Кіріспе

Германиядағы жаяу өткелдеріндегі символ – Ampelmännchen (; әдеби тілде «кішкентай жол шам адамы», Ampelmann сөзінің кішітетімі) – Германиядағы жаяу жүргіншілерге арналған сигналдарда көрсетілетін символ. 1990 жылы Германияның бірігуіне дейін екі неміс мемлекеті Ampelmännchen-нің әртүрлі нұсқаларын қолданды: Батыс Германияда – жалпы адам бейнесі, ал Шығыс Германияда – бас киім киген, көбінесе «еркек» бейнесі. Ampelmännchen – бұрынғы Шығыс Германияның аса қастерлі символы. Сол кезде көлік шамдары автомобильдерге, велосипедтерге және жаяу жүргіншілерге бірдей арналған. Шығыс Берлиндегі Ampelmännchen 1961 жылы жол психологы Карл Пеглау (1927–2009) жол шамдарын жаңарту жөніндегі ұсынысы аясында жасалған. Пеглау, көлік шамдарының стандартты түстері (қызыл, сары, жасыл) түстерді ажырата алмайтын (халықтың шамамен он пайызы) жүргізушілерге жеткілікті мәлімет бермейтінін, сондай-ақ шамдардың жарқыраған жарнама мен күн сәулесіне қарағанда тым әлсіз екенін айтты. Пеглау әр түс үшін интуитивті пішін енгізе отырып, үш түсті сақтап қалуды ұсынды. Бұл идеяға көптеген тараптар қолдау көрсетті, бірақ Пеглаудың жоспарлары қолданыстағы көлік шамдарының инфрақұрылымын ауыстырудың жоғары құнына байланысты сәтсіз аяқталды. Пеглаудың хатшысы Аннелизе Вегнер оның нұсқауы бойынша Ampelmännchen суретін салды. Бастапқы идея бойынша Ampelmännchen-нің саусақтары болуы керек еді, бірақ жарықтандырудағы техникалық қиындықтарға байланысты бұл идеядан бас тартылды. Дегенмен, Пеглаудың өзі таң қалғандай, адамның «қуатты», «көңілді» және мүмкін «шағын буржуазиялық» бас киімі – Эрих Хонеккердің сабан шапанындағы жазғы суретінен шабыттандырылып, сақталды. Ampelmännchen көлік шамдарының прототипі VEB Leuchtenbau Berlin-де жасалды. Он жылдар өткен соң, неміс апталық журналы Der Spiegel-дің авторы Даниэль Мюрен Ampelmännchen-ді «сұлулықты тиімділікпен, тартымдылықты пайдалылықпен, [және] әлеуметтік байланысты міндеттерді орындаумен» біріктіретін символ деп сипаттады. Кейбіреулерге Ampelmännchen үлкен басы мен қысқа аяқтары бар бала бейнесін, ал басқаларына – діни лидерді еске түсірді. Ampelmännchen өте танымал болғандықтан, ол 1980 жылдардың басында балаларға жол қауіпсіздігін үйретудің маңызды бөлігіне айналды. «Stiefelchen und Kompaßkalle» атты жартылай анимациялық Ampelmännchen оқиғалары ай сайын Шығыс Германиядағы балалардың ұйықтау алдындағы телебағдарламасы Sandmännchen-нің бөлігі ретінде көрсетілді, ол Шығыс Германиядағы ең көп көретін бағдарламалардың бірі болды.

Вариациялар

Қазіргі Германияда Ampelmännchen-нің үш түрі бар: бұрынғы Шығыс Германия нұсқасы, бұрынғы Батыс Германия нұсқасы және 1992 жылы енгізілген жалпы Германиялық Ampelmännchen. Әр Германия штаты қолданылатын нұсқаны анықтау құқығына ие. Шығыс немiстер 1980 жылдардың басынан бастап Ampelmännchen жол бағдаршамдарын әзілдеу үшін өзгертіп келді; бұл 1990 жылдары жоғалып бара жатқан Шығыс Германия Ampelmännchen-іне назар аударуға бағытталған, бұқаралық ақпарат құралдарының тиімді әрекеттеріне айналды. Эрфурттағы бірнеше жол бағдаршамындағы Ampelmännchen-дер, олардың рюкзак немесе фотоаппарат ұстап тұрғандай бейнеленген шаблонды өзгерту арқылы жаңартылды. 2004 жылы Йоахим Россберг Ampelmännchen-нің әйел аналогын, Ampelfrau-ды ойлап тапты, ол Цвиккау, Дрезден және Фюрстенвальде қалаларындағы кейбір жол бағдаршамдарына орнатылды. Ampelfrau Исландияның Рейкьявик қаласындағы кейбір жол бағдаршамдарында да кездеседі. 2019 жылы Гессендегі, діншіл католиктер көп шоғырланған Фулда қаласы, Фулда князьдік аббаттығының құрылғанына 1275 жыл толуына орай, Әулие Бонифацийге ұқсайтын Ampelmännchen-ді қабылдады.

"Зтоховен" өнер ұжымы

Роман Тик («романтикалық» есімін ойынмен пайдаланатын псевдоним) Зтоховен өнер ұжымының («(Жол) Намыссыздықтан шығу») мүшесі 2007 жылдың 8 сәуірінде күндізгі уақытта бес сағат жұмыс істеп, баспалдақ көмегімен және қызыл комбинезон киіп, жаяу жүргіншілерге арналған бірнеше шамдарды өзгертті. Ол әртүрлі мотивтерді қолданды, оның ішінде ерлер мен әйелдердің суреттерін (мысалы, ішімдік ішу, зәр шығару) пайдаланды.

Жол-көлік шамдарын қоса алғанда

2015 жылдың 11 мамырында Венада Life Ball және Eurovision ән байқауына дейін қала кейбір светофорларды "Ampelpärchen" деп өзгертті; бұл құшақтасып тұрған немесе қол ұстасып жатқан гомосексуал және гетеросексуал жұптардың суреттері салынған дизайн. 2015 жылдың маусым айында Зальцбург (Staatsbrücke) және Линц (Mozartkreuzung) да осылайша сол дизайнды қолданды. Бірақ 2015 жылдың желтоқсанында FPÖ партиясының қалалық көлік министрі жеке қаржыландырылған беткі панельдерді қажетсіз деп танып, алып тастады.

Құрмет

2017 жылдың 13 қазанында Google, Google Doodle арқылы Еңбекші бағдаршам адамының 56 жылдығын тойлады.