Кіріспе

Польшалық-америкалық тарихшы Ян Томаш Гросс (1947 жылы туған) - поляк-америкалық социолог және тарихшы. Ол - Норман Б. Томлинсонның "16 және 48 жылдардағы соғыс және қоғам профессоры, эмиритус, және Принстон университетінің тарих профессоры, эмиритус. Ол Холокост кезінде бірнеше яһудилерді құтқарып қалды, соның ішінде соғыстан кейін үйленген болашақ күйеуі де болды. Ол "Командос" деп аталатын жас диссиденттердің бірі болды және 1968 жылғы "Март оқиғаларына", поляк студенттері мен зиялыларының наразылықтарына қатысқан университет студенттерінің қатарында болды. Көптеген поляк студенттері сияқты ол да университеттен шығарылды, тұтқындалып, бес айға түрмеге жабылды. 1975 жылы ол Йель университетінде поляк жер асты мемлекеті туралы диссертациясымен әлеуметтану ғылымы бойынша докторлық дәріс алды, ол "Германияның оккупациясындағы поляк қоғамы" (1979) деп жарияланды. Сонымен қатар, ол Принстон университетінің тарих профессоры, екі лауазымы да эмиритус.

Зерттеу

Польша азаматтарының Сібірге жер аударылуы туралы құжаттамаға сүйене отырып, Гросс және оның әйелі Ирена Грудзинская Гросс 1940 жылы "Ана, олар бізді Сібірге жіберді" атты кітап шығарды. 80-ші жылдары Гросс "Шетелден келген революция: Польшаның Батыс Украина мен Батыс Белоруссияны кеңестік жаулап алу" атты кітабында негізінен Гувер мұрағатының материалдарына негізделген. 2001 жылы Жедуабне қырғыны туралы жазған "Қоңсырандар: Польшаның Жедуабнедегі еврей қауымының жойылуы" атты кітабында жергілікті поляктердің қырғындағы рөлі қарастырылып, ол даулы тақырыпқа айналды. Ол бұл зұлымдықты неміс басқыншылары емес, поляктар жасады деп жазды, осылайша поляктардың соғыстағы тарихы туралы өз түсініктерін қайта қарастырды. Гростың кітабы Польшада және шетелде қызу талқыға түсті. Саяси ғалым Норман Финкельштейн Гросты Холокосты пайдаланып отыр деп айыптады. Норман Дэвис "Қоңыр көршілерді" "поляктарға өте әділетсіз" деп сипаттады. Польшаның Ұлттық еске алу институтының (IPN) жүргізген кейінгі тергеуі Гростың кейбір тұжырымдарын растады, бірақ оның өлтірілген адамдар саны туралы бағалауын емес. Сонымен қатар, IPN нацистік Германияның қауіпсіздік күштері қырғынға көбірек араласты деген қорытындыға келді. Польшалық журналист Анна Биконт сол уақытта тергеуді бастады, ақырында My z Jedwabnego (2004) атты кітап шығарды, кейіннен француз және ағылшын тілдерінде "Қылмыс және үндеу: соғыс уақытындағы Польшадағы еврейлердің қырғынға қарсы тұру" (француз, 2011; және ағылшын, 2015) деп жарияланды. Гросстың "Қорық: Аушвицтен кейінгі Польшадағы антисемитизм" атты кітабында соғыстан кейінгі Польшадағы антисемитизм мен еврейлерге қарсы зорлық-зомбылық туралы айтылған. Ол 2006 жылы АҚШ-та жарық көрді, онда сыншылар оны мақтады. 2008 жылы Польшада поляк тілінде жарық көрген кезде, ол әртүрлі пікірлерге ие болды және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Польшада антисемитизм туралы бүкіл елде талқылауды жандандырды". Гросстың соңғы кітабы "Алтын орақ" (2011), әйелі Ирена Грудзинская Гросспен бірге жазылған, ол поляктардың Холокост кезінде өлтірілген еврейлердің есебінен байығаны туралы. Польшаның бас раввині Михаэль Шудрих былай деп түсіндірді: "Гросс білім беру үшін емес, ашуландыру үшін жазады, ал поляктар оған жақсы қарамайды. Оның стиліне байланысты, көп адамдар оның айтқанын қабылдамайды".

Құрметтер

1996 жылы 6 қыркүйекте Гросс пен оның әйелі Ирена Грудзинская Гросс "ғылымдағы аса зор жетістіктері" үшін Польша Республикасының Ардагерлік орденін президент Александр Квасьневский берді. Нью-Йорк университетінің саясат кафедрасының профессоры ретінде Гросс Польшаның Варшава қаласындағы еврей тарихи институтында "Польшалық еврейлердің әлеуметтік және саяси тарихы 1944-1949" тақырыбындағы зерттеулері үшін Фулбрайт бағдарламасының бенефициары болды (2001 жылдың қаңтары - 2001 жылдың сәуір айы). 1982 жылы Ян Т. Гросс Джон Саймон Гуггенхайм мемориалының әлеуметтану саласындағы стипендиясын алды. 1982 жылы Йель университетінде әлеуметтанудың доценті ретінде Рокфеллер гуманитарлық стипендиясына қатысқан отыз үш адамның бірі болды. Оның "Польшадағы совет өкіметі, 1939 1941" атты жобасы.

Даулар

2015 жылы Die Welt газетінде жарияланған эсседе Гросс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде "поляктар немістерге қарағанда еврейлерді көбірек өлтірді" деп жазды. 2016 жылы Гросс "поляктар ең көп дегенде 30 000 неміс және 100 000 мен 200 000 еврейді өлтірді" деді. Тарихшы Яцек Леоцяктың айтуынша, "поляктар немістерден гөрі көп еврейлерді өлтірді деген пікір шынымен де дұрыс болуы мүмкін және бұл соғыс кезінде поляк ерлігі туралы дәстүрлі ойлау үшін шоқ жаңалық". Польшаның Сыртқы істер министрлігінің өкілі Марцин Войцеховский Гростың мәлімдемесін "тарихи түрде жалған, Польшаға зиянды және қорлау" деп қабылдамады. 2015 жылдың 15 қазанында Польша прокуратурасы Гроссқа қатысты жала жабу туралы тергеуді бастады; олар қылмыстық кодекстің "поляк ұлтын жариялы түрде қорлаған кез келген адамға үш жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы салынады" деген тармағы бойынша әрекет етті. Польшалық прокурорлар бұған дейін Гростың "Қорық" (2008) және "Алтын орақ" (2011) кітаптарын тексерген, бірақ қылмыс дәлелін таппағаннан кейін бұл істерді жапты. Тергеу 2019 жылдың қараша айында аяқталды. Прокурорлар "Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде поляктар жасаған әрекеттердің нәтижесінде неміс және еврейлердің қаза тапқан саны туралы нақты деректер жоқ. Мұндай сандарды анықтау әлі күнге дейін тарихшылардың зерттеуінің және олардың арасында дау-дамайдың тақырыбы болып табылады". Кеңес алған сарапшылардың бірі Пьотр Гонтарчик болды, ол соғыста поляктар немістерге қарағанда еврейлерді көбірек өлтіргеніне ешқандай дәлел жоқ екенін айтты, бірақ мұндай көзқарасты шындыққа қайшы деп көрсету мүмкін емес. Гонтарчиктің айтуынша, мұндай мәлімдемелер, дау тудырса да, академиялық дискурстың шегінде. 2016 жылдың 14 қаңтарында Польша президенті Анджей Дуда "Польшаның жақсы атын жоюға тырысу" деп сипаттағандықтан, Гроссқа Польша Республикасының Ардагерлік орденінің рыцарь кресті сыйлығын қайта бағалауды өтінді. Бұл өтініш жергілікті және халықаралық наразылықтарға ұшырады. Гросс "ПиС [Заң және әділдік партиясы] патриоттық борышты сезуді ынталандырумен айналысады. Польшалықтардың көпшілігі өз тарихын жақсы білмейтіндіктен және поляктар соғыс кезінде еврейлер сияқты зардап шекті деп ойлағандықтан, жаңа режим католиктік мартирологияның тілінде ойнайды". Еуропалық геноцидтер туралы еңбегімен танымал болған американдық тарихшы Тимоти Снайдер егер Гросстың бұйрығы алынып тасталса, ол өзінен бас тартатынын айтты.