Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қор брокерлері мен трейдерлеріне бағалы қағаздармен сауда жасауға мүмкіндік беретін ұйым.
Organization that provides services for stock brokers and traders to trade securities
Қор биржасы, бағалы қағаздар биржасы немесе биржа – қор брокерлері мен трейдерлері акциялар, облигациялар және басқа да қаржы құралдары сияқты бағалы қағаздарды сатып алып, сата алатын орын. Қор биржалары мұндай бағалы қағаздар мен құралдарды шығаруға және өтеуге, сондай-ақ кіріс пен дивидендтерді төлеуді қоса алғанда, капиталға қатысты шараларды ұйымдастыруға да мүмкіндік береді. Қор биржасында саудаланатын бағалы қағаздарға листингтелген компаниялардың акциялары, инвестициялық қорлар, туынды құралдар, біріктірілген инвестициялық өнімдер және облигациялар жатады. Қор биржалары көбінесе "жалғасқан аукцион" нарығы ретінде жұмыс істейді, онда сатып алушылар мен сатушылар ашық ұсыныс арқылы орталық жерде, мысалы, биржа залында немесе электрондық сауда платформасын пайдалану арқылы мәмілелерді жасайды. Белгілі бір қор биржасында бағалы қағаздармен сауда жасау үшін, олар сол биржада тізімделуі керек. Әдетте, тіркеуді жүргізу үшін орталық орын болады, бірақ қазіргі заманғы нарықтар электрондық байланыс желілерін пайдаланады, бұл транзакциялардың жылдамдығын арттырып, құнын төмендетеді. Биржадағы сауда-саттыққа тек биржа мүшесі болып табылатын брокерлер ғана қатыса алады. Соңғы жылдары электрондық байланыс желілері, баламалы сауда жүйелері және "қараңғы пулдар" сияқты басқа да сауда алаптары дәстүрлі қор биржаларынан көптеген сауда операцияларын алып қойды. Акциялар мен облигацияларды инвесторларға алғашқы рет ұсыну бірінші нарықта жүзеге асырылады, ал одан кейінгі сауда-саттық екінші нарықта өтеді. Қор биржасы көбінесе қор нарығының ең маңызды бөлігі болып табылады. Қор нарығындағы сұраныс пен ұсыныс бағалы қағаздардың құнына әсер ететін түрлі факторларға байланысты (құнға баға беруді қараңыз). Акцияларды міндетті түрде қор биржа арқылы шығарудың қажеті жоқ, сондай-ақ оларды кейіннен биржада саудалаудың да қажеті жоқ. Мұндай сауда биржадан тыс немесе тікелей келісім арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл туынды құралдар мен облигациялармен сауда жасаудың әдеттегі тәсілі. Қор биржалары көбінесе жаһандық бағалы қағаздар нарығының бір бөлігі болып табылады. Қор биржалары акционерлерге акцияларды тиімді жолмен сатуға мүмкіндік беру арқылы экономикалық функцияны да атқарады, осылайша ликвидтілікті қамтамасыз етеді. Соңғы жылдары акцияларды цифрлық платформалар арқылы алмасудың оңайлығы мен жылдамдығы артқан сайын, күнделікті нарықтағы құнның өзгеруі де күшейді.
A stock exchange, securities exchange, or bourse is an exchange where stockbrokers and traders can buy and sell securities, such as shares of stock, bonds and other financial instruments. Stock exchanges may also provide facilities for the issue and redemption of such securities and instruments and capital events including the payment of income and dividends. Securities traded on a stock exchange include stock issued by listed companies, unit trusts, derivatives, pooled investment products and bonds. Stock exchanges often function as "continuous auction" markets with buyers and sellers consummating transactions via open outcry at a central location such as the floor of the exchange or by using an electronic trading platform. To be able to trade a security on a particular stock exchange, the security must be listed there. Usually, there is a central location for record keeping, but trade is increasingly less linked to a physical place as modern markets use electronic communication networks, which give them advantages of increased speed and reduced cost of transactions. Trade on an exchange is restricted to brokers who are members of the exchange. In recent years, various other trading venues such as electronic communication networks, alternative trading systems and "dark pools" have taken much of the trading activity away from traditional stock exchanges. Initial public offerings of stocks and bonds to investors is done in the primary market and subsequent trading is done in the secondary market. A stock exchange is often the most important component of a stock market. Supply and demand in stock markets are driven by various factors that, as in all free markets, affect the price of stocks (see stock valuation). There is usually no obligation for stock to be issued through the stock exchange itself, nor must stock be subsequently traded on an exchange. Such trading may be off exchange or over the counter. This is the usual way that derivatives and bonds are traded. Increasingly, stock exchanges are part of a global securities market. Stock exchanges also serve an economic function in providing liquidity to shareholders in providing an efficient means of disposing of shares. In recent years, as the ease and speed of exchanging stocks over digital platforms has increased, volatility in the day to day market has increased, too.
Тарих
Қарыз берудің бастамасы Италияда орта ғасырдың соңында болды. 1300-ші жылдары Венециялық несие берушілер сатуға арналған түрлі мәселелер туралы ақпарат жазылған тақташаларды алып жүретін және клиенттермен кездесетін, бүгінгі брокерлер сияқты. Венециялық саудагерлер қарыз берушілер арасында қарыздарды алмасу принципін енгізді; жоғары тәуекелді, жоғары пайызды қарызды сатуға тырысатын несие беруші оны басқа несие берушімен басқа қарызға айырбастауы мүмкін. Бұл несие берушілер мемлекеттік қарызды да сатып алды. Бизнестерінің табиғи дамуы жалғасқан сайын, несие берушілер алғашқы жеке инвесторларға борыштық құжаттарды сата бастады. Венециялықтар осы салада көшбасшы болды және басқа үкіметтердің бағалы қағаздарын саудалай бастаған алғашқылар болды, бірақ Үндістанмен жеке саудаға кіріспеді. Италиялықтар Қытайдың Жібек жолымен де құрлық арқылы байланыспады. 1241 жылы Габсбургтер (Австрия) императоры Фредерик II моңғол Бату ханның (Алтын Орда) шабуылдарын тойтарды. Ғалымдар арасында корпоративтік акциялар алғаш рет қашан саудаға шығарылғаны туралы бірлік жоқ. Кейбіреулер бұл маңызды оқиғаны 1602 жылы құрылған Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының құрылуы деп санайды, ал басқалары бұдан әлдеқайда ертерек болған оқиғаларға (1531 жылы Брюгге, Антверпен және 1548 жылы Лион) назар аударады. Бағалы қағаздар биржасы тарихындағы алғашқы кітап – «Сандардың шатасуы» голландтық еврей саудагері Джозеф де ла Вега жазды және Амстердам қор биржасы әлемдегі ең көне «заманауи» бағалы қағаздар нарығы деп есептеледі. Екінші жағынан, Берклидегі Калифорния университетінің экономисі Ульрике Мальмендье ежелгі Римде де акциялар нарығы болғандығын, оның этруск тіліндегі «Аргентари» сөзінен шыққандығын айтады. Империя құрылғанға дейін ғасырлар бойы өмір сүрген Рим республикасында, үкімет үшін ғибадатханалар салу және басқа да қызметтерді орындаған мердігерлер немесе жалға алушылар ұйымдары болды. Мұндай қызметтердің бірі – 390 ж.б.д. Галлияның басып кіруі туралы құстардың дауысынан кейін Капитолий төбесіндегі қаздарды азықтандыру болды. Цицерон бір сөзінде «ол кезде бағасы өте жоғары болған акциялар» туралы айтқан. Мальмендье пікірінше, мұндай дәлелдер құралдар саудаға жарамды екенін, ұйымның табысына байланысты құнның өзгеруін көрсетеді. Императорлар кезінде бұл ұйымдар құлдырап, олардың қызметтерінің көпшілігі мемлекеттің тікелей агенттерімен алмастырылды. Саудаға жарамды облигациялар – бұл салыстырмалы түрде жаңа инновация, оның бастауында орта ғасырдың соңы мен ерте Ренессанс кезеңіндегі итальяндық қала мемлекеттері тұрды. Жозеф де ла Вега, сондай-ақ Джозеф Пенсо де ла Вега және оның есімінің басқа түрлерімен де белгілі, испандық еврей отбасындағы Амстердам саудагері және 17 ғасырдағы Амстердамдағы табысты жазушы және сәтті кәсіпкер болды. Оның 1688 жылы жарық көрген «Сандардың шатасуы» атты кітабы қаланың қор нарығының жұмыс істеуін түсіндірді. Бұл қор нарығының сауда-саттығы мен ішкі жұмысы туралы ең алғашқы кітап болды. Кітапта саудагер, акционер және философ арасындағы диалог түрінде нарықтың күрделі, бірақ шектен шығуға бейім екендігі сипатталды. Де ла Вега оқырмандарына нарық өзгерістерінің болжауға болмайтындығы және инвестицияларда шыдамдылықтың маңыздылығы сияқты тақырыптар бойынша кеңес берді. Англияда Голландия королі Вильгельм III соғыстарды қаржыландыру үшін патшалықтың қаржысын жаңғыртуға тырысты, сондықтан 1693 жылы алғашқы мемлекеттік облигациялар шығарылды және келесі жылы Англия банкі құрылды. Көп ұзамай ағылшын акционерлік компаниялары акционерлік қоғамға айналды. Алайда Лондонның алғашқы биржалық брокерлері, әдепсіз мінез-құлқынан улам, Корольдік биржа деп аталатын ескі сауда орталығына кіруге тыйым салынды. Оның орнына жаңа сауда-саттық Exchange Alley бойындағы кофеханалардан жүргізілді. 1698 жылы Джон Кастинг есімді брокер Джонатанның кофеханасында жұмыс істеп, акциялар мен тауарлардың бағаларын тұрақты түрде жариялады. Бұл тізімдер Лондон қор биржасының басталуын білдірді. Тарихтағы ең үлкен қаржылық көпіршіктердің бірі 1720 жылы болды. Оның ортасында 1711 жылы Оңтүстік Америкамен ағылшын саудасын жүргізу үшін құрылған Оңтүстік теңіз компаниясы және Францияның Луизиана колониясымен сауда-саттыққа бағытталған және Францияның орталық банкірі ретінде әрекет еткен шотландтық қаржыгер Джон Лоу тұрды. Инвесторлар екі компанияның акцияларын және қолдарына тигеннің бәрін сатып алды. 1720 жылы, манияның шыңында, «үлкен пайда әкелетін, бірақ ешкім ненің екенін білмейтін кәсіпорынды жүзеге асыруға» арналған ұсыныс жасалды. Сол жылдың соңында акциялардың бағасы құлдырады, себебі Америкадан күтілген байлықтың шамадан тыс екені анық болды. Лондон Парламенті Bubble Act қабылдады, онда тек патшалық жарғымен құрылған компаниялар ғана акцияларды шығара алатынын айтты. Парижде Лоу лауазымынан алынып, елден қашты. Келесі онжылдықтарда акциялар саудасы шектеулі және тыныш болды. Бірақ нарық тірі қалды және 1790 жылдарға қарай акциялар жас Америка Құрама Штаттарында саудаланып жатты. 17 мамыр 1792 ж. Нью-Йорк қор биржасы Нью-Йорк қаласындағы Platanus occidentalis (түйін ағашы) астында ашылды, 24 брокер Buttonwood Agreement-ке қол қойып, сол түйін ағашының астында бес бағалы қағазды саудалауға келісті. Бомбей қор биржасын 1875 жылы Премчанд Ройчанд құрды. Қазіргі уақытта BSE Limited Dalal Street-пен байланысты болғанымен, бұрын солай болмаған. 1850 жылдары бес брокер Мумбаи қалалық әкімшілігі алдындағы Banyan ағашының астында жиналды, қазір Horniman Circle орналасқан жерде. Он жылдан кейін брокерлер орналасқан жерін Meadows Street пен сол кездегі Esplanade Road (қазіргі Махатма Ганди жолы) қиылысындағы тағы бір жасыл орынға көшірді. Брокерлер санының жылдам өсуіне байланысты олар бірнеше рет орын ауыстыруға мәжбүр болды. Соңғы рет 1874 жылы брокерлер өздеріне тиесілі деп санаған тұрақты орынды тапты. Брокерлер тобы 1875 жылы «The Native Share & Stock Brokers Association» деп аталатын ресми ұйымға айналды. Бомбей қор биржасы 1928 жылға дейін қалалық әкімшілік ғимаратының жанындағы ғимараттан жұмыс істеді. 1928 жылы биржа қазіргі орналасқан жерін сатып алды және 1930 жылы ғимарат салынды. Ғимарат орналасқан көше хинди тілінде «Dalal Street» (Брокерлер көшесі) деп аталды. 1957 жылдың 31 тамызында BSE Үндістан үкіметімен Қаржылық шарттарды реттеу заңы бойынша танылды. Қазіргі ғимарат, Dalal Street-тегі Phiroze Jeejeebhoy Towers құрылысы 1970 жылдардың соңында басталды және 1980 жылы аяқталды. Бастапқыда BSE Towers деп аталған ғимараттың аты 1966 жылдан бері BSE төрағасы болған, қайтыс болған сер Фрозе Жамшеджи Жиджибхойдың құрметіне өзгертілді. 1986 жылы BSE S&P BSE SENSEX индексін жасады, бұл BSE-ге биржаның жалпы өнімділігін өлшеу құралын берді. 2000 жылы BSE бұл индексті S&P BSE SENSEX фьючерстік шартымен саудалау үшін пайдаланды. S&P BSE SENSEX опцияларының және акциялық туынды операциялардың дамуы 2001 және 2002 жылдары BSE-нің сауда платформасын кеңейтті. Тарихи тұрғыдан алғанда, ашық айғайлау есебінен сауда жасалатын биржа, Бомбей қор биржасы 1995 жылы Cmc ltd. әзірлеген электрондық сауда жүйесіне көшті. Бұл ауысуға биржаға тек 50 күн жұмсалды. BSE On Line Trading (BOLT) деп аталатын бұл автоматтандырылған, экрандық сауда платформасы күніне 8 миллион тапсырысқа қабілетті болды. Қазір BSE акцияларды шығару арқылы капитал жинады және 2017 жылдың 3 мамырындағы жағдай бойынша NSE-де саудаланатын BSE акциясы ₹999-ға жабылды.
The beginnings of lending were in Italy in the late Middle Ages. In the 1300s, Venetian lenders would carry slates with information on the various issues for sale and meet with clients, much like a broker does today. Venetian merchants introduced the principle of exchanging debts between moneylenders; a lender looking to unload a high risk, high interest loan might exchange it for a different loan with another lender. These lenders also bought government debt issues. As the natural evolution of their business continued, the lenders began to sell debt issues to the first individual investors. The Venetians were the leaders in the field and the first to start trading securities from other governments, yet did not embark on private trade with India. Nor did the Italians connect on land with the Chinese Silk Road. Along the potential overland trade route, Habsburg (Austrian) emperor Frederick II repulsed advances by Mongol Batu Kahn (Golden Horde) in 1241. There is little consensus among scholars as to when corporate stock was first traded. Some view the key event as the Dutch East India Company's founding in 1602, while others point to much earlier developments (Bruges, Antwerp in 1531 and in Lyon in 1548). The first book in history of securities exchange, the Confusion of Confusions, was written by the Dutch Jewish trader Joseph de la Vega and the Amsterdam Stock Exchange is often considered the oldest "modern" securities market in the world. On the other hand, economist Ulrike Malmendier of the University of California at Berkeley argues that a share market existed as far back as ancient Rome, that derives from Etruscan "Argentari". In the Roman Republic, which existed for centuries before the Empire was founded, there were societates publicanorum, organizations of contractors or leaseholders who performed temple building and other services for the government. One such service was the feeding of geese on the Capitoline Hill as a reward to the birds after their honking warned of a Gallic invasion in 390 B. C. Participants in such organizations had partes or shares, a concept mentioned various times by the statesman and orator Cicero. In one speech, Cicero mentions "shares that had a very high price at the time". Such evidence, in Malmendier's view, suggests the instruments were tradable, with fluctuating values based on an organization's success. The societas declined into obscurity in the time of the emperors, as most of their services were taken over by direct agents of the state. Tradable bonds as a commonly used type of security were a more recent innovation, spearheaded by the Italian city states of the late medieval and early Renaissance periods. Joseph de la Vega, also known as Joseph Penso de la Vega and by other variations of his name, was an Amsterdam trader from a Spanish Jewish family and a prolific writer as well as a successful businessman in 17th century Amsterdam. His 1688 book Confusion of Confusions explained the workings of the city's stock market. It was the earliest book about stock trading and inner workings of a stock market, taking the form of a dialogue between a merchant, a shareholder and a philosopher, the book described a market that was sophisticated but also prone to excesses, and de la Vega offered advice to his readers on such topics as the unpredictability of market shifts and the importance of patience in investment. In England, the Dutch King William III sought to modernize the kingdom's finances to pay for its wars, and thus the first government bonds were issued in 1693 and the Bank of England was set up the following year. Soon thereafter, English joint stock companies began going public. London's first stockbrokers, however, were barred from the old commercial center known as the Royal Exchange, reportedly because of their rude manners. Instead, the new trade was conducted from coffee houses along Exchange Alley. By 1698, a broker named John Castaing, operating out of Jonathan's Coffee House, was posting regular lists of stock and commodity prices. Those lists mark the beginning of the London Stock Exchange. One of history's greatest financial bubbles occurred around 1720. At the center of it were the South Sea Company, set up in 1711 to conduct English trade with South America, and the Mississippi Company, focused on commerce with France's Louisiana colony and touted by transplanted Scottish financier John Law, who was acting in effect as France's central banker. Investors snapped up shares in both, and whatever else was available. In 1720, at the height of the mania, there was even an offering of "a company for carrying out an undertaking of great advantage, but nobody to know what it is". By the end of that same year, share prices had started collapsing, as it became clear that expectations of imminent wealth from the Americas were overblown. In London, Parliament passed the Bubble Act, which stated that only royally chartered companies could issue public shares. In Paris, Law was stripped of office and fled the country. Stock trading was more limited and subdued in subsequent decades. Yet the market survived, and by the 1790s shares were being traded in the young United States. On May 17, 1792, the New York Stock Exchange opened under a Platanus occidentalis (buttonwood tree) in New York City, as 24 stockbrokers signed the Buttonwood Agreement, agreeing to trade five securities under that buttonwood tree. Bombay Stock Exchange was started by Premchand Roychand in 1875. While BSE Limited is now synonymous with Dalal Street, it was not always so. In the 1850s, five stock brokers gathered together under a Banyan tree in front of Mumbai Town Hall, where Horniman Circle is now situated. A decade later, the brokers moved their location to another leafy setting, this time under banyan trees at the junction of Meadows Street and what was then called Esplanade Road, now Mahatma Gandhi Road. With a rapid increase in the number of brokers, they had to shift places repeatedly. At last, in 1874, the brokers found a permanent location, the one that they could call their own. The brokers group became an official organization known as "The Native Share & Stock Brokers Association" in 1875. The Bombay Stock Exchange continued to operate out of a building near the Town Hall until 1928. The present site near Horniman Circle was acquired by the exchange in 1928, and a building was constructed and occupied in 1930. The street on which the site is located came to be called Dalal Street in Hindi (meaning "Broker Street") due to the location of the exchange. On 31 August 1957, the BSE became the first stock exchange to be recognized by the Indian Government under the Securities Contracts Regulation Act. Construction of the present building, the Phiroze Jeejeebhoy Towers at Dalal Street, Fort area, began in the late 1970s and was completed and occupied by the BSE in 1980. Initially named the BSE Towers, the name of the building was changed soon after occupation, in memory of Sir Phiroze Jamshedji Jeejeebhoy, chairman of the BSE since 1966, following his death. In 1986, the BSE developed the S&P BSE SENSEX index, giving the BSE a means to measure the overall performance of the exchange. In 2000, the BSE used this index to open its derivatives market, trading S&P BSE SENSEX futures contracts. The development of S&P BSE SENSEX options along with equity derivatives followed in 2001 and 2002, expanding the BSE's trading platform. Historically an open outcry floor trading exchange, the Bombay Stock Exchange switched to an electronic trading system developed by Cmc ltd. in 1995. It took the exchange only 50 days to make this transition. This automated, screen based trading platform called BSE On Line Trading (BOLT) had a capacity of 8 million orders per day. Now BSE has raised capital by issuing shares and as on 3 May 2017 the BSE share which is traded in NSE only closed with ₹999.
Рөлдер
Қор биржалары экономикада көптеген маңызды функцияларды атқарады. Олардың арасында мыналар болуы мүмкін:
Stock exchanges have multiple roles in the economy. This may include the following:
Кәсіпорындарға капитал тарту
Банк жүйесі жеке тұлғаға немесе фирмаға несие немесе қарыз түрінде ұсынатын қарыз алу мүмкіндігінен өзге, қор биржасы компанияларға акцияларды сату арқылы кеңейту үшін капитал жинауға мүмкіндік береді. Капиталды көп қажет ететін компаниялар, әсіресе жоғары технологиялық компаниялар, көбінесе бастапқы кезеңдерде үлкен көлемде капитал жинауға мұқтаж болады. Осы себепті, қор биржалары ұсынатын ашық нарық, капиталға мұқтаж көптеген жаңадан құрылған компаниялар үшін маңызды қаржыландыру көзіне айналды. 1990-шы және 2000-шы жылдардың басында әлемнің ірі қор биржаларында жоғары технологиялық компаниялар өркендеп, кейін құлдырады. Содан бері, жоғары технологиялық кәсіпкер үшін өзінің компаниясын ашыққа шығару бұрынғыдан гөрі қиынға соқты, егер компания сатудан және пайдадан түсім таппаса немесе компания клиникалық сынақтар, нарық зерттеулері, патенттік тіркеулер сияқты сәтті нәтижелер арқылы өзінің сенімділігі мен әлеуетін көрсетпесе. Бұл 1990-шы жылдар мен 2000-шы жылдардың басындағы жағдайдан мүлдем өзгеше еді, онда көптеген компаниялар (әсіресе интернет және биотехнология компаниялары) сатудың, пайданың немесе жақсы құжатталған перспективалы нәтижелердің болмауына қарамастан, әлемнің ең танымал қор биржаларында ашыққа шықты. Бұл жиі кездеспесе де, жоғары спекуляциялық және қаржылық тұрғыдан болжау қиын жоғары технологиялық стартаптардың ірі қор биржасында алғаш рет тіркелуі мүмкін. Сонымен қатар, мұндай компаниялар үшін олардың көрсеткіштерін қадағалайтын қор индекстері бар кішкентай, мамандандырылған кіру нарықтары да бар (мысалы, Alternext, CAC Small, SDAX, TecDAX).
Besides the borrowing capacity provided to an individual or firm by the banking system, in the form of credit or a loan, a stock exchange provides companies with the facility to raise capital for expansion through selling shares to the investing public. Capital intensive companies, particularly high tech companies, typically need to raise high volumes of capital in their early stages. For this reason, the public market provided by the stock exchanges has been one of the most important funding sources for many capital intensive startups. In the 1990s and early 2000s, hi tech listed companies experienced a boom and bust in the world's major stock exchanges. Since then, it has been much more demanding for the high tech entrepreneur to take his/her company public, unless either the company is already generating sales and earnings, or the company has demonstrated credibility and potential from successful outcomes: clinical trials, market research, patent registrations, etc. This is quite different from the situation of the 1990s to early 2000s period, when a number of companies (particularly Internet boom and biotechnology companies) went public in the most prominent stock exchanges around the world in the total absence of sales, earnings, or any type of well documented promising outcome. Though it is not as common, it still happens that highly speculative and financially unpredictable hi tech startups are listed for the first time in a major stock exchange. Additionally, there are smaller, specialized entry markets for these kind of companies with stock indexes tracking their performance (examples include the Alternext, CAC Small, SDAX, TecDAX).
Капитал жинауға арналған қор биржаларына балама
Альтернативті инвестициялық қорлар – хедж-фондтар, венчурлық капитал, жеке капитал, бизнес-ангелдердің қорлары, жылжымайтын мүлік, тауарлар, коллекциялық заттар, құрылымдық өнімдер және т.б. сияқты қорларды қамтиды. Альтернативті инвестициялық қорлар дәстүрлі инвестициялық мүмкіндіктерге (акциялар, облигациялар және ақша) балама болып табылады.
Alternative investment funds refer to funds that include hedge funds, venture capital, private equity, angel funds, real estate, commodities, collectibles, structured products, etc. Alternative investment funds are an alternative to traditional investment options (stocks, bonds, and cash).
Ғылыми-зерттеу және даму жөніндегі шектеулі серіктестіктер
Компаниялар сонымен қатар ғылыми-зерттеу және әзірлемелермен (ҒЗӘ) шектелген серіктестіктер арқылы маңызды капитал көтеріп алды. 1987 жылы АҚШ-та қабылданған салық заңнамасына енгізілген өзгерістер ҒЗӘ-ге салынған инвестициялардың салықтан шегерілуін өзгертті. Бүгінгі күні серіктестік инвесторлардың қызығушылығын ояту үшін, ақшалай түсімнің ақшалай инвестицияға қатынасы инвесторларды тартуға жеткілікті деңгейде болуы керек.
Companies have also raised significant amounts of capital through R&D limited partnerships. Tax law changes that were enacted in 1987 in the United States changed the tax deductibility of investments in R&D limited partnerships. In order for a partnership to be of interest to investors today, the cash on cash return must be high enough to entice investors.
Кәсіпкерлік капитал
Стартап компаниялар үшін капиталдың басты көзі – тәуекел капиталы болып табылады. Бұл көз әлі де қолжетімді, бірақ тәуекел капиталы фирмаларының барлығының біріккен инвестициясының ең жоғары статистикалық сомасы шектеулі (2001 жылы биотехнологиялық компанияға шамамен 15 миллион доллар құрады).
A general source of capital for startup companies has been venture capital. This source remains largely available today, but the maximum statistical amount that the venture company firms in aggregate will invest in any one company is not limitless (it was approximately $15 million in 2001 for a biotechnology company).
Корпоративтік серіктестер
Жеке компания үшін ақшаның тағы бір баламалы көзі – корпоративтік серіктес, әдетте, беделді көпұлттық компания, ол кіші компанияға капиталды маркетингтік құқықтарға, патенттік құқықтарға немесе үлестік қатысуға айырбастау арқылы ұсынады. Корпоративтік серіктестіктер көптеген жағдайларда сәтті пайдаланылды.
Another alternative source of cash for a private company is a corporate partner, usually an established multinational company, which provides capital for the smaller company in return for marketing rights, patent rights, or equity. Corporate partnerships have been used successfully in a large number of cases.
Сақтауды инвестициялар үшін жұмылдыру
Адамдар жинаған ақшаларын алып, акцияларға (алғашқы IPO немесе бұрын тіркелген компанияның қосымша акция ұсынысы арқылы) инвестиция салғанда, әдетте ресурстардың тиімді бөлінуіне алып келеді, себебі тұтынуға жұмсалуы немесе банктерде пайдасыз жатқан ақшалар жиналып, компания басшылығына ұйымдарын қаржыландыруға бағытталады. Бұл кәсіби белсенділікті арттырып, ауыл шаруашылығы, сауда және өнеркәсіп сияқты бірнеше экономикалық салаларға пайда әкелуі мүмкін, соның нәтижесінде экономикалық өсім күшейеді және кәсіпорындардың өнімділігі жоғарылайды.
When people draw their savings and invest in shares (through an initial public offering or the seasoned equity offering of an already listed company), it usually leads to rational allocation of resources because funds, which could have been consumed, or kept in idle deposits with banks, are mobilized and redirected to help companies' management boards finance their organizations. This may promote business activity with benefits for several economic sectors such as agriculture, commerce and industry, resulting in stronger economic growth and higher productivity levels of firms.
Сатып алуды жеңілдету
Компаниялар сатып алуды өнімдерін кеңейту, тарату жолдарын арттыру, құнсыздану қаупінен сақтану, нарық үлесін ұлғайту немесе қажетті бизнес активтерін алу мүмкіндігі ретінде қарастырады. Акция нарығы арқылы жасалатын сатып алу ұсынысы немесе бірігулер мен сатып алулар компанияның сатып алу немесе бірігу арқылы өсуінің ең оңай және кең таралған жолдарының бірі болып табылады.
Companies view acquisitions as an opportunity to expand product lines, increase distribution channels, hedge against volatility, increase their market share, or acquire other necessary business assets. A takeover bid or mergers and acquisitions through the stock market is one of the simplest and most common ways for a company to grow by acquisition or fusion.
Пайдаға үлестіру
Кәдімгі және кәсіби акция инвесторлары, институционалдық инвесторлар секілді ірі немесе қарапайым орта таптық отбасы секілді шағын, дивидендтер мен акция бағасының өсуі нәтижесінде туындаған капиталдық табыс арқылы табысты бизнестің кірісінен үлес алады. Қиын жағдайдағы және зиян келтіріп жатқан бизнес акционерлерге капиталдық шығынға әкелуі мүмкін.
Both casual and professional stock investors, as large as institutional investors or as small as an ordinary middle class family, through dividends and stock price increases that may result in capital gains, share in the wealth of profitable businesses. Unprofitable and troubled businesses may result in capital losses for shareholders.
Корпоративтік басқару
Меншік иелерінің кең және әртүрлі құрамына ие болған компаниялар, әдетте, осы акционерлердің талаптарын қанағаттандыру және мемлекеттік биржалар мен үкімет тарапынан қойылатын қатаң ережелерді орындау үшін басқару стандарттары мен тиімділігін жақсартуға ұмтылады. Мұндай жақсарту кейде акция бағасының механизмі арқылы жүзеге асырылады: басқару нашар деп есептелген жағдайда акция бағасы төмендеп, фирма жаңа басшылыққа түсуге бейім болады, ал басқару жақсы болғанда баға көтеріліп, фирманың иелігіне қол жеткізу қиындайды. Сонымен қатар, акциялары биржада саудаланатын компаниялардың ашықтығы жоғары болады, бұл инвесторларға сатып алу туралы хабардар шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Осыған байланысты, мемлекеттік компаниялардың (акционерлері халықтан құралған және акциялары биржада саудаланатын компаниялар) жеке компанияларға қарағанда (акциялары ашық саудаланбайтын, көбінесе компанияның негізін қалаушылары, олардың отбасылары мен мұрагерлері немесе кішкентай инвесторлар тобына тиесілі компаниялар) басқару көрсеткіштері жақсырақ болады деп есептеледі. Алайда, кейбір мемлекеттік компанияларда корпоративтік басқаруда елеулі кемшіліктер орын алғаны туралы, әсіресе есептік скандалдар кезінде, жақсы құжатталған деректер бар. 1990 жылдардың соңындағы дотком көпіршігіне және 2007-2008 жылдардағы субпримдік ипотекалық дағдарысқа әкелген саясат та корпоративтік басқарудың нашар үлгілерінің мысалы болып табылады. Pets.com (2000), Enron (2001), One.Tel (2001), Sunbeam Products (2001), Webvan (2001), Adelphia Communications Corporation (2002), MCI WorldCom (2002), Parmalat (2003), American International Group (2008), Bear Stearns (2008), Lehman Brothers (2008), General Motors (2009) және Satyam Computer Services (2009) сияқты компаниялардың басқарудағы кемшіліктеріне көптеген БАҚ назар аударды. Көптеген банктер мен компаниялар өз акцияларын, облигацияларын және басқа да құнды қағаздарын бірегей анықтау үшін халықаралық қағаздарды сәйкестендіру нөмірін (ISIN) пайдаланады. ISIN коды құнды қағаздарды нақты анықтауға көмектеседі және ISIN жүйесін бүкіл әлемде қорлар, компаниялар және үкіметтер қолданады. Дегенмен, нашар қаржылық, этикалық немесе басқарушылық көрсеткіштер жарияланғанда, акция инвесторлары ақша жоғалтуы мүмкін, өйткені акция мен компанияның құны төмендейді. Биржаларда нашар өнім көрсетіп жатқан компаниялардың акционерлері акция бағасының күрт төмендеуімен жазаланады және олар тиімсіз басқарушылар тобын қызметтен босатуға бейім.
By having a wide and varied scope of owners, companies generally tend to improve management standards and efficiency to satisfy the demands of these shareholders and the more stringent rules for public corporations imposed by public stock exchanges and the government. This improvement can be attributed in some cases to the price mechanism exerted through shares of stock, wherein the price of the stock falls when management is considered poor (making the firm vulnerable to a takeover by new management) or rises when management is doing well (making the firm less vulnerable to a takeover). In addition, publicly listed shares are subject to greater transparency so that investors can make informed decisions about a purchase. Consequently, it is alleged that public companies (companies that are owned by shareholders who are members of the general public and trade shares on public exchanges) tend to have better management records than privately held companies (those companies where shares are not publicly traded, often owned by the company founders, their families and heirs, or otherwise by a small group of investors). Despite this claim, some well documented cases are known where it is alleged that there has been considerable slippage in corporate governance on the part of some public companies, particularly in the cases of accounting scandals. The policies that led to the dot com bubble in the late 1990s and the subprime mortgage crisis in 2007–08 are also examples of corporate mismanagement. The mismanagement of companies such as Pets. com (2000), Enron (2001), One. Tel (2001), Sunbeam Products (2001), Webvan (2001), Adelphia Communications Corporation (2002), MCI WorldCom (2002), Parmalat (2003), American International Group (2008), Bear Stearns (2008), Lehman Brothers (2008), General Motors (2009) and Satyam Computer Services (2009) all received plenty of media attention. Many banks and companies worldwide utilize securities identification numbers (ISIN) to identify, uniquely, their stocks, bonds and other securities. Adding an ISIN code helps to distinctly identify securities and the ISIN system is used worldwide by funds, companies, and governments. However, when poor financial, ethical or managerial records become public, stock investors tend to lose money as the stock and the company tend to lose value. In the stock exchanges, shareholders of underperforming firms are often penalized by significant share price decline, and they tend as well to dismiss incompetent management teams.
Шағын инвесторларға инвестициялық мүмкіндіктер жасау
Басқа ірі капитал қажет ететін кәсіпорындардан өзгеше, акцияға инвестиция салу үлкен де, кішкентай инвесторларға да қолжетімді, себебі минималды инвестиция сомасы шамалы. Осылайша, қор биржасы кішкентай инвесторларға ірі инвесторлармен бірдей компаниялардың акцияларын меншікке алу мүмкіндігін ұсынады.
As opposed to other businesses that require huge capital outlay, investing in shares is open to both the large and small stock investors as minimum investment amounts are minimal. Therefore, the stock exchange provides the opportunity for small investors to own shares of the same companies as large investors.
Даму жобаларына мемлекеттік капитал жинау
Түрлі деңгейдегі үкіметтер инфрақұрылымдық жобаларды, мысалы, кәріз және су тазарту қызметтерін немесе тұрғын үйлерді қаржыландыру үшін облигациялар деп аталатын бағалы қағаздардың тағы бір түрін сату арқылы қарыз алуға шешім қабылдауы мүмкін. Бұл облигациялар қор биржасы арқылы ұсынылып, халық оларды сатып алып, үкіметке ақша қарыз береді. Мұндай облигацияларды шығару дамуды қаржыландыру үшін азаматтардан тікелей салық алу қажеттігін қысқа мерзімге кейінге шегеруге мүмкіндік береді, бірақ облигацияларды кепілдікпен емес, үкіметтің толық сенімі мен кредитімен қамтамасыз ету арқасында үкімет азаматтарға салық салуға немесе кез келген тұрақты купондық төлемдерді жүзеге асыруға және облигациялардың мерзімі біткенде негізгі соманы қайтаруға қосымша қаражат табуға міндетті.
Governments at various levels may decide to borrow money to finance infrastructure projects such as sewage and water treatment works or housing estates by selling another category of securities known as bonds. These bonds can be raised through the stock exchange whereby members of the public buy them, thus loaning money to the government. The issuance of such bonds can obviate, in the short term, direct taxation of citizens to finance development—though by securing such bonds with the full faith and credit of the government instead of with collateral, the government must eventually tax citizens or otherwise raise additional funds to make any regular coupon payments and refund the principal when the bonds mature.
Экономиканың барометрі
Қор биржасында акциялар бағасы көтеріліп, төмендеуі көбінесе экономикалық факторларға байланысты. Компаниялар мен экономиканың жалпы жағдайы тұрақтылық және өсуді көрсеткен кезде акциялар бағасы көтерілуге немесе сақталған күйінде қалуға бейім. Экономикалық төңкеріс, депрессия немесе қаржылық дағдарыс әрі қарай қор нарығының күрт құлдырауына алып келуі мүмкін. Сондықтан, акция бағасының және жалпы қор индекстерінің өзгеруі экономикадағы бағыттың көрсеткіші болуы мүмкін.
At the stock exchange, share prices rise and decreases depending, largely, on economic forces. Share prices tend to rise or remain stable when companies and the economy in general show signs of stability and growth. A recession, depression, or financial crisis could eventually lead to a stock market crash. Therefore, the movement of share prices and in general of the stock indexes can be an indicator of the general trend in the economy.
Тізімге енгізу талаптары
Әрбір қор биржасы, сол биржада тіркелуді қалайтын компанияларға өз листинг талаптарын қояды. Бұл талаптардың ішінде акциялардың ең төменгі саны, ең төменгі нарықтық капитализация және ең төменгі жылдық кіріс болуы мүмкін.
Each stock exchange imposes its own listing requirements upon companies that want to be listed on that exchange. Such conditions may include minimum number of shares outstanding, minimum market capitalization, and minimum annual income.
Меншік
Қор биржалары бастапқыда мүшелері – қор брокерлеріне тиесілі өзара ұйымдар ретінде пайда болды. Алайда, ірі қор биржалары өзара ұйымдық құрылымын өзгертіп, мүшелерінің үлестерін бастапқы ашық саудада (IPO) сату арқылы демотуалдануға ұшырады. Осылайша, өзара ұйым акциялары қор биржасында тіркелген корпорацияға айналады. Мысалдар: Австралия бағалы қағаздар биржасы (1998), Euronext (Нью-Йорк қор биржасымен біріктірілген), NASDAQ (2002), Малайзия биржасы (2004), Нью-Йорк қор биржасы (2005), Bolsas y Mercados Españoles және Сан-Паулу қор биржасы (2007). Шэньчжэнь және Шанхай қор биржаларын Қытайдағы мемлекеттік органдар құрғандықтан және олардың жетекші кадрларын Қытайдың Бағалы қағаздарды реттеу комиссиясы тікелей тағайындайтындықтан, квази-мемлекеттік институттар деп сипаттауға болады. Тағы бір мысал – 1994 жылы, Кеңес Одағының ыдырауынан кейін үш жыл өткен соң құрылған Ташкент қор биржасы. Ол негізінен мемлекетке тиесілі, бірақ акционерлік қоғам (жабық акционерлік қоғам) нысанында жұмыс істейді. Korea Exchange (KRX) Ташкент қор биржасының бір акциясынан кем 25%-ына ие. 2018 жылы АҚШ-та 15 лицензияланған қор биржасы болды, олардың 13-і бағалы қағаздармен белсенді сауда жасады. Бұл биржалардың барлығы Intercontinental Exchange, Nasdaq, Inc. және Cboe Global Markets сияқты үш көпұлттық компанияға тиесілі болды, IEX ерекшелік құрады. 2019 жылы қаржы корпорацияларының тобы мүшелеріне тиесілі MEMX биржасын ашу жоспарларын жариялады, бұл биржаның меншік құрылымы бұрынғы биржалардың өзара ұйымдарына ұқсас.
Stock exchanges originated as mutual organizations, owned by its member stockbrokers. However, the major stock exchanges have demutualized, where the members sell their shares in an initial public offering. In this way the mutual organization becomes a corporation, with shares that are listed on a stock exchange. Examples are Australian Securities Exchange (1998), Euronext (merged with New York Stock Exchange), NASDAQ (2002), Bursa Malaysia (2004), the New York Stock Exchange (2005), Bolsas y Mercados Españoles, and the São Paulo Stock Exchange (2007). The Shenzhen Stock Exchange and Shanghai Stock Exchange can be characterized as quasi state institutions insofar as they were created by government bodies in China and their leading personnel are directly appointed by the China Securities Regulatory Commission. Another example is Tashkent Stock Exchange established in 1994, three years after the collapse of the Soviet Union, mainly state owned but has a form of a public corporation (joint stock company). Korea Exchange (KRX) owns 25% less one share of the Tashkent Stock Exchange. In 2018, there were 15 licensed stock exchanges in the United States, of which 13 actively traded securities. All of these exchanges were owned by three publicly traded multinational companies, Intercontinental Exchange, Nasdaq, Inc., and Cboe Global Markets, except one, IEX. In 2019, a group of financial corporations announced plans to open a members owned exchange, MEMX, an ownership structure similar to the mutual organizations of earlier exchanges.
Биржаның басқа түрлері
XIX ғасырда биржалар тауарлар бойынша форвардтық келісімшарттармен сауда жасау үшін ашылды. Биржада саудаланатын форвардтық келісімшарттар фьючерстік келісімшарттар деп аталады. Кейіннен бұл тауар нарықтары пайыздық мөлшерлемелер мен акциялар сияқты басқа да өнімдерге, сондай-ақ опциондық келісімшарттарға болашақ келісімшарттар ұсына бастады. Қазір олар көбінесе фьючерстік биржалар деп белгілі.
In the 19th century, exchanges were opened to trade forward contracts on commodities. Exchange traded forward contracts are called futures contracts. These commodity markets later started offering future contracts on other products, such as interest rates and shares, as well as options contracts. They are now generally known as futures exchanges.