Кіріспе

Аралдарды экологиялық қалпына келтіру немесе аралдарды қалпына келтіру - бұл аралдар мен арал топтарына экологиялық қалпына келтіру қағидаттарын қолдану. Аралдар оқшауланғандықтан, әлемдегі көптеген эндемикалық түрлерге, сондай-ақ теңіз құстары мен кейбір теңіз сүтқоректілері үшін маңызды көбейту орындарына мекендейді. Олардың экожүйелері адам тарапынан, әсіресе, кішкентай мөлшеріне байланысты, енген түрлерге өте осал. Жаңа Зеландия мен Гавай сияқты арал топтары айтарлықтай жойылып, тіршілік ортасы жоғалды. 1950 жылдан бастап әлемдегі бірнеше ұйымдар мен мемлекеттік органдар аралдарды бастапқы күйіне қайтару үшін жұмыс істеді; Жаңа Зеландия оларды табиғи түрлердің табиғи популяцияларын ұстауға пайдаланды, әйтпесе олар жабайы табиғатта өмір сүре алмас еді. Аралдарды қалпына келтірудің негізгі компоненттері - әкелінген түрлерді жою және жергілікті түрлерді қайта енгізу.

Аралдар, эндемизм және жойылу

1970 жылдан бері оқшауланған аралдарда эндемизмнің деңгейі жоғары екені белгілі, сол кезде Роберт Макартур мен Э.О.Уилсон жасаған арал биогеографиясы теориясы жасалды. Эндемизмнің жоғары болуы оқшауланудың аралға жаңа түрлердің көшіп келуін шектейтіндігіне байланысты, бұл жаңа түрлердің материктегі басқалардан бөлек дамуына мүмкіндік береді. Мысалы, Жаңа Зеландияның құс түрлерінің 71% -ы (адамның келуінен бұрын) эндемикалық болды. Арал түрлерінің эндемизм деңгейі жоғары болумен қатар, оларды адам тарапынан аса қауіпті ететін ерекшеліктері бар. Көптеген арал түрлері шағын аралдарда немесе тіпті шағын аралдарда шектеулі мекендерде дамыды. Кіші популяциялар тіпті кішігірім аңшылыққа бейім, ал шектеулер салынған тіршілік ету орындары аталған тіршілік ету ортасының жоғалуы немесе өзгеруіне бейім. Ең бастысы, арал түрлері көбінесе экологиялық тұрғыдан наив, яғни олар жыртқышпен бірге дамыған жоқ немесе жыртқышқа тиісті мінез-құлық реакцияларын жоғалтқан. Бұл жиі ұшпайтындыққа немесе әдеттегідей емес деңгейге әкелді. Бұл көптеген түрлерді аңшылыққа бейім етті (мысалы, моалар бірнеше қысқа ұрпақ ішінде құрып кеткенге дейін аңшылыққа ұшырады деп ойланады) және енгізілген түрлердің жыртқышқа ұшырауына әкелді. Кейбір жануарлар, мысалы, додо, адамдар мен басқа жануарлардың қысымынан жойылып кеткен деп есептеледі. Тынық мұхит аралдарындағы құстардың бір бағалауы бойынша, құстардың 2000 түрі жойылып кеткен. Жаңа Зеландияның құс түрлерінің 40-50% -ы біздің заманымыздың 200 жылынан бері жойылып кеткен. Аралдарды қалпына келтіру саласы әдетте Жаңа Зеландияда 1960 жылдары басталды деп есептеледі, бірақ басқа да кішігірім жобалар, мысалы Бермудадағы Нонсуч аралын қалпына келтіру (1962 жылы басталған) шамамен солай ұзақ уақыт бойы жалғасып келеді. Дегенмен, Қорғау департаменті (DOC) жүргізген бағдарлама әлемдегі ең ірі бағдарламалардың бірі болып табылады. Бұл Кувье аралында басталды, онда экологтар мал, ешкі, жабайы мысықтар мен 1993 жылы Тынық мұхиты шашыраған құстарды алып тастады. Жобаның табыстылығы Жаңа Зеландияда ұқсас жобаларға әкелді. DOC-тің артықшылықтары айтарлықтай болды; магента петрел сияқты кіші аралдарға тән түрлерді қорғаумен қатар, материкке жақын аралдар қалпына келтірілгеннен кейін, материкте өмір сүре алмайтын құстар түрлерінің тіршілік ету ортасы ретінде қызмет ете алады. Тахаке сияқты жануарлар, олардың қалған табиғи популяциясы жабайы мысықтар мен иттерден айтарлықтай қауіп төндірген, оларды қорғау үшін осы аралдарға көшірілуі мүмкін.

Кіргізілген бөтен түрлерді жою

Аралдарды қалпына келтірудің маңызды аспектілерінің бірі - инвазивті бөтен түрлерді жою. Бұл түрлер көбінесе жергілікті жануарлар мен өсімдіктер үшін қауіп төндіретіндіктен, оларды жою қалпына келтіру жобасына өте маңызды. 1673 жылдан 2009 жылға дейін 786 инвазивті омыртқалы жануарларды жою сәтті тіркелді, ал соңғы онжылдықта жою жиілігі және инвазивті омыртқалы жануарлар жойылған аралдардың көлемі өсті. Бұрынғы аралдарды қалпына келтіру бойынша нақты тізім бар, ол "Ауылдардағы инвазивті түрлерді жою туралы деректер базасы" болып табылады. Сонымен қатар, әлемдегі аралдарда кездесетін қазіргі инвазивті түрлердің тізімі бар, өйткені қатерлі аралдар деректер базасы аралдары қалпына келтіру үшін өте қолайлы, өйткені олар әкелінген түрлерден тазартылғаннан кейін олар арал болу арқылы осы түрлерден тазартылуы мүмкін. Түрлерді жою қарқынды және қымбат, ал қолданылатын әдістерді мақсатты емес түрлерге аса әсер етпеу үшін мұқият таңдау керек. Жабайы мысықтар, ешкілер және сыңарлардың үш түрі аралдарға әкелінген ең зиянды түрлердің қатарына жатады (Moors & Atkinson 1984). Өлшемі, өмір сүру салты мен мінез-құлқындағы айырмашылықтар олардың бәріне бірдей әдістерді қолдануды болдырмайды, бірақ көптеген түрлерге қатысты жетістікке жету үшін бірқатар әдістерді қолдану қажет. Егіздер мен шошқалар сияқты үлкен жануарларды тиімді аңғаруға болады; Маврикийдегі Round Island жағдайында барлық ешкілерді бір ғана мерген жойды. Үлкен аралдарда экологтар Яһуда ешкесі қолданылып, онда радиоалқалы ешкіні жабайы табиғатқа жібереді. Содан кейін бұл ешкіге бақылау жасалып, ол қосылған топтар алынады. Мысықтарды алып тастау үшін әдістердің жиынтығы қажет: аңшылық, тұзақ және улану. Мысықтарды ешкілер мен шошқаларға қарағанда аулау қиынырақ, сондықтан тәжірибелі аңшыларды және түнгі аңшылықты пайдалануды қажет етеді. Тышқандарды тұзаққа салу олардың саны өте көп болғандықтан тиімді емес, ал жұмыс істейтін жалғыз әдіс - улану, оны далаға тарату арқылы (қолмен немесе ауадан) немесе жем станцияларын ұстау арқылы жеткізуге болады. Бұл әдіс әлемде қолданылды, Фолкленд аралдарында, тропикалық Тынық мұхитында және Жаңа Зеландияның жағасында, онда 40-тан астам арал тазартылды. Бұл әдіс қиындықтарсыз емес, әсіресе егер тышқандар аралды басқа, жергілікті кеміргіштермен бөлісе ал, олар да жемтікті жеуі мүмкін, бұл Канал аралдарындағы Анакапа аралында және Алеут архипелагындағы тышқан аралында (Хавадакс) болғандай. Тынық мұхит аймағында тышқандарға арналған уды құрлықтағы крабтар ішкен; крабтарға у әсер етпеді, бірақ тышқандарды жоюға тырысқан. Инвазивті арамшөптерді жою жануарлар түрлерін жоюдан гөрі қиын. Мұндай жойылулардың бірі - Лейсан аралында пайда болған Cencrus echinatus құмшаң шөп. 1961 жылы Лейсанға енгізілген шөп 1991 жылға қарай аралдың 30% -дан астамын алып, жергілікті шөптесін ауыстырды және екі эндемикалық қатерлі түрдің, Лейсан қамысы мен Лейсан финкінің, сондай-ақ бірнеше теңіз құстарының көбейетін мекенін қысқартты. Алғашқы жылы суды бақылаумен бүркіп, содан кейін өсімдіктерді жеке-жеке алып тастау, содан кейін, өсімдіктер аз кездескенде, тұқымдарды алып тастау үшін өсімдіктердің айналасындағы құмды сыпыру 10 жылды алды. Жою бағдарламасының құны жылына 150 000 АҚШ доллары болды. Омыртқалы жануарларды жою түрлерін сақтаудан басқа да көптеген пайда әкеледі және БҰҰ-ның 13 тұрақты даму мақсаттары мен 42 байланысты мақсаттарға сәйкес келеді, олар теңіз және құрлықтағы биологиялық әртүрлілікті сақтауды, жергілікті және жаһандық әріптестікті насихаттауды, экономикалық дамуды, климаттың өзгеруін азайтуды, адам денсаулығы мен санитарлық жағдайды және тұрақты өндіріс пен тұтынуды қамтиды.

Стратегиялар

Кіріспе жануарлардың санын азайтудың үш стратегиясы бар: оларды алып тастау, бақылау және жою. Шеттеу - жергілікті әсерге бағытталған, шектеулі аумақтарда енгізілген түрлерді алып тастау. Бақылау - бұл әкелінген түрлердің санын экологиялық және экономикалық жағынан аз зиянды деңгейге дейін азайту арқылы азайту. Бұл стратегияны толық жоюға болмайды, сондықтан оны үнемі және қайта-қайта қолдану керек. Бұл стратегияны жүзеге асыруға болады, бірақ оның толық болмауына байланысты тиімділігі төмен. Эрадикация - бұл популяцияның барлық жеке тұлғаларын соңғы әлеуетті көбеюге дейін толық жою немесе олардың популяциялық тығыздығын тұрақты деңгейден төмен төмендету (J. H. Myerset et al., 2000). Аралдар үшін бұл әдетте ең жақсы стратегия, өйткені ол тұрақты әсер береді, яғни ең тиімді. Алайда, бұл әлі де логистикалық және экономикалық жағынан қымбат. Сонымен қатар, бұл стратегияны аралдың ортасына және бөтен түрлерге байланысты жүзеге асыру кейде қиын. Аралдарды қорғау тек қана омыртқалы жануарлардың инвазивті түрлерін аралдардан жоюға бағытталған. 2021 жылға дейін ұйым 64 аралда 487 түр мен түршік түрдің 1195 популяциясын қорғау үшін топтарды орналастырды.

Әдістер

Қоршаулау шет елдік сүтқоректілерді алып тастау үшін қолданылады. Бұл әдіс сүтқоректілерді бақылау немесе жою алдында аймақты шектеуді көздейді. Үлкен жануарларды бақылау үшін көбінесе ату қолданылады. Бұл әдіс тамақпен қамтамасыз ету мен демалудың мағынасын білдіреді. Бұл үшін аңшылар далаға жетуі керек және тәжірибе қажет. Сонымен қатар, әсерін сақтау үшін көп уақыт бойы жұмыс күшін қажет етеді, сондықтан қымбат болуы мүмкін. Тұзақтар ату қиын орта өлшемді сүтқоректілерге арналған. Бұл әдіс әдетте жою үшін емес, азайту үшін қолданылады. Бұл әдістің артықшылығы - ол іріктеп алуы мүмкін, өйткені жергілікті жануарларды тұтқындау мүмкіндігін азайтуға немесе жоюға болады. Алайда, тұзаққа түсіру үшін шектеулі аумақты және аулау үшін шектеулі халықты қажет етеді. Улану кішкентай түрлерге өте тиімді. Алайда бұл әдістің кейбір кемшіліктері бар. Мүмкін, мақсатсыз жануарлар уды жұтып алуы мүмкін. Сонымен қатар, басқа жануарлардың уланған түрлерден зақымдануының екіншілік улануын да ескеру қажет. Егер аумақ үлкен болса, бұл әдіс қымбатқа түседі. Патогенді енгізу (паразиттік) - жат түрлерді жоюдың биологиялық әдістерінің бірі. Бұл әдіс шектеулі түрлерге өте тиімді, бірақ вирустар мен бактерияларды қолдану үшін нақты анықтау керек.

Дөңгелек арал

Дөңгелек арал (французша Île Ronde) - Маврикийден 22,5 шақырым солтүстікке қарай орналасқан, ауданы 1,69 шаршы шақырым және ең биіктігі 280 метр тропикалық арал. Басқа Маскарин аралдары мен аралдармен салыстырғанда, 19 ғасырда ешкілер мен қояндар енгізілгенге дейін Дөңгелек арал салыстырмалы түрде таза болды (1846 және 1868 жылдар аралығында ешкілер енгізілді, ал 1810 жылға дейін қояндар көп болды). Бұл өсімдіктер, сондай-ақ, кейде ағаш кесу және жиі болатын циклон сияқты факторлар аралдың орман және оған тәуелді жануарлар дүниесінің азаюына әкелді. Бұл өз кезегінде жел мен жаңбырдың топырақты ерозиясына әкеліп, орманның қалпына келуіне кедергі келтірді, бұл оң кері байланыс механизмі ретінде әрекет етіп, аралдың жылдам ағаш өсіруіне себеп болды. Алайда 1957 жылы Раунд аралы ресми түрде табиғи қорыққа айналды, ал 1979 және 1986 жылдары бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін, тиісінше, ешкілерден (атыс) және қояннан (улылану) құтылды. Round Island қалпына келтіру бағдарламасы 1957 жылы оның қорғау мәртебесі расталғаннан бері әлемдегі ең ұзаққа созылған жобалардың бірі болып табылады. Round Island-та қазіргі уақыттағы қорғау жұмыстарының көп бөлігі Маврикийдің жабайы табиғат қоры мен Дюррелл жабайы табиғат қорғау тресімен жүргізіліп жатыр. Бұл жұмыс топырақ деңгейін сақтау, аралды орманға айналдыру және қалған инвазивті өсімдіктер мен омыртқасыздарды жоюмен байланысты.

Алеут аралдары

18 ғасырға дейін Алеут аралдарында құрлықта тұрып жатқан жыртқыш аңдар болмаған, бірақ 18 ғасырдың ортасынан бастап Арктикалық түлкілер тері саудасының көзі ретінде таныстырылды, бұл практика 20 ғасырдың басына дейін жалғасты. Бұл тұқымдық тізбектегі құстарды, әсіресе, теңіз құстарын, мысық құс сияқты құстарды құртты. Теңіз құстарының азаюы аралдардың экологиясына әсер етті, өйткені көптеген өсімдіктер құс ұясынан шыққан гуаноға байланысты болды. 1950 жылдардың басында Алеут аралдары резервациясының менеджерлері зақымдану туралы хабардар болды және жою бағдарламасы басталды. Содан бері 80 аралдан астам жерді жергілікті емес түлкілерден тазартты (тек алты арал қалды) және құстар саны қалпына келді. 1974 жылы 25000-ға жеткен бақалы құс 2003 жылы 116000-ға дейін өсті.

Кемпбелл аралы

Кемпбелл аралы - Жаңа Зеландиядан оңтүстікке қарай 700 км жерде орналасқан Антарктиданың астындағы арал. Кейбір эндемикалық құстар, соның ішінде Кемпбелл көкбағы мен Кемпбелл шыршасы, аралдың сыртындағы кішкентай жартасты аралдарда ғана тіршілік етті, ал популяциялар қауіпті төмен болды. Бірнеше жас көбелекті жер бетінде сақтау үшін тұтқында ұстады, бірақ тұтқында көбейгеннен кейін оларды аралдан тышқандар тазартылғанға дейін қайтаруға басқа жер жоқ еді. DOC-тің құрлықтағы тышқандарды жою жоспары ең ауқымды әрекеттердің бірі болды, өйткені арал өте шалғай, тышқан популяциясы әлемдегі ең жоғары тығыздыққа ие, ауа райы опасыз және 113 км2 аралда, ол ең үлкен арал болды. жоюға тырысқан кезде. Зиялы құстардың ұя салуына кедергі келтірмеу және ұшқыштарға құстардың соққы беру мүмкіндігін азайту үшін уытты қыста тастау керек болды. Бірнеше тәжірибеден кейін 2001 жылы жою басталды. 2003 жылы иттермен іздеушілер ешбір тышқан таба алмады. Арал тазаланғалы аз уақыт өткен соң, көктейлер аралға қайтарылды. Аңшықтар аралға өздігінен келіп, көбейе бастады.

Оңтүстік Грузия

Түстік Джорджия аралына 18 ғасырдың соңында теңізге ұшып келген балық аулаушылар мен теңізге ұшып келген балық аулаушылар кемелерінде жасырын жүріп келген тышқандар жергілікті жануарлар дүниесіне үлкен зиян келтіріп, ондаған миллион құстың ұясын құрып, жұмыртқалары мен балапандарын жойды. Бұрын мұздықтар шарыш секілді жануарлардың таралуына кедергі жасаса, қазір олар климаттың жылынуына байланысты баяулап еріп барады. 2011 жылы ғалымдар төрт жылдық бағдарламаны іске қосты. Бұл бағдарламаның мақсаты - шаштараздар мен тышқандарды жою. Жобаны Данди университетінің зоологы Энтони Мартин басқарды, ол: "Бұл адам баласы келтірген проблема және адам баласының бұрынғы қателіктерін түзететін уақыт келді" деп мәлімдеді. 2013 жылдың шілдесінде сол жылдың мамыр айында өткен сыңарларды жоюдың негізгі кезеңінің сәтті аяқталғаны туралы хабарланды. 180 тонна шысқырдың улы заты, бродифакум, аралдың 70%-ына тасталды, бұл әлемдегі ең ірі операция болды. 2015 жылдың қаңтар айында тағы 95 тонна тышқан уы үш тікұшақпен түсірілуі жоспарланған. 2015 жылдың маусым айында құрттарды жою бағдарламасы сәтті аяқталды, аралдың сыңардан бос болуы "өте ықтимал". Бақылау тағы екі-үш жыл жалғасады.