Кіріспе

Тілдегі ең кіші лексикалық элемент – морфема. Морфема – тілдік өрнектің ең кіші мағыналық құрамдас бөлігі. Морфемаларды зерттейтін лингвистикалық сала морфология деп аталады. Ағылшын тілінде морфемалар көбінесе, бірақ міндетті түрде емес, сөздер болып табылады. Жеке тұра алатын морфемалар түбірлер деп есептеледі (мысалы, «мысық» морфемасы); ал қалған морфемалар, аффикстер деп аталады, тек басқа морфемалармен бірге қолданылады. Мысалы, «мысықтар» сөзіндегі «s» көпшелік ұғымын білдіреді, бірақ ол әрқашан нақты бір көпшелікті көрсету үшін басқа ұғымға қосылады. Бұл айырмашылық барлық тілдерге тән емес және, мысалы, латын тіліне қатысты емес, онда көптеген түбірлер жеке тұра алмайды. Мысалы, латын тіліндегі «reg» («патша») түбірін әрқашан жағдай белгісімен бірге қолдану керек: rex (reg-s), reg-is, reg-i және т.б. Латын тілі сияқты тілдерде түбір сөздің негізгі лексикалық морфемасы ретінде анықталуы мүмкін. Келесі ағылшын тіліндегі мысал сөздердің морфологиялық талдауы: «Unbreakable» («бұзылмайтын») үш морфемадан тұрады: «un» (байланысты морфема, «емес» мағынасын білдіреді), «break» (түбір, еркін морфема) және «able» (байланысты морфема, «істеуге қабілеттілік» мағынасын білдіреді). Тұрақты есімдердегі көпшелік морфемасы («s») үш алломорфты білдіреді: оның айтылуы түбірдің дыбысталуына байланысты өзгереді (мысалы, «cats» /k/æ/t/s/), (мысалы, «dishes» /d/ɪ/ʃ/ɪ/z/) және (мысалы, «dogs» /d/ɒ/ɡ/z/).

Байланысты морфемаларды жіктеу

Бойлы морфемаларды тудырмалық немесе жалғаулық морфемалар деп одан әрі жіктеуге болады. Олардың арасындағы негізгі айырмашылық – сөздермен байланысты атқаратын қызметтері.

Деривациялық байланысты морфемалар

Деривациялық морфемалар түбірмен біріктірілгенде, сөздің семантикалық мағынасын немесе сөздің сөз табын өзгертеді. Мысалы, "бақыт" сөзінде "ness" байланған морфемасының "happy" түбіріне қосылуы сөзді сын есімнен (happy) есімге (бақыт) айналдырады. "Unkind" сөзінде "un" морфемасы түбір морфемасының ("kind") мағынасын керітеді, сондықтан ол деривациялық морфема болып табылады. Жалпы алғанда, түбір морфемасына (сөзге) жалғанатын морфемалар байланған морфемалар болып келеді.

Инфлекциялық байланған морфемалар

Инфлекциялық морфемалар сөздің мағынасын немесе сөз табын өзгертпей, етістіктің уақытын, аспектісін, модальдығын, жақ немесе санын, ал есімнің, сын есімнің немесе есімдіктің санын, грамматикалық жынысын немесе жағдайын өзгертеді. Сөздерге инфлекциялық морфемаларды қолдану мысалы – "dog" түбіріне "s" қосып "dogs" жасау және "wait" сөзіне "ed" қосып "waited" жасау. Инфлекциялық морфема сөздің формасын өзгертеді. Ағылшын тілінде сегіз инфлекция бар.

Алломорфтар

Алломорфтар – формасы бойынша өзгеше, бірақ мағынасы жағынан ұқсас морфемалардың түрі. Мысалы, ағылшын тіліндегі көпше белгісінің үш алломорфы бар: /bugs/, /bats/ немесе /buses/. Алломорф – морфеманың абстракт бірлік болатын нақты көрінісі. Бұл аллофон мен фонема арасындағы қатынасқа параллель.

Нөлдік морфема

Нөлдік морфема – семантикалық мағынаны білдіретін, бірақ естілетін фонемамен көрсетілмейтін морфема түрі. Нөлдік морфемасы бар сөз грамматикалық мақсаттар үшін морфемаға ие деп талданады, бірақ морфема тілде айтылмайды. Олар көбінесе /∅/ символымен белгіленеді. Әдетте, мұндай морфемаларда көзге көрінетін өзгерістер болмайды. Мысалы, қой сөзі – сол есімнің жекеше және көпше түрі; әдеттегі көпше жұрнағын *s алып, гипотетикалық *sheepтер жасаудың орнына, көпше түрі қой + ∅, яғни нөлдік көпше жұрнағынан тұрады деп талданады. Осылайша, қажетті мағына бір мезгілде қолданылатын анықтауыштан (осы жағдайда "кейбір" немесе "бір") алынады. Кейбір жағдайларда нөлдік морфема басқа иілген формаларынан айырып көрсету үшін де қолданылуы мүмкін, егер оларда естілетін морфема болса. Мысалы, ағылшын тіліндегі cats көпше есімі түбірі cat және көпше жұрнағы -s-тен тұрады, сондықтан жекеше cat түбірі нөлдік жекеше жұрнағы ∅ арқылы иілген деп талдануы мүмкін.

Мазмұны мен қызметі

Мазмұндық морфемалар нақты мағынаны немесе мазмұнды білдіреді, ал функциялық морфемалардың көбінесе грамматикалық рөлі бар. Мысалы, «жылдам» және «қасіретті» морфемаларын мазмұндық морфемалар деп қарастыруға болады. Ал, «-ды» жұрнағы функциялық морфема болып есептеледі, себебі оның грамматикалық функциясы өткен шақты көрсету. Бұл екі санат та өте анық және түсінікті болып көрінуі мүмкін, бірақ олардың негізгі идеясын ұстану кейде қиынға соғуы мүмкін, өйткені олар бір-бірімен тоғысады. «Үстінен» предлогы және «сенің» анықтауышы сияқты екіұшты жағдайларға мысал келтіруге болады, олар нақты мағынаға ие болып көрінеді, бірақ олардың рөлі идеяларды грамматикалық тұрғыдан байланыстыру болғандықтан функциялық морфемалар саналады. Морфеманың санатын анықтау үшін мынадай жалпы ереже бар: мазмұндық морфемаларға есімдер, есімдіктер, сын есімдер және негізгі етістіктер болып табылатын бос морфемалар, сондай-ақ түбірлер мен туынды жұрнақтар кіреді. Дислексиясы бар балалар үшін бұл сөздерді құрудың тиімді тәсілі болып табылады. Мысалы, «шақыруда» сөзінде «in» және «ing» деген екі жиі қолданылатын морфема бар. «In» морфемасының морфологиялық белгісі – тостағанға кіретін жебе, ал «ing» – бір нәрсенің іс-әрекетін (мысалы, болу, жүгіру, балық аулау) бейнелеу үшін алға қарай бағытталған жебе болуы мүмкін. Көрнекі көмек белгілерін морфемалық оқыту әдістерімен біріктіру тұжырымын 1980-жылдардың ортасынан бастап Невилл Браун дамытқан. Ол 1981 жылы дислексиясы бар балаларға арналған «Мейпл Хейс» мектебін құрды, кейіннен ол бұл әдісті ұлы Дэрил Браунмен бірге жетілдірді. Мектептің оқу бағдарламасында морфологиялық белгілер оқу құралы ретінде қолданылады.

Морфологиялық талдау

Жапон, қытай және басқа тілдердегі табиғи тілді өңдеуде морфологиялық талдау – сөйлемді морфемалар тізбегіне бөлу процесі. Морфологиялық талдау сөздердің сөз табын анықтаумен тығыз байланысты, бірақ бұл тілдерде сөздердің шекаралары бос орындармен белгіленбегендіктен сөздерді бөлу қажет. Морфологиялық талдаудың мақсаты – ұқсас формаларды салыстыру арқылы тілдегі мағынаның ең кішкентай бірліктерін (морфемаларды) анықтау: мысалы, «Ол бара жатыр» мен «Олар бара жатыр» фразаларын «Сен оқып жатырсың» фразасымен салыстырудан гөрі бір-бірімен салыстыру. Мұндай формаларды тиімді бөліктерге бөлуге болады және әртүрлі морфемаларды ажыратуға болады. Морфемаларды анықтауда мағынасы мен формасы тең дәрежеде маңызды. Агенттік морфема – ағылшын тілінде етістікті есімге айналдыратын, мысалы, *teach* → *teacher* сияқты аффикс. Ағылшын тілінде айтылуы мен жазылуы бірдей, бірақ мағынасы мен функциясы байланыссыз морфема да бар: сын есімді салыстыру дәрежесіне өзгертетін салыстырмалы морфема (бірақ сын есім сол күйінде қалады), мысалы, *small* → *smaller*. Керісінше, бірдей мағынаға ие, бірақ әртүрлі формасы бар морфемалар жұбы да болуы мүмкін.