Кіріспе

Мальталық ақын (1871–1961)

Кармело Псайла, көбінесе Дан Карм (Жэббуж, 18 қазан 1871 – 13 қазан 1961) деп танылатын, Мальталық дін қызметкері, жазушы және ақын, кейде "Мальтаның жыршысы" деп аталды. Ол Мальтаның ұлттық ақыны ретінде кеңінен танылған.

Өмір

Ол 1885 және 1894 жылдар аралығында семинарияда білім алды, содан кейін 1888 жылы философияны, 1890 жылы Мальта университетінде теологияны оқыды. 1894 жылы дін қызметкері болып тағайындалды. 1895 жылдан 1921 жылға дейін ол семинарияда әртүрлі пәндерді оқытты: итальян тілі, латын тілі, ағылшын тілі, арифметика, география, космография, шіркеу тарихы және христиан археологиясы. 1921 жылы ол Мальта Ұлттық кітапханасының кітапханашысының көмекшісі болып тағайындалды, ал 1923 жылы айналым кітапханаларының директоры болып тағайындалды, және ол 1936 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін осы қызметте болды. Дун Карм – 1921 жылы құрылған Għaqda tal Kittieba tal Malti ұйымының негіздеуші мүшелерінің бірі болды. 1927 жылы Ġużè Muscat Azzopardi қайтыс болғаннан кейін ол Għaqda президенті болып сайланды, содан кейін ұйымның ресми органы – Il Malti газетінің редакторы болды. Ол 1942 жылға дейін осы міндеттерді атқарды, содан кейін Għaqda-ның өмір бойына құрметті президенті болып тағайындалды. Мальта әдебиетіне қосқан үлесі үшін 1945 жылы Мальта Корольдік университеті оған D. Litt (honoris causa) ғылыми дәрежесін берді – университет бұл құрметті алғаш рет берді. Бір жылдан кейін ол Ġużè Muscat Azzopardi алтын медалімен марапатталды. 1956 жылы королева Елизавета II оны Британ империясы орденінің командирі орденімен марапаттады. 1957 жылы Мальта үкіметі Мальта әдебиетіне сіңірген еңбегі үшін оған арнайы зейнетақы тағайындады.

Шығармалары

Дун Карм Мальтада көптеген діни әнұранның, соның ішінде Мальтаның ұлттық әнұранының авторы ретінде танымал. 1921 жылы білім беру директоры Альберт Лаферла Дун Кармнан Роберт Самуттың музыкасына бірнеше өлең жазуды өтінді. «Инну Мальти» әні алғаш рет 1923 жылы орындалды. 1941 жылы ол ресми түрде ұлттық әнұран болып бекітілді, бұл мәртебе 1964 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Конституцияда сақталды. Алайда, Дун Карм ұлттық әнұран мәтінін жазғаны үшін ғана емес, мальтий тілінде өнімді жазғаны және «мальтийлік өзіндік ерекшелікті» түсініп, оны көрсететін шығармалар жазғаны үшін мальтийдің «ұлттық ақыны» деп есептеледі. Дун Карм өзінің және Мальта аралдарында тұратын көптеген адамдардың жеке басын «британдық», «Италияның бірігу қозғалысы» немесе «итальяндық католицизм» деп оңай жіктеуге болмайтынын түсінді, бұл сол кездегі зиялылар арасындағы үздіксіз саяси пікірталастардың тақырыбы болды. Дегенмен, Дун Карм ағылшын тіліндегідей «ұлтшыл» немесе «патриот» деп сирек аталады: ол аралдардың қарапайым халқының өзіндігін анықтауға ұмтылды, бірақ француз революциясы мен Наполеон соғыстарының космополитизміне қарсы реакция ретінде романтикалық қозғалыстар арқылы Еуропаның ірі мемлекеттерінің ұлттық өзіндігін еліктеуге тырыспады. Оның итальян тіліндегі алғашқы шығармалары бейбіт өмірдің тыныштығын көрсетеді; анасы қайтыс болғаннан кейін ол жалғыздықпен серіктес болды. Мұндай жалғыздық оның шығармаларында көрінеді және ақырында рухани тепе-теңдікке әкеледі. Оның кейбір өлеңдері сезімталдық және моральдық тәжірибелердің ішкі саяхатын көрсетеді. Бірақ, мұндай субъективтілікті білдіруден басқа, Дун Кармның шығармалары елдің ұжымдық ұмтылыстарын да көрсетеді. Оның поэзиясында ауыл өмірінің отбасылық сезімдермен толы атмосферасы бейнеленген, сонымен қатар ол Мальтаның ауылдық пейзажын қиялдағы перспективамен суреттейді. Ол Мальта халқының халықтық мәдениетін біріктіреді, бұл оның жергілікті өзіндігін құрайтын ауылдық ерекшеліктерінен, негізінен итальян романтизміне негізделген әдеби мәдениеттен көрінеді. Мальтий тілін өзінің шығармашылық құралы етіп таңдағаннан кейін, Дун Карм Мальтаның мәдени және ұлттық өзіндігін растау үшін оның тарихын поэтикалық тұрғыдан зерттеді. Жеке және ұлттық сезімдер экзистенциализмді талқылайтын терең діни көзқараспен қарастырылады. «Il Jien u lil hinn Minnu» дағы рухани дағдарыс жалпы адамзаттық тұрғыда талданады, ол адам өмірін жарықтандырады және Құдай мен адам арасындағы түсіндірілмейтін қарым-қатынасты көрсетеді, сонымен қатар соңғысының біріншісінің жасырын күшін толық қабылдауының қажеттілігін көрсетеді. 1912 жылға дейін Дун Карм тек итальян тілінде жазды. Оның алғашқы жарияланған өлеңі – «La Dignità Episcopale» (1889), одан кейін «Foglie d'Alloro» (1896) және «Versi» (1903) итальян өлеңдерінің жинағы жарық көрді. 1912 жылы Дун Карм өзінің алғашқы мальтий тіліндегі өлеңі «Kuddiem Xbieha tal Madonna» жазды, ол Паул Галеа мен Ġużè Muscat Azzopardi баспасынан шыққан мальтий тіліндегі «Il Ħabib» журналының бірінші санында жарық көрді. Оның ең танымал өлеңдерінің бірі – «Il Musbieħ tal Mużew» (1920). А. Дж. Арберри Дун Кармның 37 өлеңін ағылшын тіліне аударды, Джузе Делия «Il Vjatku» өлеңін испан тіліне, ал Лоран Ропа «Il Jien u lil hinn Minnu» өлеңін француз тіліне аударды. Кармель Маллия соңғысын эсперантоға аударды. Евгений Витковский «Ħerba», «Kewkbet is Safar» және «Wied Qirda» өлеңдерін орыс тіліне аударды. Дун Кармның еңбектері: «Żewġ Anġli: Inez u Emilia» (1934 жылы D Caprile-дің итальяндық романынан аударған). Бұлардан басқа ол бірнеше сындық еңбектер жазды. Сондай-ақ, ол 1947-1955 жылдары үш томдық «Dizzjunarju Ingliż u Malti» сөздігін құрастырды.