Кіріспе
Ятута Чизиза (1926 жылы туған – 1967 жылғы қазан айында, Блантайр маңында, Малавиде қайтыс болған) – Малавидің ішкі істер министрі, 1967 жылғы қазанда елге қысқа мерзімді партизандық шабуыл ұйымдастырған. Ол Малавидегі отарлық алдындағы және отарлықтан кейінгі саясаттағы ең маңызды тұлғалардың бірі саналады. Ол тоғыз адаммен бірге Танзаниядан Мванза ауданына кірді. 1967 жылғы 9 қазанда қауіпсіздік күштерімен болған қақтығыста ол және көтерілісшілердің тағы екі мүшесі қаза табады, бесеуі тұтқынға алынды, ал қалғандары қашып кетті.
Алғашқы жылдар
Чизиза 1926 жылы Малавидің солтүстігіндегі Каронга ауданында (бұрынғы Ньясаланд) дүниеге келді. Оның әкесі – ауылдық басшы Калули Чизиза. Ол Улива кішігірім бастауыш мектебінде және Ливингстониядағы миссионерлік мектепте оқыды. Содан кейін Танзанияда (бұрынғы Танганьика) полиция инспекторының көмекшісі болып жұмыс істеп, 1958 жылы Малавиге қайтып келді. Біраз уақыт бойы ағасы Дундузу Чизизамен бірге Блантайр базарында ет дүкені ашуға тырысты, алайда бұл кәсібі ұзаққа соқпады.
Ньясаленд Тәуелсіздік қозғалысы
1959 жылы қаңтарда тарихи Ньясаленд Африка конгресінің съезінен кейін ол кейіннен Малавидің бірінші премьер-министрі болған Гастингс Камузу Банданың күзетшісі болып тағайындалды. Ол басқа жүздеген адамдармен бірге (оның ішінде ағасы) 1959 жылдың 3 наурызындағы «Күншығыс» операциясы барысында тұтқындалды, сол кезде отарлық әкімшілік Ньясалендте төтенше жағдай режимін жариялады. 1960 жылы Банда президент болған кезде ол МКП-ның Бас хатшысы болып тағайындалды. Ол Оңтүстік Родезиядағы Булавайо қаласының жанындағы Хами түрмесінде түрмеге жабылды. Ол Бандадан кейін бірнеше ай өткен соң, 1960 жылдың қыркүйегінде босатылды.
Саяси мансап
1962 жылы қыркүйекте інісі Дундузу Чизизаның қазасынан кейін Ятута Каронга ауданының Заң шығару кеңесіне сайланды және Банда оны Ішкі істер министрі қызметіне тағайындады.
Ньясаландтағы үкімет дағдарысы
1964 жылы шілдеде Малави Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай, ол 1964 жылғы кабинет дағдарысында Банданың күшейе түскен автократиялық басшылығына наразы болған бірнеше министрлердің бірі ретінде Банда тарапынан қызметтен алынды. Ол елден қашып кетті және, айтуынша, Қытайда әскери оқудан өткен соң, Танзаниядан Банда режиміне қарсы партизандық соғыс жүргізді. Осы жерде Чизиза Банда режиміне қарсы ең радикалды Малави партиясы – Малавидің Социалистік лигасы (ЛЕСОМА) құрды. Чизизаның орнын Аттати Мпакати басты. ЛЕСОМА-ның тағы бір эмигрант және маңызды мүшесі – Махома М. Муаунгулу болды.
Пол Теру және нан фургоны оқиғасы
1964 жылы Ньясаландтағы Бейбітшілік корпусының белсенді ерікті мүшесі Пол Теру, Хастингс Банда доктор, үкіметті құлатуға тырысқан деп айыпталған Ятутаны қолдағандықтан, persona non grata деп жарияланды. Теру Танзаниядағы Чизизаға, қуғынға түскен оппозициялық көшбасшы Дэвид Рубадиридің хатын жеткізді. Сонымен қатар, ол Блантайрдағы "грек серігіне" Чизизадан шифрланған хабарламаларды жеткізді. "Esquire Magazine" журналында Терудың баяндамасына сәйкес, 16 қазанда Теру Нтчеуге нан апарып бара жатқан грек нан пісірушісіне хабарламаны жеткізген кезде, нан пісіруші "дірілдеп, беті сарғайды". Теру болжам жасады, грек нан пісірушісі ұсталып, Малавидің қылмыстық тергеу департаменті нан фургоны туралы сұрақ қойған, соның салдарынан Ятутаның қайда екені және Терудың қатысы ашыққа шыққан. Банда американ елшісіне Терудың оны өлтіруді жоспарлап отырғанына дәлелдері бар екенін айтты және еріктіні елге қайтаруды талап етті. Кейін ол соңғы күні жүк көлігінде нан таппағанын, керісінше Малави әскерлерін тапқанын білді. Олар Танзаниядан келген революционерді Бандаға қарсы қастандық жасағаны үшін өлтірді. Пол Теру Малавидегі рөлі үшін Бейбітшілік корпусынан қуылды және қазір танымал романист.
the baker "trembled and went pale"." : guessed the Greek baker had been caught, interrogated by the Malawi Criminal Investigation Department about bread van", and exposed Yatuta's whereabouts and Theroux's involvement. Banda told the American ambassador that he had proof Theroux was plotting to kill him, and demanded the volunteer be sent home. He found out later that in his final day, instead of finding bread waiting in a van, Chisiza found Malawi soldiers, who ambushed and killed the revolutionary gunman from Tanzania where he was plotting against Banda. Paul Theroux was thrown out of the Peace Corps for his role in Malawi and is now a renowned novelist.
Өлімі
1967 жылы қазан айында Чизиза Малави қауіпсіздік күштері тарапынан басқа оқ атып өлтірілді, бірақ Оңтүстік Родезиядағы Иан Смит режимінің қауіпсіздік күштері де қатысқан деген қауесеттер бар. Оның денесі Блантайр қаласының жанындағы Королева Елизавета орталық ауруханасында басқа да болашақ көтерілісшілерге ескерту ретінде қойылды. Ол екі ұл қалдырды: Вьянде Ятута Чизиза және Квача Чизиза, олардың жұбайлары тиісінше Джейн Мунде және Тереза Мутале. Ятутаның немерелері: Милли, Бакалеле, Мфиква, Матебе, Мутале, Лусайо, Атупеле, Мбакая және Чикоса. Ол Дундузу Чизизаның інісі және Ду Чизизаның ағасы.