Экспорттық кредит агенттіктері: үкімет пен экспорттаушылар арасындағы делдалдық қызмет

Кіріспе

Үкіметтер мен экспорттаушылар арасындағы делдал

Экспорттық несие агенттігі (сауда-саттық қаржыландыруда ECA ретінде танылған) немесе инвестициялық сақтандыру агенттігі – экспорттық сақтандыру шешімдері мен қаржыландыруға кепілдіктер беру үшін ұлттық үкіметтер мен экспорттаушылар арасында делдал ретінде әрекет ететін жеке немесе квазимемлекеттік мекеме. Қаржыландыру кредиттер (қаржылық қолдау) немесе несие сақтандыру және кепілдіктер (таза қорғану) немесе олардың комбинациясы түрінде болуы мүмкін, бұл ECA-ның үкіметінен алған мандатына байланысты. ECA-лар өздерінің қаражаты есебінен де несие немесе сақтандыру ұсына алады. Бұл әдеттегі банк қызметінен ерекшеленбейді. Кейбір агенттіктер мемлекеттік, ал кейбіреулері жеке, ал тағы басқалары олардың аралас түрінде болады. Қазіргі уақытта ECA-лар шетелдегі бизнес-қызметтің шамамен 430 миллиард АҚШ долларын қаржыландырады немесе кепілдік береді, оның 55 миллиард АҚШ доллары дамушы елдердегі жобаларды қаржыландыруға бағытталған, ал 14 миллиард АҚШ доллары жаңа тікелей шетелдік инвестицияларды сақтандыруға жұмсалады, бұл Дүниежүзілік банк және аймақтық даму банктері, екіжақты және көпжақты көмек сияқты барлық басқа ресми көздердің жиынтығынан әлдеқайда көп. ECA операцияларынан туындаған дамушы елдерге қатысты талаптардың нәтижесінде, ECA-лар осы дамушы елдердің 2,2 триллион АҚШ доллары құралатын қарызының 25 пайызынан астамын иеленеді. Экспорттық несие агенттіктері импорттаушы ұйымға қаражат беру үшін үш әдіс қолданады:
Тікелей несие беру: Бұл ең қарапайым құрылым, онда несие ұйымдастырушы елдегі кәсіпорындардан тауарлар немесе қызметтер сатып алу шартымен беріледі. Қаржылық делдалдар арқылы несие беру: Бұл жағдайда экспорт-импорт банкі қаржыны коммерциялық банк сияқты қаржылық делдалға береді, ол өз кезегінде импорттаушы ұйымға қарыз береді. Сыйақы мөлшерлемесін теңестіру: Сыйақы мөлшерлемесін теңестіру бойынша коммерциялық несие беруші импорттаушы ұйымға нарықтық сыйақы мөлшерлемесінен төмен мөлшерлемемен несие береді және экспорт-импорт банкінен нарықтық және коммерциялық мөлшерлемелер арасындағы айырма үшін өтемақы алады.

Ресми қолдау көрсетілетін экспорттық кредиттер

Кредиттер қысқа мерзімді (екі жылға дейін), орта мерзімді (екі жылдан бес жылға дейін) немесе ұзақ мерзімді (бес жылдан он жылға дейін) болуы мүмкін. Олар көбінесе экспорттаушыға берілетін жеткізушінің кредиті, бірақ импорттаушыға берілетін сатып алушының кредиті де болуы мүмкін. Осы кредиттерге байланысты тәуекел, сондай-ақ кепілдіктер мен сақтандыру бойынша тәуекелді мемлекеттік қолдау көрсететін үкімет көтереді. ЕҚК қауіпті елдерге "жабылады", яғни олар бұл елдерге қатысты ешқандай тәуекел қабылдамайды. Бұған қоса, үкімет және ЕҚК өкілдерінен құралған комиссия ірі және әдеттегіден қауіптірек мәмілелерді қарап тексеріп шығады.

Тіркелген несиелер

Ресми қолдау көрсетілетін экспорттық несиелер мемлекеттік даму көмегімен (МДК) екі жолмен байланысты болуы мүмкін. Біріншіден, олар МДК-мен біріктірілуі мүмкін, бірақ бірдей жобаны қаржыландыруды жалғастырады (аралас несие). Экспорттық несиелер шығарушы елдегі сатып алуларға байланысты болғандықтан, барлық пакет, тіпті МДК бөлігі байланысты емес көмек болса да, байланысты несие ретінде қарастырылады. Екіншіден, байланысты несиелер экспорттық несиелерден көп айырмашылығы жоқ, тек пайыздық мөлшерлеме, жеңілдік мерзімі (негізгі соманы қайтару мерзімі) және қайтару шарттары бойынша. Мұндай несиелер ЭЫДҰ талаптары бойынша экспорттық несиелерден ерекшеленеді, оларға «жұмсақтық» деңгейінің ең төменгі шегі талап етіледі. «Жұмсақтық» кредиттің қазіргі құнын стандартталған «коммерциялық» шарттардағы бірдей соманың қазіргі құнымен салыстыратын формуламен өлшенеді. Бұл айырмашылық несие сомасының пайызы ретінде көрсетіледі және «жеңілдік деңгейі» деп аталады. Осылайша, гранттың жеңілдік деңгейі 100%, ал коммерциялық несиенің көрсеткіші нөл пайызды құрайды. Жеңілдік деңгейі неғұрлым жоғары болса, байланысты несие МДК-ға соғұрлым ұқсайды, ал деңгейі төмен болса, экспорттық несиеге соғұрлым ұқсайды. Ішінара байланыссыз несиелер байланысты және байланыссыз бөліктерден тұрады. Соңғысы әдетте импорттаушы елде жасалатын инвестициялық шығындарды, яғни «жергілікті шығындарды» қаржыландыруға арналған. Бұл бөлік сондай-ақ жергілікті валютамен де төленуі мүмкін. Ішінара байланыссыз көмек байланысты көмек ретінде қарастырылады.

Халықаралық реттеу

Ресми қолдау көрсетілетін экспорттық кредиттер, сондай-ақ байланысты несиелер мен гранттар, ЭЫДҰ-ның ресми экспорттық кредиттер жөніндегі келісімінің талаптарына сәйкес ұсынылады. Келісім – ОЭСР-ге мүше мемлекеттердің көпшілігін құрайтын қатысушылар арасындағы «джентльмендік келісім». Келісім қатысушылары қолдай алатын экспорттық кредиттердің ең артықшылықты шарттары мен талаптарын белгілейді. Келісімнің басты мақсаты – ресми қолдау көрсетілетін экспорттық кредиттерді тиімді пайдалану үшін құрылым жасау. Іс жүзінде, бұл тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етуді білдіреді (яғни, бәсекелестік экспортталатын тауарлардың бағасы мен сапасына негізделеді, ал қаржылық шарттарына емес) және ресми қолдау көрсетілетін экспорттық кредиттерге байланысты субсидиялар мен сауда бұрмалаушылықтарын жоюға ұмтылуды қамтиды. 1999 жылдан бері елдік тәуекелдер санаттары Келісім арқылы үйлестірілді және әртүрлі тәуекел санаттарына ең төменгі сыйақы ставкалары белгіленді. Бұл бәсекелестіктің экспорттаушыларға мемлекет қаншалықты қолдау көрсететініне емес, баға мен экспортталатын тауарлардың сапасына байланысты болуын қамтамасыз етуге бағытталған. Келісім ауыл шаруашылығы тауарларын және әскери техниканы экспорттауға қолданылмайды. Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) жақындағы шешімінде, ауыл шаруашылығында ресми қолдау көрсетілетін экспорттық кредиттерді пайдалану ДСҰ мүшелерінің субсидияланған ауыл шаруашылығы экспорттарына қатысты міндеттемелерімен байланысты екендігі көрсетілді (ДСҰ апелляциялық органының Бразилия – АҚШ мақта ісі бойынша шешімі, Бас сату менеджерінің (GSM) 102 және 103 бағдарламаларына және АҚШ ауыл шаруашылығы экспорттық кредиттеріне қатысты, оның қысқаша мазмұны осында келтірілген). Еуроодақ деңгейінде, Еуропалық Комиссия, әсіресе Сауда Бас Дирекциясы, Экспорттық Кредит Агенттіктерін үйлестіруде және саясатты және келіссөздер позицияларын үйлестіруде маңызды рөл атқарады. Бұл 73/391/ЕЭК және 76/641/ЕЭК шешімдеріне негізделген. Аталған шешімдер мүше мемлекеттер арасында ұзақ мерзімді экспорттық несиелер жөнінде алдын ала консультациялар жүргізуді көздейді. Мүше мемлекеттер бір-бірінен нақты операцияны ресми экспорттық несиелермен қаржыландыруды қарастырып жатқан-жоқпын сұрай алады. Еуроодақ мүшелері Еуроодақ ішіндегі экспорттық несиелерді субсидиялай алмайды. ЭЫДҰ-ның келісімін экспорттық несие беруде қолдану, Еуроодақ елдерінде 1233/2011 нөміріндегі Ережеге сәйкес міндетті болып табылады. Берн Одағы, немесе ресми түрде Халықаралық Несие және Инвестициялық Сақтандырушылар Одағы, экспорттық несие және инвестициялық сақтандыру саласындағы халықаралық ұйым болып табылады. Берн Одағы мен Прага клубының біріктірілген құрамында бүкіл әлем бойынша 70-тен астам мүше компания бар. Оның құрамына коммерциялық және мемлекеттік қолдаумен жұмыс істейтін сақтандырушылар кіреді.

Both officially supported export credits and tied aid credit and grants are extended on terms bound by the OECD's arrangement on official export credits. The Arrangement is a "Gentlemen's Agreement" amongst its Participants who represent most OECD Member Governments. The Arrangement sets forth the most generous export credit terms and conditions that may be supported by its Participants. The main purpose of Arrangement is to provide a framework for the orderly use of officially supported export credits. In practice, this means providing for a level playing field (whereby competition is based on the price and quality of the exported goods and not the financial terms provided) and working to eliminate subsidies and trade distortions related to officially supported export credits. Since 1999, country risk categories have been harmonized by the Arrangement and minimum premium rates have been allocated to the various risk categories. This is intended to ensure that competition takes place via pricing and the quality of the goods exported, and not in terms of how much support a state provides for its exporters. The Arrangement does not extend to exports of agricultural commodities or military equipment. A recent decision at the World Trade Organization (WTO) indicates that the use of officially supported export credits in agriculture is bound by WTO members' commitments with respect to subsidised agricultural exports (see the WTO Appellate Body decision on the Brazil US cotton case as it relates to the General Sales Manager (GSM) 102 and 103 programs and other US agricultural export credits, summarized here). At the EU level, the European Commission, in particular the Directorate General for Trade, plays a role in the harmonization of Export Credit Agencies and the co ordination of policy statements and negotiation positions. This is based on council decisions 73/391/EEC and 76/641/EEC. These decisions provide for prior consultations among member states on long term export credits. Member states may ask each other if they are considering to finance a specific transaction with official export credit support. EU members may not subsidize intra EU export credits. The application of the OECD arrangement in providing export credit is mandatory in EU countries under Art. 1 of Regulation (EU) No. 1233/2011. The Berne Union, or officially, the International Union of Credit & Investment Insurers, is an international organisation for the export credit and investment insurance industry. The Berne Union and Prague Club combined have more than 70 member companies spanning the globe. Its membership includes both commercial and state sponsored insurers.

Қолдау және сын

Кейбір сарапшылар мемлекеттік қолдаумен берілетін экспорттық несиелерді жаңаша атау берілген экспорттық субсидиялар деп қарастырады. Осыған байланысты, кейбір адамдар Экспорттық кредит агенттігінің (ЭКА) қызметін корпоративтік көмектің бір түрі деп санайды. Басқалары ЭКА-ның даму мақсаттарын емес, бай елдердің өнеркәсібін қолдау үшін кедей елдерде қарызды тудыратынын айтады. Сонымен қатар, ЭКА-лар көмек қаржысын сіңіріп алады, себебі қарызды жеңілдету бағдарламалары көбінесе кедей елдерді донор елдердің ЭКА-ларына тиесілі қарыздан босатады. ЭКА-лар компанияларды жұмысшылардың құқықтарын, басқа да адам құқықтарын немесе инвестиция жасалатын елдердің табиғи ортасын қорғауға бағытталған саяси шаралардан қорғау үшін сақтандыруы үшін де сынға ұшырайды. ЭКА-ны жақтаушылар экспорттық несиелердің мұңайған импорттаушыларға басқа жағдайда қол жеткізе алмайтын қажетті тауарларды сатып алуға мүмкіндік беретінін, экспорттық несиелердің сауда саясатының кең стратегиясының бір бөлігі екенін және үкіметтің қатысуы жеке секторға қол жеткізе алмайтын нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік беретінін, мысалы, қаржы алуға қиналатын қарыз алушыға күшті қысым жасауға болатынын мәлімдейді. Экспорттық несиелерді қолдау және қарсылыққа тұру туралы осы аргументтер жаңа емес және ғылыми әдебиеттерде кеңінен зерттелген. Толыққанды талқылау үшін Барон, Дэвид П. Экспорт-импорт банкі: Экономикалық талдау. Академиялық баспа. 1983 ж.; немесе Итон, Джонатан. "Кредиттік саясат және халықаралық бәсекелестік". Стратегиялық сауда саясаты және жаңа халықаралық экономика, ред. Пол Кругман. MIT Press, Кембридж, Массачусетс. 1988 ж. қараңыз.