Кіріспе

Тілдің ана тілінің иегерлеріне тән тіл білімі жүйесі.

Тіл білімінде, тілдік құзыреттілік – тілді білгендегі адамның санадан тыс білімінің жүйесі. Ол практикада өз тілін қолдануға мүмкіндік беретін барлық басқа факторларды қамтитын тілдік орындалудан ерекшеленеді. Тіл біліміне осы айырмашылықты қабылдайтын тәсілдерде, әдетте, "Мен мұзжұмсақты ұнатамын" деген ағылшын тілінің мүмкін болатын сөйлем екендігіне, оның білдіретін нақты мәніне және оның құрамындағы дыбыстардың нақты тізбегіне құзыреттілік жауапты деп есептеледі. Ал орындалу, керісінше, оны жасау немесе түсіну үшін қажетті нақты уақыттық өңдеуге, сөйлеудегі оның ерекше рөліне және оны айтқанда туындайтын дыбыс толқынына жауапты болады. Бұл айырмашылық формалды тіл білімінде кеңінен қолданылады, онда құзыреттілік пен орындалу әдетте тәуелсіз зерттеледі. Дегенмен, ол функционалды тіл білімі және когнитивті тіл білімі сияқты басқа тәсілдерде қолданылмайды және оны, әсіресе, орындалуды зерттеуге қиын жағдайларды жинауға арналған қоқысқа айналдырғаны үшін сынға алды.

Құзыреттілік пен өнімділік

Лингвистикалық теория, ең алдымен, толығымен біртекті тілдік ортадағы, осы ортаның тілін мінсіз білетін, жад шектеулері, алаңдатулар, назар мен қызығушылықтың ауысуы және нақты сөйлеу кезінде осы тіл туралы білімін қолданудағы қателіктер (кездейсоқ немесе ерекше) сияқты тілдік маңызы жоқ жағдайлардың ықпалына ұшырамаған идеалды сөйлеуші-тыңдаушымен айналысады. ~Чомский, 1965 (3-бет). Чомский құзыреттілікті – идеалданған қабілетті, ал өнімділікті – нақты сөйлемдер жасауды ажыратады. Оның пікірінше, құзыреттілік – бұл сөйлеуші-тыңдаушының өзінің тілі туралы білімі, және ол тілдік қолданудың «тілдік» деп сипатталатын барлық аспектілеріне жауапты «ойдағы шындық». Чомский, сөйлеуші-тыңдаушыға жад шектеулері және алаңдатулар сияқты тілдік маңызы жоқ жағдайлардың ықпалы тимейтін идеалды жағдайда ғана өнімділік құзыреттіліктің тікелей көрінісі болатынын айтады. Көптеген дұрыс емес бастамалар мен басқа да ауытқулардан тұратын табиғи сөйлеу үлгісі мұндай деректерді қамтамасыз етпейді. Сондықтан ол құзыреттілік пен өнімділік арасында маңызды айырма жасау қажет екенін мәлімдейді. Генеративтік лексикалистік көзқарас бойынша, бұл ақпарат тілдік құзыреттілікпен тығыз байланысты. Дегенмен, олардың үлгілері берік туа біткендік, модулділік және синтаксистің автономиясы принциптерін ұстана отырып, негізгі генеративтік зерттеулермен үйлесімді болып табылады.

Рей С. Джекендофф

Рей С. Джекендоффтың моделі дәстүрлі генеративтік грамматикадан өзгеше, өйткені ол синтаксисті, Чомскиден айырмашылығы, мағына мен фонологияның дамитын негізгі генеративтік компоненті ретінде қарастырмайды. Оның пікірінше, генеративтік грамматика бес негізгі компоненттен тұрады: лексика, базалық компонент, трансформациялық компонент, фонологиялық компонент және семантикалық компонент. Генеративтік грамматиканың синтаксис орталықты көзқарасына (синтактоцентризмге) қарсы, ол фонология, синтаксис және семантиканы интерфейстік процестер арқылы үйлестірілген үш параллель генеративтік процесс ретінде қарастырады. Ол осы үш процесті әртүрлі "деңгейлерге" бөліп, оларды интерфейстер арқылы үйлестіреді. Дегенмен, ол осы интерфейстердің үйлестіретін процестердің барлық қырларына сезімтал болмайтынын нақтылайды. Мысалы, фонологияға синтаксистің кейбір аспектілері әсер етеді, бірақ керісінше емес.

Джеймс Пустейовский

Сөз мағынасының өзгермейтін көзқарасына қарама-қарсы (әрбір сөздің алдын ала белгіленген мағыналары бар деп есептелетін), бұл кез келген табиғи тілді өңдеу жүйесінің мүмкіндіктерін шектейді, Пустежовский лексиканың тілдік сипаттаманың белсенді және орталық бөлігіне айналуын ұсынады. Оның теориясының мәні – лексиканың жаңа мағыналарды тудыру арқылы жұмыс істеуінде: біріншіден, лексикалық ақпаратты сипаттау үшін бай және көркем сөздікпен қамтамасыз ету; екіншіден, сөздердің сипаттамаларындағы ең ұсақ айырмашылықтарды анықтау үшін құрылым құру; және үшіншіден, сөздердің сипаттамаларының бөліктерін арнайы біріктіруге арналған механизмдерді ресімдеу арқылы, контексте жаңа және кеңейтілген мағыналар пайда болады.

Кац және Фодор

Кац пен Фодор грамматиканы тілдің сөйлемдерінің сыртқы түрін олардың жалпыға ортақ семантикалық өрнектемеде берілген мағыналарымен байланыстыратын ережелердің жүйесі ретінде қарастыру қажет дейді. Олар семантиканы генеративтік грамматиканың ажырамас бөлігіне енгізу арқылы мағынаны тереңірек зерттеуге мүмкіндік болатынына үміттенеді. Семантикалық өрнектемелер синтаксистік құрылымға формальды жағынан ұқсамайды деп есептейтіндіктен, толық лингвистикалық сипаттамада синтаксистік және/немесе фонетикалық құрылымға мағыналарды байланыстыратын жаңа ережелер жиынтығы, яғни семантикалық компонент болуы керек деп санайды. Олардың теориясын "лингвистикалық сипаттамадан грамматиканы алып тастасаң, семантика қалады" деген ұранмен түсіндіруге болады.

Прагматика және коммуникативтік құзыреттілік

Генеративистер қабылдаған құзыреттіліктің тар анықтамасы тілден өзге мәселелерге басымдық берілген прагматика саласының пайда болуына әкелді. Бұл Dell Hymes ұсынған, әлеуметтік аспектілерді қамтитын, коммуникативтік құзыреттілік деп аталатын, кеңейтілген ұғымға алып келді. Бұл жағдайдың кейбір жағымсыз салдары болды: лингвистикаға қарсы дамыған прагматика көбінесе грамматикадан бас тартты; оның теориялық үлесі лингвистикадан гөрі философия мен социологияның салаларынан алынды. Менің ойымша, бұл – тілді түсіндіруге бағытталған бір ғана іс-әрекеттің екі жағы. Меніңше, осы жобаның екі бөлігі де бір-бірінен оқшаланғанда әлсірейді. Химстің Хомскидің тілдік құзыреттілік тұжырымына басты сын – құзыреттілік пен қолданыс арасындағы жеткіліксіз айырмашылық. Оның пікірінше, бұл нақты емес және тіл білімінде маңызды прогресске қол жеткізу үшін олардың қолданылу жолдарымен бірге формаларын зерттеу қажет. Сондықтан, тілдік құзыреттілік коммуникативтік құзыреттілік саласына кіруі керек, себебі ол төрт құзыреттілік аймасын қамтиды: тілдік, социолингвистикалық, дискурстық және стратегиялық.

Сөйлесетін оқу бағыттары

Тілдік құзыреттілік көптеген тілдерді үйрену зерттеулерінде кеңінен қолданылады және талқыланады. Олардың ішінде балалардың, сөйлеу қабілеті бұзылғандардың және көп тілділердің тіл меңгеруі жиі қарастырылады.

Бала тілі

Хомскийдің тіл үйрену туралы көзқарасы, адамдарда тілді меңгеруге қабілеттілік – әмбебап грамматика – туа біткенін айтады. Дегенмен, барлық тілдерге ортақ жатқан негізгі ерекшеліктерді анықтау қиын болып келді. Тіл үйрену саласындағы мамандар, мысалы, Томаселло, балалардың алғашқы тілі нақты және жеке сөздерге негізделгенін, яғни олардың сөйлеуі қоршаған ортадан және күтушілерінен білген лексикалық бірліктерге байланысты екенін айтады. Сонымен қатар, балалар өзінің өткен тәжірибесі мен болашақ күтілімдері туралы жаңа ойлар құрастыра алмайды, себебі олар мақсатты тілді жеткілікті меңгермеген. Осыдан, баланың тілдік біліктілігіне оның туа біткен қабілеті ғана емес, тілге толуы да маңызды рөл атқаратыны көрінеді.

Афазия

Афазия – ми зақымдануынан кейін ауызша немесе жазбаша тілмен, немесе екеуімен де қарым-қатынас жасау қабілетіне әсер ететін, клиникалық жағынан әртүрлі дамыған бұзылыстардың жиынтығы. Афазияда, туа таралған неврологиялық зақымдану көбінесе тілдік ережелерді сақтау және қарым-қатынас жасау үшін қажетті тілдік ұғымдарды қолдануға қажетті нейрондық орталықтардың немесе жолдардың зақымдануына немесе жойылуына байланысты имплицитті тілдік құзыреттіліктің жоғалғаны деп есептеледі. Тілдің имплицитті құзыреттілігін өлшеу теориялық лингвистика үшін қажет болғанымен және қанағаттандырса да, оның нәтижелеріне әсер ететін факторлармен тығыз байланысты. Афазияда тіл қолданылымының уақытшалығы, жандануға бейімділігі және өзгергіштігі – өнімділіктің жоғалғанын көрсететін қол жеткізу тапшылығы моделін қуаттайды.

Көптілділік

Көптілділік туралы анықтама әрқашан нақты болған жоқ. Көптілділікті анықтауда сөйлеушінің тілде қолданатын айтылысы, морфологиясы және синтаксисі бағалаудың маңызды өлшемдері болып табылады. Кейде сөздік қорын меңгеру де ескеріледі, бірақ бұл ең маңызды өлшем емес, себебі адам тілдің лексикасын дұрыс қолдану білімінсіз игеруі мүмкін. Көптілді адамның тілдік біліктілігін талқылағанда, коммуникативтік және грамматикалық біліктілік екеуі де жиі қарастырылады, өйткені сөйлеушінің тілді дұрыс әрі нақты қолдану туралы білімі болуы қажет. Сөйлеушінің грамматикалық біліктілігін тексеру үшін, әдетте сөйлемдердің грамматикалық дұрыстығына қатысты пікірлер қолданылады. Ал коммуникативтік біліктілік, керісінше, әртүрлі жағдайларда тиімді сөйлеу арқылы бағаланады.

Құмарлықты түсіну

Тіл көбінесе әзіл-қалжыңмен байланысты болады. Мысалы, сөйлемдердің құрылымдық екіұштылығы әзілдердің маңызды көзі болып табылады. Граучо Маркстің "Жануарлардың кеспесі" фильмінен алынған мысалын қарастырайық: "Бір күні таңертең пижама киіп, бір пілді аттым; ол қалай менің пижамама кірді екен, ешқашан білмеймін". Бұл әзіл күлкілі, себебі негізгі сөйлем теориялық тұрғыдан екі түрлі мағына бере алады: 1) сөйлеуші пижама кигенде пілге атқан, немесе 2) сөйлеуші пижамасының ішінде тұрған пілге атқан. Виктор Раскин және Сальваторе Аттардо сияқты тіл білімі мамандарының пікірінше, әзілді түсіну және оның мағынасын анықтау үшін белгілі бір тілдік механизмдер (біздің тілдік біліктілігіміздің бір бөлігі) қажет. Раскин юмордың формальды семантикалық теориясын ұсынады, ол қазір семантикалық сценарийлер теориясы (SSTH) деп белгілі. Юмордың семантикалық теориясы ана тілінде сөйлейтін адамның интуициясын, яғни оның юморлық біліктілігін модельдеуге арналған. Теория күлкіліліктің ұғымын модельдеп, анықтайды және идеалды сөйлеуші-тыңдаушы қауымдастығы үшін жасалған, яғни юмор сезімі бірдей адамдар үшін. Раскиннің семантикалық теориясы екі компоненттен тұрады: сөйлеушілерге қолжетімді барлық сценарийлер жиынтығы және комбинаторлық ережелер жиынтығы. Раскин өзінің семантикалық теориясында қолданған "сценарий" термині сөздің лексикалық мағынасын білдіреді. Ал комбинаторлық ережелердің міндеті – сценарийлердің барлық мүмкін мағыналарын біріктіру. Осылайша, Раскин осы екі компонент әзілді түсінуге мүмкіндік береді деп санайды.