Кіріспе

Мальтиялық әлеуметтік революционер Манвел Димех, сонымен қатар Мануэль Димех (25 желтоқсан 1860 – 17 сәуір 1921) – мальтиялық социалист, философ, журналист, жазушы, ақын және әлеуметтік революционер. Валеттада туып, ең қатал кедейлікте және сауатсыздыққа толы ортада өскен Димех өмірінің көп бөлігін мальтиялық түрмелерде өткізді, көбінесе ұсақ-көшік ұрлықтар үшін айыпталып сотталды. Он жеті жасында Димех қасақана кісі өлтіргені үшін тұтқындалып, он жеті жылға бас бостандығынан айырылды. Түрмеге қамалғаннан кейін Димех өзін-өзі біліммен жетілдіріп, жазушы адамға айналды. Түрмеден босатылған соң Димех мұғалім және баспагер болып, Мальтаның қоғамдық өміріндегі маңызды тұлғаға айналды. Димех Мальта халқының алдындағы әлеуметтік мәселелер туралы ашық сөйледі, бұл оған зор қолдау мен халықтың құрметін әкелді. Алайда, Димехтің идеялары оны католик шіркеуімен де, Мальтаның отарлық үкіметімен де қақтығысқа түсірді. Мальта губернаторы Димехтің Мальта халқы арасындағы өсіп келе жатқан қолдауынан наразы болып, оны Италияның Сицилиясына мәңгілік жер аударуға бұйрық берді. Кейін Димех британдықтар бақылауындағы Египетке көшті, себебі ол сол кезде Ұлыбританияның бақылауындағы ең жақын аумақ еді. Жоғары лауазымды британдық шенеуніктердің өтініштеріне қарамастан, Димехке Мальтаға оралуға рұқсат берілмеді және ол 1921 жылы Египетте қайтыс болды.

Ерте өмір

Мануэль Димех 1860 жылғы 25 желтоқсанда Валеттадағы Сент-Джон көшесінде дүниеге келді және Валеттадағы Әулие Павел кемесі шіркеуінде крещение алды. Оның отбасы кедейлікте өмір сүрді, алпыстан астам адам тұратын жалпы тұрғын үйдің бір бөлмесінде жатқан. Димехтің әкесі тарапынан шыққан ата-бабалары шебер мүсіншілер болған, бірақ Димех туғанға дейін олардың отбасы қиын жағдайға түскен. Димех бала кезінде отбасы екі рет көшті, Валеттадан Қормиге (қазіргі Санта-Венераға) көшіп, содан кейін Мсидаға барды. Әкесі асығыс табыс табуға тырысты, бірақ нашар денсаулығының кесірінен бұл әрекеттері сәтті болмады. Ол 37 жасында қайтыс болды, әйелін он кішкентай балаға қарауға қалдырды.

Түрмедегі тәжірибе

Әкесінің өлімінен екі апта өткен соң 13 жасар Димех өзінің алғашқы қарақшылығын жасады. Ол білімсіз, бағыт-бағдарсыз, жолсыз, көшедегі бала еді. Алғашқы қылмысы үшін ол екі күн қамауға алынды. Бұл оқиға оның қылмыскер өмірге түсуіне кедергі болмады. Кейін ол тоғыз рет түрмеге қамалды, кейде өте ауыр қылмыстар үшін. Көбінесе ол ұрлық немесе ұрлық үшін, бірақ 1878 жылы, ол 17 жасында, ол еріксіз кісі өлтірді және он екі жылдан астам уақыт түрмеде отырды. 1890 жылы ол жалған ақша жасауда кінәлі деп танылды (бірақ ол оны тек саудаға шығарды) және тағы жеті жылға бас бостандығынан айырылды. 1897 жылы 36 жасында түрмеден шықты. Ол түрмеде жиырма жылдай отырды.

Білім

Түрмеде отырғанда Димех оқу-жазуды үйренуге кірісті. Бұл 1877 жылы болды, ол 17 жаста еді. Бос уақыты көп болғандықтан, ол тез арада жақын оқырманға айналып, әдебиет, грамматика, саясат, тарих, философия, дін және тағы басқа да көптеген нәрселерді оқып үйренді. Ол тілдерге ерекше бейім екенін байқады және түрмеде мальтий, ағылшын, француз және итальян тілдерін толыққанды меңгерді. Кейіннен ол осы тілдерді оқыту арқылы күнкөріс жасады. Оның зейіні өткір, ойы жемісті болды. Саясатқа деген ынтасы ұсақ-түйек дауларға немесе шешімсіз мәселелерге емес, кедейлік пен әлеуметтік теңсіздіктің түбірлі себептерін зерттеуге бағытталды. Бұлдың бәрі оған қоғамдық өмірде өте пайдалы болды.

Түрмедегі үрей

Түрмеде Димехтің өзгеше бір қалыптасуы болды. 1890-1897 жылдар аралығында түрмеде өткізген соңғы мерзімінде Джорджио Барбаро маркизі түрме комиссары болып тағайындалды. Бұл адам – психопат еді, ол осал және қорғанышсыз тұтқындардың өмірін тозаққа айналдырды. Ол тұтқындарды үздіксіз түрде азаптап, өлтіріп, қуғындап, мазалап отырды. Сонымен қатар, жалған куәлік беріп, кем дегенде екі тұтқынды жасаған жоқ қылмыстар үшін дарға асты. Димех мұның бәрін көріп, қиналыспен өмір сүрді. Осы тәжірибе, оқығандарымен бірге оны батыл, күшті және қайсар тұлғаға айналдырды.

Философия

Димех "әрекет" деп атаған философияны ұстанды, ол АҚШ-тың сол кездегі прагматизмімен тікелей байланысы болмаса да, оған өте жақын болды. Ол бұл ұстанымға Джереми Бентам, Джон Стюарт Милл және басқа британдық эмпириктер мен пайдалылықты (утилитаризм) зерттеген философтармен танысу арқылы келді. Ол іс-әрекеттердің дұрыс немесе бұрыс болуын, ал құндылықтардың дұрыс бағалануын тәжірибеде қолданғандағы нәтижелерімен анықтауға болатынын айтты. Оның пікірінше, іс-әрекеттер білімнің өзінен туындайтын күштен басталады. Бұдан әрі, іс-әрекеттердің мақсаты – ең алдымен жеке адам үшін, сондай-ақ барлық адамдар қауымдастығы үшін бақытқа қол жеткізу болып табылады.

Қоғамдық тұлға ретінде өмір

1897 жылы түрмеден босатылғаннан кейін Димех көрнекті қоғамдық мансабын бастады, ол оған даңқ әкелді, бірақ бірден табысқа жеткізбеді. 1898 жылдың басынан бастап ол Мальта тілінде апталық басылым шығара бастады, ол көп жыл бойы оның өкілі болып қызмет етті. Ол оны Il Bandiera tal Maltin (Мальталықтардың туы; ilbaandeera taal maaltin деп айтылады) деп атады. Ол арқылы, сол заманғы тіл мен стильмен болғанымен, Мальтаның әлеуметтік құрылымын зерттеді. Бұдан әрі Димех алға жылжу жолын ұсынды. Ол халықтың білім алуын жақтады және Мальтаның болашақта экономикалық тұрғыдан тәуелсіз, дербес республика бола алатынын батыл түрде айтты.

Жарияланымдар

Димех өмір бойында түрлі басылымдар шығарды. "Il Bandiera tal Maltin" газетінің 462 нөмірі ең маңыздысы болуы мүмкін. Бірақ, басқалары да қызығушылық тудырады. Олардың арасында қысқа мерзімді болған шетел тілдеріндегі басқа газеттер, екі роман, грамматика кітаптары (итальян, ағылшын, француз және мальтий тілдерінде) және памфлеттер бар. Өкінішке орай, өлеңдер жинағы сақталған жоқ. Димехтің басты мақсаты – халықтың арасынан, әсіресе білім алуға мүмкіндігі болмаған жас жігіттер мен қыздардан саяси элита қалыптастыру еді. Димех мальтий тіліне ғашық болды және оны азат етудің тиімді құралы деп қарады.

Шетелдік тәжірибе

Димех 1890 жылы тиімділік себептерімен Туниске сапар шекті. Бірақ 1903 жылы ол Черногорияға (шамамен үш аптаға) барып, ондағы әлеуметтік және саяси жағдайды жақыннан зерттеді. Бұл тәжірибесін Италияның солтүстігіне (әсіресе Генуя, Милан және Турин) екі рет саяхаттап, барлығында шамамен төрт жыл өткізу арқылы толықтырды. Онда Димех жұмысшылар қозғалысымен және кәсіподақтармен жақсы танысты. Сонымен қатар, ол сол қызықты кезеңде Италиядағы мемлекеттік шіркеу қарым-қатынастарына ерекше қызығушылық танытты. Табиғи түрде, ол Мальтаға көп жылдар бойы ойлап келген әлеуметтік өзгерістерді іске асыруға толыққанды дайын күйде оралды.

Негізгі саяси бағдарлама

Димехтің әлеуметтік жүйені түбегейлі өзгертуді қалауы және оған ұмтылуы даусыз. Оның басты мақсаты – колониалдық үкімет, католик шіркеуі, жеңілтектер, жер иелері немесе кез келген басқалар сақтап келген әлеуметтік теңсіздіктерді жою болды. Оның стратегиясы – жаңа, халықтың төменгі қабатынан құралған топты саяси тұрғыда сауаттандырудан басталып, одан кейін сауатсыз, мұқтаж және кедей халыққа тарату болды. Оның жоғары мақсаты – Мальтаны экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізген және, әрі қарай, өзін-өзі басқаруға лайық өнеркәсіптік елге айналдыру еді.

Халықтық ұйымдастырушы

1911 жылы Италиядан Мальтаға қайтып келген Димех өзі "Икс Хирка та'л Имдаулин" (Ағартушылар лигасы) деп атаған ұйым құрды. Бұл қазіргі түсінігінде, әлеуметтік клуб, жұмысшылардың құқықтары үшін күресетін ұйым, ересектерге білім беру мектебі және саяси партияні біріктірген бірлестік болатын. Осы лига арқылы Димех саяси, содан кейін әлеуметтік және мүмкін діни салаларда да өз пікірін білдіріп, маңызды өзгерістерге ықпал етуді жоспарлады. Оған төменгі, орта және жоғары топқа жататын, өзгеріс іздеген жас идеалистер көптеп жиналды. Димехтің саяси "революциясы" басталды.

Қауымнан шығарылған

Бірақ Димех бірден тоқтады. Сол кездегі қуатты католик шіркеуі оған қарсы күш қолданып, алдымен Il Bandiera tal Maltin және Ix Xirka ta' l Imdawlin-ді соттады, ал көп ұзамай Димехтің өзін анафемаға ұшыратты. Бұл 1910-шы жылдардағы Мальта үшін барлық жағынан аса ауыр соққы болғанымен, Димех қайтпеді. Ол өзіне қалған аздаған еркіндік пен мүмкіндіктермен күресіп, өз позициясын тұрақты сақтады. 1911 және 1912 жылдар аралығында ол және оның отбасы шіркеу тарапынан бір жыл бойы жүйелі және аяусыз қудаланды, бірақ ештеңе оның рухын жоймады. Содан кейін жеңіліске келісіп, шіркеу 1912 жылдың 1 желтоқсанында бітімге келіп, Димехтің анафемасын кері қайтарды. Димех барлық қиындықтарға қарамастан жеңіске жетті және дереу өзінің бұрынғы ұйымын Ix Xirka tal Maltin (Мальталықтар лигасы; ishirka tal maltin деп айтылады) деген атпен қайта құрды.

Қауіпті деп саналады

Бірақ Католик шіркеуі ғана Димехке наразылық білдірген жоқ. Колониалды билік Мальта кеме жасаушылықтарындағы жұмысшылар арасында оның кең және артып келе жатқан ықпалынан наразы болды. Әсіресе, Димехтің көптеген қолдаушылары сол жерден шықты, және бұл Мальтаның Ұлыбританияның Жерорта теңізіндегі маңызды теңіз базасы ретіндегі қолданылуын қауіпті жағдайға түсіруі мүмкін еді.

Депортация және қамауға алу

Димех Xirka tal Maltin-ді қайта іске қосқаннан кейін бір жылдан сәл астам уақыт өткен соң, ол тұтқындалды. Бірінші дүниежүзілік соғыс барып тұрған шақта, Мальтаның отарлық губернаторы Димехтің Германияның (онда Ұлыбританиямен соғыста болған) тыңшысы деген айыптаманы қабылдады және оны жасырын түрде Италиядағы Сицилия аралына (соғыста әлі бейтарап ел) қуғынға салды. Ол онда көп ұзамай қайта тұтқындалды және Мальтадан басқа, өзі таңдаған елге кетуі талап етілді. Димех сол кезде британдық протекторат болған Мысырды таңдады. Бірақ көп ұзамай ол тағы да тұтқындалды, енді бұл соңғы рет болды. Өмірінің қалған күндерін, жеті ұзақ және қиын жыл бойы Димех Александрияда немесе Каирде түрмелерде немесе концлагерьлерде өмір сүрді.

Жер аудару

Белгісіз бір уақытта британдықтар Димехті "соғыс тұтқыны" деп қарастыра бастады. Бірақ 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда, ол босатылмады. Техникалық және іс жүзінде Димех сол кезде жерсінбілікке түсті және өмірінің соңына дейін солай болды. Мальтадағы отарлық үкімет оның Мальтаға қайта оралуы туралы әртүрлі өтініштерін қабылдамады, тіпті Египет экспедициялық корпусының бас қолбасшысы Эдмунд Алленби және кейіннен Отарлар жөніндегі мемлекеттік хатшы Уинстон Черчилль оларды бірнеше рет сұрағандарына қарамастан.

Өлім

1918 жылдың соңында Димех Мысырдың Александрия қаласындағы Сиди Бишр әскери тұтқын лагеріне ауыстырылды. Ауыр түрме жағдайлары оның денсаулығының тез нашарлауына себеп болды. 1920 жылдың қараша айында, салдарынан жартылай паралич болғаннан кейін, ол Сиди Бишрде орналасқан Александриядағы Виктория колледжіне ауыстырылды, соғыс қажеттіліктеріне байланысты колледж ауруханаға айналған еді. Бірақ ол кезде Димехтің өмірі өліп бара жатқан еді. Ол 1921 жылдың 17 сәуірінде Александрияда қайтыс болды және Виктория колледжінің құмды жеріне қарапайым түрде жерленді. Оның қабірі белгіленбеген, оны табуға жасалған барлық әрекеттер нәтижесіз болды.

Димехиандар

1914 жылы Димех Мальтадан қуылғаннан кейін де, оның жас ізбасарларының шағын тобы Мальтада белсенділігін сақтап келді. Олар 1920 жылы Корольдік кеме жасаушылықта Мальтадағы алғашқы ресми ереуілді ұйымдастырды, ал олардың кейбіреулері 1921 жылы Мальтаның алғашқы өзін-өзі басқару конституциясының қабылдануына себеп болған «Седьмой Джуньо» көтерілісінде маңызды рөл атқарды.

Өлімнен кейін танылу

Димехті 1960 жылдары Джеральд Аццопарди (1910–1993) жұртшылыққа қайта таныстырды, ал кейіннен 1970 жылдары Генри Френдо оның академиялық мәртебесін арттырды. Бұл Димехтің өміріне деген жаңа қызығушылықты тудырды. Сонымен қатар, 1970 жылдары социалистік премьер-министр Дом Минтофф Димехті бір түпті социалистік иконаға айналдырды, дегенмен Димехтің өзі мұндай танылудан ұялар еді. Дегенмен, Димехтің даңқы орнықты. 1972 жылы оның есімі мен суреті түсірілген, Мальта фунтының аз ғана саны соғылды. Оған арналған ескерткіш 1976 жылы Валеттадағы премьер-министр кеңсесінің алдында, Мальтаның негізгі алаңдарының бірінде орнатылды. 2004 жылы доктор Марк Монтебелло Димехті зерттеу мен бағалауды жаңа, бұрынғыдан белек деңгейге көтерді, «Димех» (PEG, Мальта) атты терең зерттемелік жұмысын жариялады, ол Димехтің тұлғасын тепе-тең және объективті қарастыра бастады. 2012 жылдың 14 қазанында Димехтің жер аударылуының соңғы үш жылына жататын жаңа қолжазбаларының табылуы туралы хабарланды. Қолжазбаларда мыңдаған афоризмдер, сондай-ақ аңыздар, эпитафиялар мен өлеңдер ағылшын тілінде жазылған. Аталған жаңалық 2002 және 2009 жылдары екі кезеңде жарияланды. Димехтің еңбектері 2012 жылы Sensiela Kotba Socjalisti, SKS баспасынан «Афоризмдер: жер аудармадағы философтың даналығы» деген атпен жарық көрді. 2013 жылдың сәуір айында Карл Фиорини Димехтің жазған «Innu Malti» (Мальта гимні) негізінде «Sinfonietta Pro Populo» атты шығарма жазды. Ол революциялық ұмтылыстарды музыканың қазіргі заманғы параметрлеріне енгізген әсем симфония жасады. Мальта филармониялық оркестрі, барлық қиындықтарға қарамастан, Брайан Шембридің музыкалық жетекшілігімен сәтті өнер көрсетті. Бір жыл өткен соң, 2014 жылдың маусымында Генри Френдо Димехке тиесілі, 1880 жылдардың басына жататын, бұрын белгілі болмаған жаңа қолжазбаларды жариялады (Димех сол кезде түрмеде болған). «Димехтің жоғалған түрме өлеңдері» (Midsea Books) атты басылымда Димехтің өлеңдері (олардың кейбіреулері өзінің қолымен қол қойылған және мерзімі көрсетілген) және Димех түрмеде болған кезде алған хаттары бар.

Ұлттық тану

Ұлттық құрмет көрсету белгісі ретінде 2012 жылдың 10 қарашасында Мальта президенті Джордж Абела Валлетта қаласындағы Сент-Джон көшесінде Димехтің туған жерін көрсететін ескерткіш тақтаны ашты. Бір жыл өткен соң, 2013 жылдың 13 қазанында Мальта премьер-министрі Джозеф Мускат 1912 жылы Димехтің таспен ұрылған жерін белгілейтін тағы бір ескерткіш тақтаны Қормиде ашты. 2014 жылдың 5 қыркүйегінде, Димехтің жер аударылуының басталынан тура 100 жыл өткен күні, Мальта президенті Мари Луиза Колейро Прека Валеттадағы кеден үйіне жақын жерде (Димехті жер аудару үшін сол жерден жіберген) тағы бір ескерткіш тақтаны ашты. 2021 жылы оның өміріне арналған мюзикл жазылып, кейіннен Димехтің өмірінің көп бөлігін өткізген Кордин түрмесінде қойылды. Тәжірибелі актер Джозеф Замит бас рөлді ойнады.

Қор

2019 жылдың сәуірінде Димехтің есімімен аталатын қор құрылатыны жарияланды. Қордың "Димехтің мұратына адал болатыны" айтылғанымен, құрылысқа қатысты толық мәлімет әлі жарияланбады.

Маңызды күндер

Ай мен күн Оқиғаның жылы Жасы Оқиға 25 желтоқсан 1860 Валеттада туды 11 маусым 1874 13 Әкесінің өлімінен кейін екі апта өткен соң алғашқы қылмысы (ұрлық) жасалды. 20 қазан 1874 2 күнге қамауға алынды 13 18 мамыр 1876 15 Екінші қылмысы (қарақшылық) жасалды, бір жылға бас бостандығынан айырылды 4 желтоқсан 1876 15 Үшінші қылмысы (ұрлық) жасалды, 20 күнге қамауға алынды 6 қаңтар 1877 16 Төртінші қылмысы (ұрлық) жасалды, 3 айға бас бостандығынан айырылды. 11 мамыр 1877 16 Бесінші қылмысы (ұрлық) жасалды, 3 айға бас бостандығынан айырылды. 30 қазан 1890 29 Түрмеден босатылып, Тунисқа кетті. Желтоқсанда қайта оралды. 5 қаңтар 1891 30 Оныншы (соңғы) қылмысы (жалған ақша жасау) жасалды, 9 жылға бас бостандығынан айырылды. 31 шілде 1897 36 Түрмеден толық босатылды. 8 қаңтар 1898 37 "Il Bandiera tal Maltin" (Мальта туы) атты апталық газетін шығарды. Ақпан 1898 37 Қазіргі заманғы тілдер мектебін ашты. 17 наурыз 1900 39 Мальта епископы оның бір мақаласын айыптап, ескерту жасады. 22 наурыз 1900 39 Анасы қайтыс болды. 2 қазан 1900 39 Вирджиния Агиусқа үйленді. 12 сәуір 1902 41 Алғаш рет "Ix Xirca Maltïa" ұйымы туралы хабарлады (1911 жылы іс жүзінде басталды). Мамыр 1902 41 "Il Chelliem Inglis" ағылшын грамматикасы кітабын шығарды. 26 қараша 1903 42 Черногорияға сапар жасады (шамамен үш апта). 8 қазан 1904 43 "Иван у Прасковия" атты саяси романын жазуды бастады. 16 тамыз 1906 45 Шетелге сапар жасады. Марсельге және Италияның солтүстігіне (Женева, Милан және Турин) барды. Сәуір 1907 46 Италиядан оралды. Қараша 1907 46 "Il Chelliem tal Erbat Ilsna" атты төрт тілдің грамматикасы кітабын шығарды. 19 наурыз 1908 47 Италияға оралды. Мамыр 1911 50 Италиядан оралды. 24 маусым 1911 50 "Ix Xirca tal Imdaulin" (Ағартушылар қоғамы) ұйымын жариялады. 2 қазан 1911 50 Мальта епископы оның ұйымын және апталық газетін айыптады. 23 қазан 1911 50 Епископ оны қауымнан шығарды. Бір жыл бойы оған қарсы көпшілік наразылықтары өтті, қуғынға ұшырады. 21 қаңтар 1912 51 Қормиде фанатикалық топтың шабуылынан мүжілді. 26 қараша 1912 51 Епископпен келісімге келді. 1 желтоқсан 1912 51 Епископ ресми түрде қауымнан шығаруды кері қайтарды. Наурыз 1914 53 Жаңа құрылған ұйымының ережелері кітабын шығарды, "Is Sisien tax Xirca Maltïa". 31 тамыз 1914 53 Жалған айыппен тұтқындалды. 5 қыркүйек 1914 53 Сицилияға жер аударылды. Қазан 1914 53 Сиракузада тұтқын ретінде қамалды (Бірінші дүниежүзілік соғыс). 22 қараша 1914 53 Мысырдың Александрия қаласына жер аударылды. Желтоқсан 1914 54 Эль-Хадра (Александрия) түрмесіне қамалды. Қаңтар 1915 54 Рас-эль-Тиндегі (Александрия) концлагеріне ауыстырылды. Мамыр 1915 54 Ель-Хадраға қайтадан жіберілді. Маусым 1915 54 Аббассих (Каир) психикалық ауруханасына ауыстырылды. Қаңтар 1917 56 Касир-Эль-Нил (Каир) әскери лагеріне ауыстырылды. Афоризмдерін жазуды бастады (1920 жылдың қарашасына дейін). Желтоқсан 1918 58 Сиди Биширдің (Александрия) концлагеріне ауыстырылды. 4 қараша 1918 58 Ұлы Аттилио Мальтада аштықтан қайтыс болды. 11 қараша 1918 58 Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ол ресми түрде (заңсыз) жер аударылуын бастады. 12 қыркүйек 1919 58 Мальта губернаторы оның (заңсыз) жер аударылуын тоқтатудан бас тартты. Қараша 1920 59 Жартылай соққыдан шарлады. Афоризмдерін жазуды аяқтады (1917 жылдың қаңтарынан). Желтоқсан 1920 60 Сиди Биширдегі Виктория колледжіне ауыстырылды. (Колледж соғыстың қажеттілігіне байланысты ауруханаға айналды.) 17 сәуір 1921 60 Сиди Биширдегі Виктория колледжінде қайтыс болды (Александрия, Египет) және белгісіз қабірге қойылды.

Өлімнен кейін

1926 Il Chelliem Inglis (Ағылшын тілінде сөйлейтін), 2-ші қайта қаралып жаңартылған басылым. Джованни Магро, Джузеппе Арпа және Джованни Сегонд, Типография Танкреди Борг, Мальта, 1068 б. 1972 жылы "Иван мен Прасковия" (Ivan and Prascovia), 2-ші басылым. Джералду Ацзопарди, Мальта, 231 б. 1978 Għejdut Manwel Dimech (Мануэл Димехтің сөздері), таңдамалы басылым. Джералду Ацзопардидің мақалалары, Union Press Malta, 239 б. 2011 Іван мен Прасковья және басқа жазбалар (Ivan u Praskovja u Kitbiet Oħra), 3-ші басылым және Марк Монтебеллоның таңдамалы жазбалары, SKS Publications, Мальта, 410 б. 2012 Aphorisms: Wisdon of a philosopher in exile (Шеткерлік философтың ойлары), 1-ші жарияланған басылым. Марк Монтебелло мен Фрэнсис Галеа, SKS Publications, Мальта, 2014 Dimech's Lost Prison Poems (Димехтің қамалдан жоғалған өлеңдері), Генри Френдо, Midsea, Мальта, 128 б. 2014 Dimech Poeta (Димех ақын), Джессика Микаллеф, SKS Publications, Мальта, 321 б.

Димехке қатысты маңызды жарияланымдар

1926 Għakda Proletaria Maltija, L'Idea Socialista (Әлеуметтік идея), John Bull Press, Мальта. 1930 Хуан Мамо, Ulied in Nanna Venut fl'Amerka (Америкадағы әже Венуттың отбасы), Tipografia Antonio Ellul, Мальта, 400 б. 1960 Роберт Мифсуд Бонничи, 'Dimech, Manwel', Dizzjunarju Bijo Bibljografiku Nazzjonali (Ұлттық биобиблиографиялық сөздік), Ақпарат департаменті, Мальта үкіметі, Мальта, 179-бет. 1971 Генри Френдо, 'Il ħajja ta' Manwel Dimech' (Мануэль Димехтің өмірі), Il Ħajja, Мальта, 11-16 қаңтар, 6-бет. 1971 Генри Френдо, Lejn Tnissil ta' Nazzjon (Ұлт тууына қарай), Klabb Kotba Maltin, Мальта, 103 б. 1972 Генри Френдо, Henry, Birth Pangs of a Nation (Ұлттың тууының алғышарттары), Mediterranean Publications, Мальта, 188 б. 1972 Генри Френдо, Story of a Book (Кітап тарихы), Мальта, 8 б. 1975 Ġeraldu Azzopardi, X'Ġarrab Manwel Dimech (Мануэль Димехтің басынан өткендері), Мальта, 152 б. 1977 Herbert Ganado, Rajt Malta Tinbidel (Мен Мальтаның өзгергенін көрдім), Interprint, Мальта, I том, 211–217 бб.; II том, 357-бет; III том, 335-бет. 1979 Генри Френдо, Party Politics in a Fortress Colony (Белгілі бір бекіністегі партия саясаты), Мальта, әсіресе 148–151-беттер. 1981 Ġeraldu Azzopardi, Manwel Dimech u Dun Ġorġ Preca (Мануэль Димех пен Джордж Прека), Мальта, 19 б. 1984 Adrianus Koster, Prelates and Politicians in Malta (Мальтадағы прелаттар мен саясаткерлер), Van Gorcum, Assen, Голландия, әсіресе 69–72; 241–242 бб. 1991 Emmanuel Agius, Social Consciousness of the Church in Malta: 1891–1921 (Мальтадағы шіркеудің әлеуметтік санасы: 1891–1921), Media Centre, Мальта, әсіресе 80–86 бб. 1991 John Chircop, The Left within the Maltese Labour Movement (Мальта жұмысшы қозғалысындағы солшылдар), Mireva, Мальта, әсіресе 59–69 бб. 1995 Mark Montebello, Mark, 'Manwel Dimech', Stedina għall Filosofija Maltija (Мальтий философиясына шақыру), Pubblikazzjoni PEG, Мальта, 118–121-беттер. 1997 Paul A. Buhagiar, Ix Xogħlijiet Miġbura ta' Manwel Dimech (Мануэль Димехтің жинақталған шығармалары), жарияланбаған диссертация, Мальта университеті, Мальта, 619 б. 1997 Desmond Zammit Marmarà, 'Manuel Dimech's Search for Enlightenment' (Мануэль Димехтің ағартушылық іздеуі), Beyond Schooling, ред. P. Mayo u G. Baldacchino, Mireva, Мальта, 5–22 бб. 2001 Mark Montebello, 'Dimech, Manwel', Il Ktieb tal Filosofija f'Malta (Мальтадағы философияның дереккөздері), I том, PIN Publications, Мальта, 119–121-беттер. 2001 Henry Frendo, Henry, 'Maltese exile in Egypt' (Мысырдағы Мальталық эмигрант), төрт бөлім, The Sunday Times, Мальта, 22 және 29 сәуір; 6 және 13 мамыр, 36–37, 40–43, 40–41 және 46–47 бб. сәйкесінше. 2004 Mark Montebello, Dimech, PEG Publications, Мальта, 582 б. 2006 Mark Montebello, Jien, Manwel Dimech (Мен, Мануэль Димех), Daritama, Мальта, 95 б. 2006 Maria and Michael Zammit, 'Manwel Dimech: Bniedem ta' Spiritwalità' (Мануэль Димех: Рухани адам), Knisja tat Triq, Мальта, 29–38 бб. 2007 Francis Galea, Juan Mamo, SKS Publications, Мальта, әсіресе 74–100 бб. 2008 Yosanne Vella, ред., From the Coming of the Knights to EU Membership, Maltese History Sec Level (Рыцарьлардың келуінен ЕО мүшелігіне дейін, Мальта тарихы Sec деңгейі), History Teachers' Association, Мальта, 74-бет. 2008 Montebello, Mark, 'Manuel Dimech' (Мануэль Димех), 20th Century Philosophy in Malta (Мальтадағы 20 ғасыр философиясы), Pubblikazzjoni Agius & Agius, Мальта, 47–56 бб. 2010 Mark Montebello, Manwel Dimech: Fi Kliemi (Мануэль Димех: Менің сөзіммен), Kottoner 98FM, Мальта. 2011 Mark Montebello, 'Newly discovered writings of Manuel Dimech' and 'More writings by Manuel Dimech come to light' (Мануэль Димехтің жаңадан ашылған жазбалары және Мануэль Димехтің тағы да жазбалары ашылды), екі бөлім, The Sunday Times, Мальта, 10 сәуір, 48–49 бб. және 17 сәуір, 52–53 бб. 2011 Giovanni Bonello, 'More memories of Manwel Dimech' (Мануэль Димехтің тағы да естеліктері), The Sunday Times, Мальта, 24 сәуір, 18-бет. 2011 Michael Grech, 'X'ħasibna? Għarab slavaġ tal Mokololo?' (Бізді кім деп ойлайды? Мокололодан келген жауыз арабтар ма?), Ta' Barra Minn Hawn, ред. M. Galea, Klabb Kotba Maltin, Мальта, 46–85 бб. 2011 Carmel Mallia, Mi, Manwel Dimech (Мен, Мануэль Димех), эсперанто тіліндегі қысқаша өмірбаян, Мальта, 42-бет. 2011 Mark Montebello, 'Manuel Dimech' (Мануэль Димех), Malta's Philosophy & Philosophers (Мальтаның философиясы және философтары), PIN Publications, Мальта, 90–93 бб. 2011 Adrian Grima, Minn kull Xorta ta' Qżież (Барлық түрлі лас нәрселер), Karmen Mikallef Buhagar Foundation, Мальта университеті, Мальта, 22–27 бб. 2012 Frendo Henry, Europe and Empire (Еуропа және империя), Midsea Books, Мальта, әсіресе 5-тарау (95–151 бб.). 2013 Әр түрлі авторлар, Manwel Dimech: Ilbieraħ – Illum – Għada (Мануэль Димех: Кеше – Бүгін – Ертең), ред. Mark Montebello, SKS Publications, Мальта. 200 дана. 2014 Mark Montebello, The Amazing Story of Manuel Dimech (Мануэль Димехтің таңғажайып тарихы), Dom Communications, Мальта.