Кіріспе

Крикетте беттеу тәртібі – бұл команданың иннингі барысында баттерлердің (соққы берушілердің) ойнатын реті. Кез келген уақытта екі баттер қатысады. Иннинг аяқталса (яғни, декларация немесе басқа факторларға байланысты ерте жабылмаса), командадағы барлық он бір ойыншы соққыға түсуі керек. Беттеу тәртібі былай бөлінеді:

Жоғарғы рет (бірден үшінші баттерлерге дейін)
Орта рет (төртіншіден сегізінші баттерлерге дейін), одан әрі:
Жоғарғы орта рет (төртінші және бесінші баттерлер); және
Төменгі орта рет (алтыншыдан сегізінші баттерлерге дейін)
Тейл-эндерлер (тоғызыншыдан он бірінші баттерлерге дейін)

Он бір ойыншының соққы беру реті әдетте крикет матчы басталғанға дейін анықталады, бірақ ойын барысында өзгертілуі мүмкін. Бұл шешім әр ойыншының ерекшелігіне, баттердің қай позицияда ойнағанды ұнататынына, олардың дағдылары мен қасиеттеріне, басқа баттерлермен мүмкін болатын комбинацияларға және ойын жағдайына байланысты қабылдалады. Мысалы, командаға иннингтің сол кезеңінде қорғанысқа немесе шабуылға қабілетті ойыншы қажет болуы мүмкін. Сонымен қатар, тестілік матчтарда орта реттік баттерлер бір күндік және жиырма минуттық матчтарда агрессивті ойын стиліне байланысты ашылушы ретінде ойнауы мүмкін.

Беттеу реттілігін өзгерту

Команда капитаны ойын барысында өз қалауынша соққы беру ретін өзгерте алады. Олар тіпті турнирде немесе сериядағы бір ойыннан екінші ойынға соққы беру ретін ауыстыра да алады. Жасалған өзгерістердің сипаты мен санына қатысты ешқандай ереже жоқ, және егер бірнеше иннинг ойналса, әр иннингте қолданылатын рет бірдей болуы міндетті емес. Кейбір капитанның екінші иннингте соққы беру ретін толығымен өзгертіп тастағаны да белгілі. Бұл бір ойыншының үш қатарынан келген оверде хет-трик жасауына мүмкіндік берді, тіпті сол жеңімпазды екі рет қатарынан жеңуге де. Капитанның белгіленген реттен ауытқуына түрлі себептер болуы мүмкін. Дегенмен, капитан мен жаттықтырушылар қажет болмаса соққы беру ретін өзгертуден аулақ бола береді. Мысалы, Оңтүстік Африка Имран Тахирді Үндістанға қарсы ойында жоғары қойғанда, себебі Оңтүстік Африканың алғашқы жеті соққышы спин-боулдерлерге қарсы нашар ойнады, бірақ бұл жоспар күтпеген салдарға әкелді. 2017 жылы әкелік демалыстан соң тест-капитаны болып оралған Фаф ду Плесси Англияға қарсы екінші тест алдында соққы беру ретіне көп өзгеріс енгізуге шешім қабылдады, себебі алдыңғы ойында жеңіліске ұшыраған. Дю Плессис 5-орында ЖП Думинидің орнын басты, ал Квинтон де Кок 5-тен 4-орынға жылжыды (де Кок бұрын 1-ші және 2-ші иннинг арасында 7-ден 5-орынға көшкен еді), сондай-ақ Кагисо Рабаданың демерит ұпайларына байланысты дисквалификациясынан кейін Дуанне Оливье оны алмастырды, Филандер бір орынға көтеріліп 7-орынға ие болды, ал Теунис де Брюйннің орнын Крис Моррис басты. 2023 жылы Вест-Индия және АҚШ аймағындағы Индияның алғашқы бір күндік ойынында да Индия құрамасы соққы беру ретін өзгертті. Жабылмаған алаңдардың алдындағы күндерде, өте нашар жабысқақ викет болған жағдайда, әр команда соққы беру ретін кері ауыстырып, нашар соққышыларының викеттерін алаңның болжамсыздығының басылуына жұмсалатын уақытқа саудаластыруы мүмкін еді. Дон Брэдман осындай рет өзгертілгеннен кейін #7 соққышы ретінде ең жоғары тесттік ұпайға ие.

Қиғауды соққы

Егер ойын жағдайы жылдам ұпай жинауды талап етсе, капитан көбінесе жылдам ұпай жинауға беделді ойыншыны тізімде жоғарылатады. Бұл әдетте төменгі қатардағы баттер болады, себебі олардың қақпасы соншалықты құнды деп есептелмейді. Жылдам ұпай жинау мақсатымен тізімде жоғарылатылған баттер «пинч-хиттер» немесе «слоггер» деп аталады. Пинч-хиттерлердің мысалдары: Дэвид Миллер, Митчелл Старк, Шахид Африди және Тисара Перера. 2020 жылы Вест-Индияның Англияға жасаған туры кезінде екінші тест матчында Англия капитаны Джо Рут жылдам ұпай жинауға беделді екі орта қатардағы баттер – Джос Баттлер мен Бен Стоксты ашылуға жіберді, себебі Англия жаңбырға қарамастан нәтижеге жету үшін жылдам ұпай жинау керек болды. Стокс 78* ұпаймен ойынды аяқтады, Англия жеңіске жетті, ал Баттлер бірінші оверде ешқандай ұпай жинауға үлкермеді.

Түнгі күзетші

Күннің соңына қарай қақпа құлау жағдайында, нашар ойын көрсететін (төменгі деңгейдегі) соққышыны соққыға жіберу мүмкін, мақсаты – келесі таңға дейін қабілетті ойыншыларды резервте ұстау. Осылайша, қабілетті ойыншылар шаршағанда немесе жарық жеткіліксіз болғанда шығарылып қалу қаупінен сақталады. Соққыға жіберілген ойыншыны "түнгі күзетші" деп атайды. Бұл тактиканың тағы бір себебі – ойыншылар әдетте иннингтің басында шаршап, өз ырғағына енбегенге дейін мазасыз болады. Күндіздің соңында маманданған соққышыны жіберу, ол келесі күні ойын жалғасқанда да осындай бір қиын сәттен өтуі керек екенін білдіреді, бұл оның шығарылу ықтималдығын арттырады. Сондықтан, оның орнына құндылығы төмен соққышы жіберіледі. Дегенмен, кейбір түнгі күзетшілер үлкен есептер жинаған жағдайлар да болады, мысалы, Джейсон Гиллеспи 2006 жылы Бангладешке қарсы үшінші нөмірде 201* ұпай жинады (әдетте ол тоғызыншы немесе оныншы болып соққы беретін).

Ашылатын батареялар

Ашылушы соққышылар немесе ашылушылар – иннингсте бірінші соққы жасаған соққышылар (1- және 2-нөмірлі). Бұл позиция өте маңызды, себебі ашылушылар иннингсті жақсы бастауы керек. Викеттердің ерте түсуі команданың қалған ойыншыларына психологиялық әсер етеді, бұл олардың соққылау өнімділігіне әсер етеді. Ашылушы соққышылар да алаңды және жағдайды бірінші болып сезінеді және оларға оған жылдам бейімделу қажет. Осының арқасында, олар алаңның жағдайы туралы басқа соққышыларды да хабардар ете алады. Ең бастысы, ашылушы соққышылар жаңа допты қарсы алуы керек, ол қатты және айқын тігісі бар. Бұл оның жылдам ұшуына, жоғары секіруіне, тігістен ауытқуына (яғни, секіргенде болжамсыз қозғалуына) және ауада қисайюына (яғни, ауада қозғалғанда жағына бұрылуына) мүмкіндік береді. Бұл ерте жағдайлар боулинг командасына қолайлы, сондықтан ашылушы соққышылар жоғары шыдамдылық, дұрыс техника және жақсы қорғанысқа ие болуы керек. Доптың жасы ұлғайған сайын, оның жағдайы соққылау командасына қолайлы бола бастайды. Сондықтан, ашылушылар мүмкіндігінше ұзақ уақыт алаңда қалып, төменгі қатардағы соққышыларды қорғауы керек. Бірінші сыныптағы крикетте, ашылушылардың ұпай жинау жылдамдығы жаңа доптың «жарығын кетіру» сияқты маңызды емес. Бұл – крикет допын жұмсарту және кедір-бүдыр ету процесі, оның жағдайы ойынға қаншалықты ұзақ болса, соншалықты нашарлайды. Ұзақ уақыт бойы алаңда тұрып, доптың жылтырауын кетіру арқылы, ашылушылар өздері кейіннен оңайырақ ұпай жинай алады. Бұл реттіліктің қалған бөлігі үшін соққылауды жеңілдетеді. Шектелген оверлердегі крикетте, ашылушы соққышының рөлі сәл өзгеше. Бұл түрдегі крикетте жоғары ұпай жинау қажеттілік. Сондай-ақ, 1990 жылдардың басында ойынның алғашқы оверлерінде алаңдағы шектеулер енгізілді, бұл шекарадағы алаңға тек екі ойыншыны ғана жіберуге шектеді. Иннингсті тиімді бастау және алаңдағы шектеулерді пайдалану үшін, иннингсті ашу үшін агрессивті соққышының болуы тиімді болды. Осы айырмашылықтарға байланысты, әдетте төменгі қатарда ойнайтын, мысалы, бірінші сыныптағы және тестілік матчтардағы қақпашы-соққышылар немесе күшті соққы беретін барлық шебер ойыншылар, шектеулі оверлерлік крикетте ашылуға көтерілуі мүмкін. Адам Гилкрист тестілік матчтарының көп бөлігінде 6, 7 немесе 8-орында ойнады, бірақ бір күндік матчтарда 260-тан астам рет алаңға шықты. Егер ашылушы соққышы команданың иннингінің соңында, қалған 10 соққышы шығарылғаннан кейін аут болмай қалса, ол «батыр соққышы» деп есептеледі.

Жоғары орын

Жоғары қатар – 1, 2 және 3-орындарда ойнайтын соққышылар деп анықталады. 3, 4 және 5-орындарда ойнайтын соққышылар көбінесе ең жақсы техникалық дайындыққа және әдемі соққыға ие болады. Олар ескі допқа қарсы ойнау мүмкіндігіне ие, ол допқа қарсы ұпай жинау оңайырақ, сондықтан көп ұпай жинауға ұмтылуы керек. Егер ойынның басында бірінші соққышы қақпасын жоғалтса, олар жаңа допқа дайын болуы керек, сондықтан осы жағдайға дайын болуы шарт. Жоғары және орта қатардағы соққышылар да жағдайға бейімделе білуі керек, себебі команданың қажеттілігіне қарай, ойынның барысына байланысты шабуылдауға, бекітуге немесе қорғануға дайын болуы мүмкін.

Ортаңғы орын

Ортаңғы қатар көбінесе 4, 5, 6 және 7-орындарда соққы беретін ойыншылар ретінде анықталады. Олар әдетте иннингсті дамытуға тиіс жан-жақты ойыншылардан тұрады. Ортаңғы қатардағы ойыншыға спин боулерінен бұрылған ескі доп тиюі мүмкін, сондықтан осы шабуылды жеңу үшін қорғаныс тактикасы қажет. Бірақ олар көбінесе баяу боулингке қарсы алаңға шабуылдайтын, жылдам ойыншылар болады. Ортаңғы қатардағы ойыншылар төменгі қатардағы нашар соққы беретін ойыншылармен ойнағанда ұпай жинауды жақсы білуі керек. Бұл үшін соққыны басқару қабілеті қажет, сонда ғана құйрық ойыншылары күшті боулерлерден қорғалады. Көптеген «all-rounder» (барлық шеберліктері бар ойыншылар) ортаңғы қатарда соққы береді (мысалы, Гарфилд Соберс көбінесе 6-шы нөмірде соққы берді; ал В.Г. Грейс әрқашан иннингсті ашатын). Викет-киперлер де көбінесе ортаңғы қатарда соққы береді, әдетте 6-шы немесе 7-ші нөмірде (мысалы, Адам Гилкрист Тест матчтарында көбінесе 7-ші нөмірде соққы берді; бірақ ол шектеулі оверлердегі крикетте иннингсті ашатын). «All-rounder» (барлық шеберліктері бар ойыншылар) мен викет-киперлерді ортаңғы қатарға қоюдың бір себебі – олар жоғарыдағы ойыншылардан тәжірибелі болса да, бұрынғы иннингсте боулинг жасау немесе викет сақтаудан шаршауы мүмкін. Тағы бір себеп – шектеулі оверлердегі крикетте викет-киперлердің иннингсті ашу тенденциясымен, 6, 7 және 8-ші нөмірдегі ойыншылар екінші жаңа доп келгенде алаңда болады. Сондықтан олар ашушы сияқты ойын көрсете алады, жаңа допты қалай тозу керегін біледі немесе жеңіске жету үшін жылдам ұпай жинауға немесе жарысты жылдам жариялауға агрессивті ойнайды. Сондай-ақ, 5-ші немесе 6-шы нөмірде викет-киперлердің соққы беретінін де көруге болады. Бір күндік халықаралық крикетте ортаңғы қатардағы соққы берушілер жағдайға қарай ойынын өзгерте алады. Егер команда ерте шығып кетсе, олар ұзақ және сақтықпен ойнауы керек. Керісінше, егер олар ойынның кейінірек кезеңінде соққы беруге қатыспаса, олар жылдам ұпай жинауға тырысуы керек, көбінесе көптеген төрттіктер мен алтылықтарды соғуға тырысады. Ал егер олардың соққы беруге уақыты аз болса, олар шығармашылықпен ойнап, тез бейімделуі керек. Жарыс кезінде олар мақсатқа жету үшін қажетті тәуекелді есептеп, азайтуы керек, сонымен қатар қажетті жылдамдыққа жақын ұпай жинауы керек. Егер олар қажеттіден жылдам ұпай жинаса, олар сыртқа шығып, нашар төменгі қатардағы соққы берушілерді қысымға ұшырату қаупі бар. Ал егер олар тым баяу ұпай жинаса, олар кестеден қалып қояды және қысым тағы да артады.

Төменгі кезек немесе құйрық

Төменгі рет – 8, 9, 10 және 11 орындарда соққы беретін соққышылар. Бұл әдетте командадағы басқаларымен салыстырғанда нашар соққы шеберлігі бар ойыншылардан тұрады, ал жаңа команда мүшелері көбінесе өздерін дәлелдеместен бұрын осы позицияға қойылады, олар көбінесе "тіректер" (tailenders) деп аталады. Бұл ойыншылар команданың маманданған боулингшілері және кейде қақпашы, тіпті дебют жасаған ойыншылар да болуы мүмкін, егер олардың соққы беру қабілеттері дәлелденбесе. Жақсы соққы беретін боулингшілер, әмбебап ойыншылар немесе қақпашылар мансаптарында жоғары көтерілу мүмкіндігіне ие (мысалы, Стив Смит 7-ден 3-ке немесе 4-ке, ал Эштон Агар бірінші сыныптағы крикетте 11-ден 7-ге көтерілді). Дегенмен, кейбір боулингшілер өзін төменгі реттегі тиімді соққышы ретінде көрсетеді, әсіресе 8-орында, онда көптеген боулингшілер әмбебап ойыншыларға айналады, мысалы, жылдам боулингшілер Уасим Акрам мен Джейсон Холдер, екеуінің де тестілік екі жүздігі бар. Сол сияқты, ашылушы соққышылар нашар формада болғандықтан, команда құрамы тым ауыр болғандықтан немесе спин боулингіне қарсы ойнауға жақсы бейімделгендіктен төменгі ретке түсуі мүмкін (мысалы, Моин Али 2015 жылғы Аш сериясынан бастап ашылушыдан 7-ге немесе тіпті 8-ге түсті, бірақ кейін 2018 жылы 3-те де ойнады). Сондықтан төменгі реттің басталуы команданың жалпы соққы беру қабілетіне байланысты өзгеруі мүмкін. Сондай-ақ, бір күндік және жиырма минуттық форматтарда соққышылар жылдам және агрессивті ұпай жинауға тиіс болғандықтан, шектеулі оверлі ойындарда ашылушы соққышы тесті матчтарында төменгі ретке түсуі мүмкін. Көбінесе боулингшілерден тұратын соққы топтарын "ұзын құйрығы" бар деп сипаттауға болады. Бұл соққышылар көбінесе аз ұпайға шығарылады. Алайда, олардың соққы беру кезіндегі үміттері төмен болғандықтан, олар мүмкіндігінше көп ұпай жинау үшін агрессивті және еркін соққылар жасауға бейім. Кейде төменгі реттегі соққышылардың ұпайлары матчтың нәтижесіне әсер етеді. Егер құйрықтан елеулі үлес болса, "құйрық шайқады" деп айтылады. Соққы беруші команда қарсыластарынан қалыс қалған жағдайда төменгі реттегі соққышылар матч соңына дейін қорғаныспен ойнап, теңдікке қол жеткізуге тырысуы мүмкін. Мысалы, 2009 жылғы Аш сериясының бірінші тестінде Англияның боулингшілері Джеймс Андерсон мен Монти Панесар 11,3 овер бойы кресте тұрып, Австралияға матчты жеңу мүмкіндігін бермеді. Кезектегі соңғы соққышы (11-орында) кейде "Соңғы адам Джек" деп аталады, бұл термин күнделікті тілге енген. Себебі, егер соққы берушілердің реті карталар жинағы сияқты орналасса, 9 және 10 нөмірлерінен кейін Джек келеді. 7, 8 және 9 орындарда соққы беретін соққышылар орта және төменгі реттегі соққышылар деп те аталады.