы Биржа ғимаратына көшірілді. Қазіргі уақытта ол ul. Варшаваның Śródmieście ауданындағы Książęca 4 -де 2000 жылы ашылған Биржа орталығы ғимаратында (полякша: Centrum Giełdowe) орналасқан. 2023 жылдың наурызына қарай қор биржасында 416 компания, оның ішінде 43 шетелдік компаниялар тіркелген, олардың нарықтық капитализациясы 1,18 триллион PLN (252,8 миллиард евро) құрайды, бұл Орталық және Шығыс Еуропадағы ең ірі қор биржасы болып табылады. Варшава қор биржасының ең маңызды қор нарығы индекстері WIG20, WIG30, MWIG40 және SWIG80 болып табылады. Варшавада сауда сағат 08:30-дан 17:00-ге дейін, ал жабылу аукционы сағат 17:00-ден 17:05-ке дейін өтеді. Дүниежүзілік қор биржасы Еуропалық бағалы қағаздар биржалары федерациясының мүшесі болып табылады. 2013 жылдың 17 желтоқсанында WSE сонымен қатар Біріккен Ұлттар Ұйымының тұрақты қор биржалары (SSE) бастамасына қосылды. 23 тамызда 2023 жылы компания Еуропалық комиссия ұсынған Капитал нарықтары одағының бір бөлігі ретінде Еуропалық Одаққа консолидацияланған лента беру мақсатында 13 басқа биржалармен бірлескен кәсіпорын ретінде EuroCTP құрды.
The Warsaw Stock Exchange (WSE) (Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie (GPW)) is a stock exchange in Warsaw, Poland. Founded in 1817, it was located in the Saxon Palace until 1877 when it was moved to the Exchange Building at the Saxon Garden. Currently, it is located at ul. Książęca 4 in the Śródmieście District of Warsaw in the Exchange Center Building (Polish: Centrum Giełdowe) opened in 2000. As of March 2023, there are 416 companies, including 43 foreign ones, quoted on the stock exchange whose market capitalization amounts to PLN 1.18 trillion (EUR 252.8 billion), making it the largest stock exchange in Central and Eastern Europe. The most important stock market indices of the Warsaw Stock Exchange are WIG20, WIG30, MWIG40 and SWIG80. Trading at Warsaw runs from 08:30 to 17:00 with closing auction from 17:00 17:05. The WSE is a member of the Federation of European Securities Exchanges. On 17 December 2013, the WSE also joined the United Nations Sustainable Stock Exchanges (SSE) initiative. On 23 August 2023, the company formed EuroCTP as a joint venture with 13 other bourses, in an effort to provide a consolidated tape for the European Union, as part of the Capital Markets Union proposed by the European Commission.
Польша Корольдігі
Варшава 17 ғасырдың басында Польшаның астанасы және қаржы орталығы болды. Орта ғасырларда Польшаның басқа қалалары, олардың көпшілігі Ганза Лигасының мүшелері, Польшаның жетекші экономикалық орталықтары болды. Польшаның мемлекеттілігі пайда болғаннан бері Польшаға Батыс және Оңтүстік Еуропадан келген саудагерлер қоныстанған. Олар Польшаға бағалы қағаздар, негізінен вексельдер мен валюталар бойынша ұйымдастырылған биржалық сауда жүйесін әкелді. Польшаның ең көне банкнотын Куявиан епискобы Самбор 1243 жылы шығарған. Бағалы қағаздар саудасының негізгі орталықтары 14 ғасырда Тевтон рыцарлары иеленген төменгі Вислада болды. Алғашқы сауда-саттық алмасулары Гданскте (1379), Торуньде (1385), Мальборкта (14 ғасыр), Краковта (1405), Познаньде (1429), Замостьеде (1590), Кролевцеде (1613) және Эльблонгте (1744) пайда болды.
Польша-Литва одақтастығы
Бастапқыда бағалы қағаздар саудасы 15-16 ғасырларда Варшавада пайда болды және Масов герцогтары мен кейіннен Польша патшаларының артықшылықтарына негізделген. Бастапқы артықшылықтар жоғалып кетті, бірақ оларды 1658 жылы король Иоанн II Казимир атап өтті және бекітті. Варшава биржасының архетипі алғаш рет 1624-1625 жылдары аталып өткен. 1643 жылы патша Владыслав IV бас сәулетшісі Адам Зарзебский Ескі базар алаңында біржаның орналасқан жері ретінде тас ғимаратты атап өтті, ол ескі қала ғимаратының бір бөлігі болуы мүмкін. Ескі қала ғимаратында Варшава саудагерлерінің бағалы қағаздармен сауда-саттық хаттамалары 1757 жылдан бері тіркеліп келеді. Құнды қағаздармен сауда-саттық жасаудың құқықтық базасын алғаш рет 1775 жылы Польша Сеймі бекітті. Бірінші поляк корпорацияларының бірі ретінде Kompania Manufaktur Welnianych 1768 жылы алғашқы 120 акцияларын шығарды. Алғашқы поляк облигацияларын 1782 жылы король Станислав Август шығарды.
Варшава герцогтігі
1808 жылы Варшава герцогтігі Наполеон кодексін, оның ішінде Code de Commerce-ті қабылдады. Сауда кодексі қор биржасы заңын да реттеді және Варшавада осы кодекстің негізінде мемлекеттік ұйымдастырылған биржа құруға тырысты. Алайда, Наполеон соғыстары мен Вена конгресінің салдарынан жоспарларды кейінге қалдыруға тура келді.
Польшадағы конгресс
Польшадағы алғашқы мемлекеттік ұйымдастырылған биржа, Варшава сауда биржасы (Giełda Kupiecka w Warszawie) Варшавада 1817 жылы 12 мамырда вице-регент Ұлы князь Константин Романовтың жарлығымен құрылды. Алғашқы сауда-саттық 1817 жылы 16 мамырда Ескі қала үйінде өтті және сол жылы Саксон сарайына көшірілді, өйткені Ескі қала үйі сол жылы қиратылды. Бағалы қағаздар биржалық саудасы да Маривиль сауда үйінде өткізілді, бірақ 1828 жылы Польша Орталық Банкінің ғимаратына, ал 1876 жылы Қаржы комиссиясы мен Конфратёрнитет Хармония ғимаратына көшірілді. 1877 жылы Варшава тауар биржасы Саксон бағында өз ғимаратына көшірілді. Варшава сауда биржасы тез өсті. 1817-1822 жылдар аралығында брокерлердің саны екі есеге көбейді. XIX ғасырдың бірінші жартысында негізінен вексельдер, дебиторлық қағаздар мен облигациялар саудаланды, ал осы ғасырдың екінші жартысында кең ауқымды түрде акция саудасы дамыды. Варшава сауда биржасында саудаға шығарылған алғашқы мемлекеттік бағалы қағаздар 1826 жылы шығарылған Towarzystwo Kredytowe Ziemskie облигациялары болды. Саудаға қабылданған алғашқы акциялар 1840 жылдары теміржол компаниялары шығарды. 1853 жылға дейін сауда аптасына екі рет сағат 13.00-ден 14.00-ге дейін жүргізілді. 1873 жылы жаңа, либералды қор биржасы актісі қабылданды, бағалы қағаздар мен тауарлар саудасын бөліп. 1874 жылы Варшава тауар биржасы құрылды. Орталық Еуропа 1870-1871 жылдардағы Франко-Прус соғысынан кейін ірі бұқа нарығына ұшырады, содан кейін 1870-жылдардың соңында Вена қор биржасынан басталған қатал құлдырау болды. Алайда, Варшаваның сауда биржасы Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін үнемі өсіп отырды. 1914 жылы 4 тамызда Варшава қор биржасы жабылды және 1921 жылы 2 қаңтарда қайтадан іске қосылды. Ол "Варшава ақша биржасы" деген атпен жұмыс істеді және Королевская көшесінде орналасқан.
Екінші Польша Республикасы
Варшава ақша биржасы (Giełda Pieniężna w Warszawie) Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1919 жылы және 1921 жылы қайта ашылды. 1919-1939 жылдар аралығында Варшава ақша биржасы Польшаның әртүрлі қалаларында (Катовице, Краков, Львов, Лодзь, Познань және Вильно) бірнеше биржалардың ішіндегі ең үлкені болды және ол Польшаның капитал нарығында сауда-саттық көлемінің 95% -ын және 65-тен 85% -ға дейін құрады. Варшава ақша биржасында 150-ден астам қатысушы, 25 брокер және 130-дан астам эмитент болды. Оның жылдық айналымы 1 млрд. PLN құрады. 1921 жылы, 1926 және 1935 жылдары жаңа қор биржасы туралы заң қабылданды. Польша биржалары 1929 жылғы әлемдік дағдарысқа ұшырады, бірақ олар 1930 жылдардың екінші жартысында Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қалпына келді. 1939 жылы Польшаны неміс және совет әскерлері басып алды, ал барлық поляк қор биржалары жабылды.
Польшаның Үшінші Республикасы
Тек 1989 жылы Польшада коммунизм құлағаннан кейін ғана Варшава қор биржасы қайта құрылды. Франция (әсіресе Société des Bourses Françaises) қажетті тәжірибе мен қаржылық көмек көрсетті. ДСЕ қазіргі түрінде 1991 жылдың 16 сәуірінде өз қызметін бастады. Алғашқы сауда күнінде тек бес акциялар (Tonsil, Próchnik, Krosno, Kable және Exbud) тіркелген. Саудаға жеті брокерлік компания қатысты, ал 112 сатып алу және сату тапсырысы болды, олардың айналымы тек 1,990 злотый (2,000 доллар). 1991-2000 жылдары қор биржасы бұрынғы, ал кейіннен соңғы коммунистік жылдары билік басындағы Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының Орталық комитетінің орналасқан ғимаратында болды. Бұл Польшаның коммунистік экономикадан нарықтық экономикаға тез көшуіне қызықты шолу болып табылады. Содан бері WSE тез дамып, өсіп келеді және қазір Еуропа нарығында жақсы қалыптасқан деп саналады. 2008 жылдың қыркүйегінде қор биржасы Оңтүстік Корея немесе Тайвань сияқты елдердің нарықтарымен қатар FTSE-мен "Алгайы өркендеген" биржасы ретінде танылды. 2017 жылдың 29 қыркүйегінде индекстерді ұсынатын FTSE Russell нарықтардың жылдық жіктелуінің нәтижелерін жариялады. Польша нарығы дамушы нарықтан дамыған нарыққа дейін көтерілді. 2019 жылы Варшава қор биржасы блокчейнге негізделген жеке нарықты іске қосу жоспарларын жариялады. Жаңа бизнесті дамытудан жауапты WSE директоры Михаль Пяттек былай деді: "жоспарланған WSE Жеке нарығы блокчейн технологиясына негізделеді. Бұл платформа Биткойн мен басқа да криптовалюталардың негізі ретінде пайдаланылатын технологияның арқасында капитал іздейтін компанияларды жеке нарықтағы инвесторлармен байланыстыруға тиіс". 2020 жылы Дүниежүзілік қор биржасы ойын нарығына келгенде елеулі жетістікке жетті, өйткені оның Токио қор биржасынан көп ойын компаниялары тіркелген және ойын қорлары секторындағы әлемдік көшбасшы болды. 2022 жылғы 28 маусымда Варшава қор биржасы Еревандағы Арменияның бағалы қағаздар биржасының (AMX) 65.03% акцияларын сатып алды, оны Арменияның Орталық банкі мақұлдаған болатын.
Құрылымы мен қызметі
Дүниежүзілік биржа - мемлекеттік қазыналық қор құрған акционерлік қоғам. Қазынашылықтың капиталында 35% үлес бар. ДББ-да мынадай құралдармен сауда-саттық жүргізіледі: акциялар, облигациялар, жазылу құқықтары, үлестер және фьючерстер, опциондар және индекстегі қатысу бірліктері сияқты туындылар. Дүниежүзілік биржа өзінің құрылған кезінен бастап электрондық саудамен айналысады. WARSET сауда платформасы 2000 жылдың қарашасынан 2013 жылдың сәуіріне дейін қолданыста болды; оны бұрын NYSE Euronext платформасына негізделген UTP платформасы алмастырды. 2007 жылдың 30 тамызында "NewConnect" деп аталатын қосымша нарық енгізілді. Биржада 8:00-ден 9:00-ге дейін нарық алдындағы сессиялар, 9:00-ден 16:00-ге дейін қалыпты сауда сессиялары және 16:00-ден 17:00-ге дейін аптаның барлық күндері, сенбі, жексенбі және Биржа алдын ала жариялаған мереке күндерінен басқа.
Билік органдары
Варшава қор биржасының ең жоғары органы - WSE акционерлерінің жалпы жиналысы. Біржаның барлық акционерлері жалпы жиналысқа қатысуға құқылы. Биржаның қызметін Биржаның қадағалау кеңесі бақылайды. Ол 5-7 адамнан тұрады. Биржалық қадағалау кеңесі кем дегенде тоқсан сайын жиналады. Оның мүшелерінің өкілеттігі бірлескен және үш жылға созылады. Биржаның басқарушы кеңесі Биржаның күнделікті жұмысын басқарады, бағалы қағаздарды биржалық саудаға қабылдайды, бағалы қағаздарды саудаға енгізу ережелерін айқындайды, биржалық сауда саласындағы биржалық брокерлер мен биржа мүшелерінің қызметін бақылайды. Биржаның басқарушы кеңесінде 3-5 адам болады. Басқарма жұмысын басқарма төрағасы басқарады, оны акционерлер жиналысы тағайындайды. Қазіргі уақытта Дүниежүзілік биржаның президенті Марек Дитль.
Статистика
Негізгі нарықта тіркелген 432 отандық компанияның капитализациясы 2017 жылдың маусым айының соңында 645,0 млрд PLN (152,6 млрд EUR) құрады. GPW негізгі нарығында тіркелген 483 отандық және шетелдік компаниялардың жалпы капитализациясы 2017 жылдың маусым айының соңында 1,316,5 млрд PLN (311,5 млрд EUR) құрады. Негізгі нарықтағы акциялар саудасының жалпы құны 30,3 млрд. PLN болды