Кіріспе

Бұранданың түрі

Америкалық ағылшын тілінде орнату бұрандасы – бұл қысым және/немесе үйкеліс арқылы бір затты екінші заттың ішінде немесе оған қарсы бекітуге арналған бұранда, мысалы, штангаға шкивті немесе тісті дөңгелекті бекіту. Орнату бұрандасы әдетте гайкасыз қолданылады (бұл оны болттан ерекшелейді), екі бекітілетін заттың тек біреуіне бұралатын саңылаулы тесікке бұралады. Орнату бұрандасы көбінесе басы жоқ және бүкіл ұзындығы бойынша қабырғаланған, сондықтан ол толығымен сол тесіктің ішінде орналасады; мұндай жағдайда оны құрт бұрандасы немесе соқыр бұранда деп атауға болады. Бірінші затқа толық және берік бұралғаннан кейін, орнату бұрандасының ұшы екінші затқа күшпен басады, бұл қысқыш сияқты әрекет етеді. Екінші затта бұранда ұшының астынан сырғып кетпеуін қамтамасыз ету үшін жасалған ойыс болуы мүмкін. Штангада бұл жай ғана жалпақ бөлік болуы мүмкін. Орнату бұрандасы кез келген түрдегі басканға ие болуы мүмкін, мысалы, алтыбұрышты немесе төртбұрышты бас, тік ойық, кесілген крест (Филипс), алтыбұрышты (Аллен), жұлдыз (Торкс) немесе төртбұрышты (Робертсон). Ұлыбританияда "орнату бұрандасы" немесе "орнату бұрандасы" термині АҚШ-та қақпақ бұрандасы деп аталатын, тегіс мойны жоқ, толық қабырғаланған бұранданы білдіреді. Тігізген тостаған ұштары бұрандалардың жоғары дірілде еріп жұмыс істеуін болдырмайтын құлыптау әрекетін (қаптамалы құлыпты шайбаға ұқсас) қосымша артықшылық ұсынады. Кездесетін ұштар:
Жалпақ ұш
Дөңгелек ұш
Конус тәрізді ұш
Тостаған тәрізді ұш
Ұзартылған ұш (ұшқыш ұш, иттің ұшы)
Тігізген тостаған ұш.

Қалқаншалы тостаған

Knurl нүктелік бұрандалар көбінесе бір затты екіншісінің ішіне бекіту үшін қолданылады. Knurl тостаған бұрандасындағы тісті жиектері дірілден туындаған босауды азайтуға көмектеседі. Knurl нүктесі тостаған нүктесінің қазу әрекетін, сондай-ақ сағат тіліне қарсы бағытта құлыптау тісті жиектерімен үйлестіріп, тіпті ең күшті дірілде де босауға қарсы тұратын ратчет құлыптау механизмін қамтамасыз етеді. Knurl нүктелік бұрандаларды қайта пайдаланбау керек, себебі бұранданы қысқанда тісті жиектері деформацияланады. Оларды алып тастағанда, тісті жиектері жыртылып, бұранданы кері бұруға қарсы толық күштерін жояды. Knurl тостаған бұрандасы үшін ISO стандарты ISO 4029 болып табылады.

Тарих

Белгіленген бұрандалар туралы түсінік ғасырлар бойы қалыптасқан, ол металл бұрандадан кем дегенде бірнеше жүз жыл бұрын пайда болған. Алғашқы материалдар: ағаш, сүйек, мүйіз, шанышқы және пил сүйегі. Бассыз орнатылатын бұрандалар ұзақ уақыттан бері қолданылып келеді, тік ойық ең ежелгі қозғалтқыш түрі (оның өңдеудегі қарапайымдылығынан), бірақ бассыз орнатылатын бұрандаларға деген сұраныс 20-ғасырдың бірінші және екінші онжылдықтарында күрт өсті, ол кезде өнеркәсіптік қауіпсіздікті жақсартуға деген ынта, «қауіпсіздік – бірінші» ұранымен жүргізілген науқан Солтүстік Америка мен Еуропаның өнеркәсіптік дамыған елдерін қамтыды, бұл үлкен Прогрессивті қозғалыстың бір бөлігі болды. Бұл қауіпсіздікке деген құлшыныстың артуы сол дәуірдегі өнеркәсіптік қауіпсіздіктің көбінесе өте нашар стандарттарына қарсы болған реакция еді. АҚШ-тың өнеркәсіпшісі Х.Т. Халлоуэлл аға, оның компаниясы алтыбұрышты ұялы қозғалтқыштың коммерциялық өндірісін бастаған бірнеше компанияның бірі болды, ол өзінің естеліктерінде сол кездегі өнеркәсіптік тәжірибеде кең таралған желілік валдардың (сыртқы төртбұрышты кілтпен) көптеген шкивтерді валдарға бекітіп тұрғанын және валдардың бойлық қозғалысын шектеу үшін жағаларды пайдаланғанын айтты. Сол кезде ашық тісті дөңгелектер де көп кездесетін, олар да дөңгелектерді валдарға бекіту үшін бас бар бұрандаларды қолданған. Оның компаниясының сол кездегі басты өнімдері – пресстелден жасалған вал тіреуіштері мен жағалар еді. «Қауіпсіздікке құштарлық» жұмысшылардың киімдері мен саусақтары айналатын бұранда басына ілініп қалмауы үшін шкивтерде, дөңгелектерде және жағаларда бассыз бұрандаларды алмастыруға байланысты сұранысты күшейтті. Осы артып кеткен сұраныс Халлоуэлл фирмасын бұранда жасау бизнесіне кіріп, ұялы бас қозғалтқыштарының дизайнын зерттеуге итермеледі. П.Л. Робертсонның төртбұрышты ұялы қозғалтқыштың практикалық патенталды құқығы болғандықтан, фирма көп ұзамай алтыбұрышты ұялы қозғалтқышқа көшті.