Кіріспе

"Қорқынышты Қарымта: Шығыс Еуропалық Немістердің Этностық Тазалауы, 1944–1950" – 1994 жылы Кубада туған американдық заңгер Альфред Морис де Зайас жазған деректі кітап, Германияның Гейдельберг қаласындағы MPG-де бұрынғы ғылыми қызметкер болған. Бұл еңбек неміс азаматтары мен Вермахт әскери қызметшілерінің куәліктері жинағына негізделген және екінші дүниежүзілік соғыстан кейін нацистік Германия басып алған мемлекеттерден немістерді қууға арналған. Кітапта Потсдам конференциясына қатысқан британдық және американдық саясаткерлермен жасалған таңдаулы сұхбаттар бар, олардың ішінде Роберт Мерфи, Джеффри Харрисон (Потсдам хаттамасының XIII-бабын дайындаған автор) және Денис Аллен (соғыстан кейінгі уақытша шекаралар туралы IX-бапты дайындаған автор) бар. Кітап екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Кеңес Одағы, Польша, Чехословакия, Венгрия және Югославияның неміс халқына қарсы жасаған қылмыстарын – қуылғандардың және шығыстан "Рейхке Оралу" (Home into the Empire) бағдарламасымен келген қоныс аударушылардың көзқарасымен сипаттауға тырысады.

Баспа тарихы

Кітап Бавария радиосы түсірген теледокументальді фильмнің сценарийі ретінде пайда болды. Ол автордың "Потсдамдағы Немезис" (Die Nemesis von Potsdam) деп аталатын қуғын-сүргін туралы монографиясының танымал нұсқасы еді. Бұл тақырыпқа қысқаша кіріспе неміс тілінде Anmerkungen zur Vertreibung der Deutschen aus dem Osten (1986–1996 жылдары 4 басылым, Kohlhammer Verlag, Stuttgart) болып жарық көрді, алғаш рет ағылшын тілінде The German Expellees: Victims in War and Peace (St. Martin's Press, New York, 1993, Macmillan, London) деген атпен басылды. 1994 жылғы жаңа ағылшын тіліндегі атауға сол кездегі "этникалық тазалау" деген жаңа сөз кірді, ол 1990 жылдары Хорватия мен Босния және Герцеговинада сербтер жасаған қылмыстарға қатысты қолданылды. 2006 жылы шыққан 5-ші, кеңейтілген неміс тіліндегі басылымы Die deutschen Vertriebenen (Leopold Stocker Verlag) деп аталды. Кітап 12 тарихи тезис, 14 құқықтық тезис және 10 қорытындымен аяқталады. Германияда Андреас Хиллгрюбер "Historische Zeitschrift" журналында, ал Готтольд Роде "Frankfurter Allgemeine Zeitung" газетінде оң пікір білдірді. 2006 жылғы ағылшын тіліндегі басылым шамамен 20 пайызға кеңейтілді. Онда АҚШ пен Канадаға көшіп келген, қуғыннан зардап шеккен немістердің балаларымен сұхбаттасудан алынған қосымша ақпарат, жаңа фотосуреттер мен жаңа статистикалық кестелер бар.

Пікірлер

Бұл халыққа кең таралған, бірақ ғылыми тұрғыдан да маңызды зерттеме, автордың тарих және халықаралық құқық салаларындағы басқа да сәтті кітаптарын жалғастырады, олар тарихшылар мен заңгерлер тарапынан академиялық шеберліктің шедеврлері деп мақталып келді. Оның кітабы қазіргі Шығыс Еуропаның көп бөлігінде XIII ғасырдың басында қоныстанған этникалық немістердің тарихын қысқаша баяндайды. "Нидерланд халықаралық құқық журналы", 1986, 430-431 беттер. "Бұл – өзін дұрыс емес уақытта, дұрыс емес жерде тапқан этникалық немістердің тарихы. Шамамен екі миллион адам қаза тапты, ал он бес миллион адам қоныс аударды – неміс есімдінің барлығына және баршасына қарсы болғандар өз жерлерінен қуды. Де Заяс ұсынған әсерлі үндеу – туған жер әркімнің адамгершілік құқығы болуы керек деген пікір. Шығыс Еуропада шекаралар қайтадан өзгеруде және Босниядан отбасылар қашуда, сондықтан осы ойды жеткізуге одан жақсы сәт таба алмас еді." "The Times" (Лондон), 18 қараша 1993 жыл.

Сын

Хумбольдт университетінің рецензенты Райнер Олигер де Зайас Бунд дер Ветрибененнің (қоныс аударғандарды білдіретін үкіметтік емес қауымдастық) рөлін және оның мүліктері мен аумақтық талаптарын артық бағалайтынын айтады. Германия мемлекеттерінің бірігуінен кейін осы мүмкіндік туғанда батыстан шығысқа көші-қон болған жоқ, ал Балтық елдері, Польша, Чехословакия, Венгрия және Румыния Еуропалық Одаққа кіргеннен кейін шығысқа немістердің қайтып оралуы да іс жүзінде болған жоқ. Кітап құрбандық көзқарасы үшін де сынға ұшырады, бұл көзқарас ғылыми еңбектерге көбінесе жарамайды, және ол Детлеф Брандестің жақында жарық көрген кітабымен қолайсыз салыстырылады. 2006 жылы Palgrave/Macmillan баспасында жарық көрген "Terrible Revenge" кітабының қайта қарастырылған және кеңейтілген басылымында осы мәселелердің кейбірі ескерілген. Кіріспеде автор "Қорқынышты кек" атты кітабының "Потсдамдағы Немезис" атты толық монографиясының танымал нұсқасы екенін айтады (1–3 басылымдары Routledge, 6-шы басылымы Picton Press, Rockland, Maine 2003). Бостандық қорының шолуын да қараңыз. Басқа рецензиялар да де Зайас пен Брандестің еңбектерін керісінше сынға алды. Eagle Glassheim H Net сайтында жазғандай, Брандес этникалық тегіне байланысты азаматтарға жасалған зорлық-зомбылықтан туындайтын моральдық қорытынды жасамайды. Геноцид тарихшылары Дональд Блокшем мен Тони Кушнер бұл кітапты "идеологиялық" деп сипаттайды.