Кіріспе

Бельгиялық кибернетик (1960 жылы туған)

Фрэнсис Пол Хейлиген (1960 жылдың 27 қыркүйегінде туған) – интеллектуалды ұйымның пайда болуы мен эволюциясын зерттейтін бельгиялық кибернетик. Қазіргі уақытта ол Vrije Universiteit Brussel (Брюссельдің нидерланд тіліндегі еркін университеті) университетінде ғылыми профессор болып жұмыс істейді, онда ол "Лео Апостель орталығына" және "Эволюция, күрделілік және таным" зерттеу тобына трансдисциплинарлық бағыт береді. Ол "Principia Cybernetica" жобасындағы жұмысымен, Интернетті жаһандық ми ретінде модельдеуімен және меметика мен өзін-өзі ұйымдастыру теорияларына қосқан үлесімен ең көп танымал. Ол сонымен қатар, дарынды адамдар мен олардың проблемалары бойынша жұмыстарын да біледі, бірақ бұл жұмыстары аздау.

Өмірбаян

Хейлиген 1960 жылдың 27 қыркүйегінде Бельгияның Вильворде қаласында дүниеге келген. Ол орта мектепті Мехелендегі "Koninklijk Atheneum Pitzemburg" мектебінде "Латын математикасы" бөлімінде бітірген. 1982 жылы Брюссельдің еркін университетінен (VUB) математикалық физика мамандығы бойынша магистр дәрежесін алды, ал 1987 жылы "Representation and Change. Физикалық және танымдық ғылымның негіздері үшін мета-өкілдік негіздеме" тақырыбындағы диссертациясы үшін ғылымдар бойынша PhD дәрежесін, Summa cum Laude деген жоғары бағамен қорғады. Диссертациясы 1990 жылы жарияланды. 1983 жылы ол Бельгияның Ұлттық ғылыми зерттеулер қорында (NFWO) зерттеуші болып жұмыс істей бастады. 1994 жылы NFWO-да тұрақты зерттеуші, ал 2001 жылы VUB-да ғылыми профессор атанды. 1995 жылдан бері ол VUB-тің Лео Апостель атындағы интердисциплинарлық зерттеулер орталығымен байланыста. 2004 жылы ол ECCO зерттеу тобын құрды және қазіргі уақытта оған жетекшілік етеді. 2012 жылы жеке демеушінің гранты арқасында VUB-де Global Brain институтын құрып, оның алғашқы директоры болды. 1989 жылы Валентин Турчин мен Клифф Джослин Principia Cybernetica жобасын іске қосты, ал Хейлиген бір жылдан кейін оған қосылды. 1993 жылы ол жобаның энциклопедиялық сайтының құрушысы болды, ол әлемдегі алғашқы күрделі веб-сайттардың бірі еді. 1996 жылы Хейлиген "Global Brain Group" халықаралық талқылау форумын құрды, ол Интернеттен пайда болатын жаңа интеллект концепциясы бойынша жұмыс істеген көптеген ғалымдар үшін платформа болды. Бұл форум 2008 жылы жабылды. Хейлиген Дүниежүзілік өнер және ғылым академиясының және Веб-интеллект академиясының мүшесі, сондай-ақ Дүниежүзілік экономикалық форумының күрделі жүйелер жөніндегі жаһандық күн тәртібі кеңесінің мүшесі. Оның өмірбаяны 2002 жылдан бері "Marquis Who's Who in the World" кітабында жарияланып келеді. 2015 жылы ол Global Brain бойынша зерттеулері үшін Web Intelligence Consortium ұйымынан "Ең үздік технологиялық үлес" сыйлығын алды.

Жұмыс

Оның зерттеулері күрделі және интеллектуалды ұйымдардың пайда болуы мен эволюциясына қатысты. Оның қолданылуларына өмірдің бастауы, көпжасушалы организмдердің дамуы, білім, мәдениет және қоғам, сондай-ақ ақпараттық және коммуникациялық технологиялардың қазіргі және болашақ әлеуметтік эволюцияға тигізетін әсері жатады. Хейлигеннің ғылыми еңбектері өте кең ауқымды тақырыптарды қамтиды, оның зияткерлік құштарлығын және негізінен пәнаралық ойлау жолын көрсетеді. Жоғарыда аталғандардан өзге, оның жарияланымдары кванттық механиканың негіздері, кеңістік-уақыт құрылымы, гипермедиа интерфейстері, өзін-өзі жүзеге асыру және бақыт психологиясы, нарық механизмі, тілдегі формальдылық және контекст, себеп-салдар, әлеуметтік прогресті өлшеу, стигмергия механизмі және оның вебке қолданылуы сияқты тақырыптарды қамтиды.

Негізгі идеялар

Бұл түрлі жұмыс екі негізгі принциппен байланысты. Реляциялық принципке сәйкес, құбылыстар өздігінен емес, тек басқа құбылыстармен қарым-қатынаста (байланыста немесе ерекшелену арқылы) ғана бар. Сондықтан олар тек кең ауқымды желі немесе жүйе ретінде ғана мағыналы. Эволюциялық принцип бөлшектердің (қайта) бірігуі және ең сәйкес комбинациялардың табиғи іріктелуі арқылы күрделірек және бейімделгіш жүйелердің пайда болатынын көрсетеді. Бұл принцип – әмбебап дарвинизмнің тікелей қолданылуы, яғни дарвинистік механизмдердің барлық ғылым салалары мен проблемалық аймақтарға таратылу мүмкіндігі. Екі принцип Хейлигеннің айырмашылық динамикасы тұжырымдамасында бірігеді. Оның талдауында классикалық ғылыми әдістеме элементтер мен күйлер арасындағы берілген, өзгермейтін айырмашылықтарға негізделген. Сондықтан ол шығармашылық өзгерісті модельдеуге қабілетсіз. Бірақ эволюциялық принцип айырмашылықтарды динамикалық етеді, қатынастардың, айырмашылықтардың және байланыстардың туындауы мен жойылуын түсіндіреді, осылайша күрделі ұйымның қалай және неге пайда болатынын түсінуге көмектеседі. Сонымен қатар, кез келген жүйе өзінің ортасына бейімделуі керек, яғни ортадағы өзгерістерге тиісті жауап бере алуы тиіс. Осыдан ақыл-ой немесе интеллект пайда болады, себебі жүйе берілген жағдайларға сәйкес дұрыс әрекеттерді таңдай білуі керек. Бұл «жағдай-әрекет» қатынастары білімнің негізін құрайды. Жүйелердің эволюциясымен бірге олардың бейімделу қабілеті артады, демек, олардың білімі немесе интеллекты де артады. Осылайша, эволюцияның жалпы бағыты – өзін-өзі ұйымдастыру, яғни ақылды ұйымның спонтанды өсуі.

Principia Cybernetica (Кибернетика қағидаттары)

Клифф Джослинмен және марқұм Валентин Турчинмен бірге Хейлиген Principia Cybernetica жобасының негізін қалаушы редакторы, ол эволюциялық жүйелік философияны бірлесіп дамытуға арналған. Ол 1993 жылы Principia Cybernetica Web веб-сайтын құрды, ол әлемдегі алғашқы күрделі веб-сайттардың бірі болды. Ол кибернетика, жүйелер теориясы және осымен байланысты тәсілдер саласындағы маңызды сайттардың бірі саналады.

Дүниежүзілік ми

1996 жылы Хейлиген "Global Brain Group" халықаралық талқылау форумын құрды, ол Интернеттен туындаған интеллектуалды жүйелер тұжырымдамасымен айналысқан ғалымдардың көпшілігін біріктіреді.

Жарияланымдар

Хейлиген 100-ден астам мақала және бір кітап жариялаған. Таңдау:
2016 ж. Стигмергия – әмбебап үйлестіру механизмі I: Анықтама және құрамдас бөліктері. Когнитивтік жүйелерді зерттеу, 38, 4–13. https://doi.org/10.1016/j.cogsys.2015.12.002
2015 ж. Едемге қайта оралу? Жаһандық суперақылға жол ашатын уәделер мен қауіптер. Б. Гертцель және Т. Гертцель (ред.), «Бастапқының соңы: Өмір, қоғам және экономика сингулярлықтың алдында». Humanity+ Press.
2013 ж. Коммуникациялық топтарда өзін-өзі ұйымдастыру: үйлестірудің пайда болуы, ортақ сілтемелер және ұжымдық интеллект. А. Массип Боне және А. Бастардас Боада (ред.), Тіл, коммуникация және қоғамдағы күрделілік перспективалары, (б. 117–150). Springer.
2008 ж. Мәдени эволюция және меметика. «Күрделілік және жүйелік ғылым энциклопедиясы», Б. Мейерс (ред.). Springer.
2007 ж. Глобалды суперорганизм: пайда болатын желілік қоғамның эволюциялық кибернетикалық моделі. Social Evolution & History. 6-том, № 1, 58-бет.
2007 ж. Дарындылардың ерекшеліктері мен проблемалары: нейрондық таралу тереңдігі және ақыл-ой мен шығармашылықтың моделі ретінде мотивация ағыны.
2001 ж. Өзін-өзі ұйымдастыру және бейімделу ғылымы. Тіршілікті қолдау жүйелерінің энциклопедиясы, 5 (3), 253–280.
2001 ж. Кибернетика және екінші деңгейдегі кибернетика (С. Джослинмен бірге). Физикалық ғылым және технология энциклопедиясы, 4, 155–170.
1999 ж. Ұжымдық интеллект және оны вебте іске асыру: ұжымдық ақыл картасын жасау алгоритмдері. Есептеу және математикалық ұйымдастыру теориясы, 5 (3), 253–280.
1999 ж. Эволюция кезінде құрылымдық және функционалдық күрделіліктің өсуі. Күрделіліктің эволюциясы, 17–44.
1992 ж. Маслоудың өзін-өзі іске асыру теориясының когнитивтік жүйелік реконструкциясы. Мінез-құлық ғылымдары, 37 (1), 39–58.