Кіріспе

Психологиялық және неврологиялық модель
оның түс теориясына қолданылуы
Қарсы процестер теориясы – түс көру сияқты кең ауқымды мінез-құлықтарды түсіндіретін психологиялық және неврологиялық модель. Бұл модельді алғаш рет 1878 жылы неміс физиологы Эвальд Херинг ұсынған, ал кейін 20 ғасыр психологы Ричард Соломон оны дамытты.

Көрнекі қабылдау

Қарсы процестер теориясын алғаш рет Эвальд Херинг әзірледі. Ол біз ешқашан көрмейтін түстердің комбинацияларын, мысалы, қызғылт жасыл немесе көкшіл сары түстерін байқады. Қарсы процестер теориясы түсті қабылдау үш қарсы жүйенің әрекетімен реттеледі деп ұсынады. Теорияда ол үш тәуелсіз рецептор түрін болжады, олардың әрқайсысы қарсы жұптармен жұптасқан: ақ және қара, көк және сары, қызыл және жасыл. Осы үш жұп қарсы процестер арқылы бізге түстердің әртүрлі комбинацияларын жасауға мүмкіндік береді. Бұдан әрі, осы теорияға сәйкес, осы үш жұптың әрқайсысы үшін торлы қабықта үш түрлі химиялық заттар бар, онда екі түрлі химиялық реакция жүруі мүмкін. Бұл реакциялар бір затты анаболикалық процесте құру кезінде, ал екіншісін деструктивтік немесе катаболикалық процесте ыдырату кезінде шығарады. Әр жұптың түстері бір-біріне қарама-қарсы келеді. Қызыл-жасыл рецепторлар екі түстің ақпаратын бір уақытта жібере алмайды. Бұл теория теріс кейіндік бейнелерді де түсіндіреді; белгілі бір түс стимулы көрсетілгеннен кейін, анаболикалық және катаболикалық процестер кері қайтқандықтан, стимул алынғаннан кейін қарсы түс сезіледі. Мысалы, қызыл түс оң (немесе қоздырғыш) жауапты тудырады, ал жасыл түс теріс (немесе тежегіш) жауапты тудырады. Бұл жауаптар қарсыластық нейрондармен басқарылады, яғни спектрдің қарсы бөлігіндегі толқын ұзындықтарына қоздырғыш және тежегіш жауап беретін нейрондар. Теорияға сәйкес, түс соқырлығы көздің ішіндегі белгілі бір химиялық заттың жетіспеуінен туындайды. Оң кейіндік бейне, біз жарықтандырылған бетке қарағанда пайда болады және бейне фонның жарық қарқындылығының өзгеруімен байланысты өзгереді. Дегенмен, бұл теорияның дұрыстығына қазіргі уақытта күмәндік туып отыр. Теорияның негізгі дәлелі торлы қабық пен таламустың (LGN) жасушаларының жазбаларынан алынған, олардың біреуі түспен қоздырылса, екіншісімен тежеледі. Осы қарама-қарсылықтарға сүйене отырып, жасушалар "көк-сары", "жасыл-қызыл" және "қара-ақ" қарсы жасушалар деп аталды. Әдебиеттерді жақында қарап өткенде Придмор "жасыл" түсінің анықтамасының өте субъективті және тұрақсыз екенін, сондай-ақ торлы қабық пен таламустың (LGN) көптеген нейрондарының қызыл-циано түстес, ал кейбіреулері жасыл-магента түстес болғанын атап өтті. Бұл түстер қарсы емес, толықтыратын түстер болғандықтан, ол осы нейрондарды толықтыратын жасушалар деп атауды ұсынды.

А-үдерісі

Процесс – қарсылас процесс теориясының эмоционалдық ішкі процестерінің немесе жауаптарының бірі. А процесі көбінесе бастапқы, әдетте жылдам және дереу стимулға эмоционалдық реакция үшін жауапты. Теория оны біріншілік процесс деп есептейді, ол әсерлі жағынан оң немесе теріс болуы мүмкін, бірақ ешқашан бейтарап болмайды. Теория сондай-ақ бұл процесс автоматты түрде А процесіне субъективті және физиологиялық тұрғыдан қарсы бағытталған B процесін тудырады деп ұсынады.

А және В процестері

А және В процестері нәтижесінде уақытша байланысты, бірақ олар әртүрлі нейробиологиялық механизмдерге негіделген деп есептелді. В процесі, қарсы процестер теориясының екінші бөлігі, бастапқы дүрбелеңнен немесе эмоциядан кейін пайда болады және қысқа ғана кешігуден соң шақырылады.

Көңіл-күй мен мотивация

Ричард Соломон қарсы процестерге негізделген мотивациялық теорияны жасады. Негізінде, ол кез келген процеске әсерлі тепе-теңдік (яғни жағымды немесе жағымсыз) тән, одан кейін екінші, «қарсы процесс» жүреді. Бұл қарсы процесс негізгі процесс басылғаннан кейін басталады. Қайталаған сайын негізгі процесс әлсірейді, ал қарсы процесс күшейеді. Ең маңыздысы – Соломонның еңбек мотивациясы және тәуелділік мінез-құлқы туралы жазғандары. Қарсы процесс теориясына сәйкес, есірткіге тәуелділік – ләззат пен одан айырылумен байланысты эмоционалды симптомдардың эмоционалды жұптасуының нәтижесі. Есірткіні немесе басқа да затты қолдануды бастағанда, адам жоғары деңгейдегі ләззат пен төмен деңгейдегі құштарлықты сезінеді. Алайда, уақыт өте келе, есірткіден алынған ләззат деңгейі төмендегенде, одан айырылу белгілері күшейеді. Бұл теорияны 1974 жылы Соломон Дж.Д. Корбитпен бірлесе жүргізген зерттеуде растады. Зерттеушілер парашюттен секірушілердің эмоцияларын талдады. Бастапқыда, жаңадан секірушілерде тәжірибелі парашютшілерге қарағанда қорқыныш жоғары, бірақ қону кезінде ләззат аз болды. Алайда, парашютшілер секіруді жалғастырған сайын, ләззат артты және қорқыныш азайды. Ұқсас тәжірибе итттермен де жүргізілді. Иттерді Павловтың қапсырмасына орнатып, 10 секунд бойы электр тоғымен соқты. Бұл соққы тәжірибенің стимулы болды. Бастапқы кезеңде (алғашқы бірнеше тітіркендіргіштерден тұратын) иттерде үрей мен паника пайда болды. Стимулды тоқтатқанда, иттер сақ және абайлап қарай бастады. Тәжірибе жалғасты, көптеген стимулдардан кейін иттер бақытсыздықтан қуанышқа және шаттыққа көшті, соққылар толыққандай тоқтағаннан кейін. Қарсы процесс моделінде бұл қорқыныш-ләззат жұбындағы эмоциялардың уақыт өте келе қорқыныштан ләззатқа ауысуының нәтижесі. Қарсы процестердің тағы бір мысалы – никотинді пайдалану. Гедонизм тұрғысынан алғанда, бір процесс (бастапқы процесс) – никотинді пайдаланудан туындаған гедонистік реакция. Пайдаланушы никотинді жұтқанда оң сезімдерге ие болады. Бұл екінші, есірткіге қарама-қарсы әсермен (қарсы процесс) теңдестіріледі немесе қарсы тұрады. Есірткіге қарама-қарсы әсердің гедонистік қасиеттері бар, олар теріс, яғни никотинді жұту арқылы алынған оң сезімдердің азаюы. Теңдестіру бастапқы гедонистік жауаптан кейін гомеостазды қалпына келтіру мақсатымен жүзеге асырылады. Қысқаша айтқанда, никотинді пайдалану бастапқы, ләззатты жауапты жеделдетеді. Содан кейін ол қарсы процесспен терістеледі, ол адамды бастапқы гомеостаз деңгейіне қайтарады. Жаман сезімдер қайтадан пайда болады, бұл жағдайда никотинге деген құштарлық. Затты қайталап пайдалану қарсы процесті күшейтуді жалғастырады, бірақ бастапқы процесс арқылы алынған сезімдер тұрақты болады. Бұл динамика толеранттылықты түсіндіреді, яғни күшейіп бара жатқан қарсы процесті жеңу үшін қажетті есірткінің/заттың мөлшерінің өсуі. Бұл сондай-ақ, бастапқы, ләззатты процесс біткеннен кейін қалған теріс, есірткіге қарама-қарсы әсерлер арқылы болатын қанағаттандыру синдромын түсіндіреді. Лео Хурвич пен Доротея Джеймсон 1974 жылы неврологиялық қарсы процесті өңдеудің жалпы теориясының неврологиялық моделін ұсынды. Бұл Рональд К. Блю және Ванда Э. Блюдің корреляциялық голографиялық қарсы процесті өңдеудің жалпы моделіне әкелді. Бұл модель дағдылануды қарсы процестердің неврологиялық голографиялық толқынша араласуы деп санайды, ол оқу, көру, есту, дәмді татып, тепе-теңдікті, иіс, мотивация және эмоцияларды түсіндіреді. Есірткіге тәуелділік мінез-құлқынан басқа, қарсы процесс теориясы принцип бойынша неге процестер (яғни жағдайлар немесе субъективті күйлер) жағымсыз және жағымсыз болса да, пайдалы болатынын түсіндіре алады. Мысалы, стрестік жағдайға (суық қысымды сынақ) ұшырағаннан кейін, адам қатысушылары бақылау тобындағыларға қарағанда физиологиялық жақсару белгілерін көрсетті. Өзін-өзі бағалау және субъективті бағалаулар физикалық ауырсынудың жеңілдеуі жағымды сезімдерді тудырады және жағымсыз әсерді азайтады. Осыған сәйкес, қарсы процесс теориясы өзін-өзі жараламау сияқты психопатологиялық мінез-құлықты түсіндіруге көмектеседі.