Кіріспе

Арсенаты – химиялық формуласы |AsO₄(3-) ионы. Арсенаттағы байланыстар +5 тотығу күйі бар орталық арсен атомынан тұрады, ол бір оттегі атомына қос байланыс арқылы, ал тағы үш оттегі атомына бір байланыс арқылы байланысқан. Төрт оттегі атомы арсен атомының айналасында тетраэдрлік геометрияда орналасқан. Арсенат – орташа күшті тотықтырғыш және электрон қабылдағыш, оның арсенитке дейін тотығу потенциалы +0,56 В құрайды. Арсеннің валенттілігі мен атомдық радиусы фосфорға ұқсас болғандықтан, арсенат фосфат сияқты геометрияға және реакциялық қабілетке ие. Арсенат биохимиялық реакцияларда фосфатты алмастыра алады және көптеген тірі организмдер үшін улы.

Табиғи пайда болуы

Арсенаттар гидратталған және сусыз түрде әр түрлі минералдарда табиғи түрде кездеседі. Арсенат құрамындағы минералдардың мысалдары: адамит, алларзит, анабергит, эритрит және леграндит. Формула бойынша зарядты теңестіретін екі арсенат ионы болғанда, ол диарсенат деп аталады, мысалы, мырыш диарсенаты, Zn3(AsO4)2.

Қолданылуы

Арсенат негізіндегі пестицидтер, мысалы, қорғасын сутегі арсенаты, денсаулыққа қатысты алаңдаушылықтар тудырғандықтан, ДДТ сияқты жаңа пестицидтермен алмастырылып, содан кейін көптеген реттеуші органдармен тыйым салынғанша кеңінен қолданылды. Көшірілмелі металл арсенаттарының қосылыстары көбінесе жарқын түсті болады және пигменттер жасауға пайдаланылады. Мыс арсенаты ежелгі египеттіктер мен римдіктер қолданған египеттік көк пигментінде қолданылған шағын қоспа болды. Кобальт фиолет пигменті оның уыттылығы кобальт фосфатына ауысуына себеп болғанша, кобальт арсенатынан жасалған. Хромталған мыс арсенаты (ХМА) 1930 жылдан бері кеңінен қолданылатын ағаш сақтағышы болып табылады. Қауіпсіздік туралы алаңдаушылықтар көптеген елдерде тұрғын үйлерде ХМА-мен өңделген ағаштан бас тартуға әкелді.

Түрлендіру

pH-қа байланысты арсенат тригидроарсенат (яғни арсен қышқылы H3AsO4), дигидроарсенат (H2AsO4-), сутекті арсенат (HAsO42-) немесе арсенат (AsO43-) түрінде кездесе алады. Тригидроарсенат арсен қышқылы деп те аталады. Белгілі бір pH-та осы арсенат түрлерінің таралуын олардың тиісті қышқылдық диссоциация тұрақтылары арқылы анықтауға болады. Бангладеш сияқты шөгінділер мен тау жыныстарында арсен минералдарының концентрациясы жоғары елдер арсенатпен ластану қаупіне ерекше ұшырайды. Басқа арсен қосылыстары сияқты, арсенат липо қышқылымен байланысып, пируваттың ацетил-КоА-ға айналуын тежейді, Кребс циклын бұзып, нәтижесінде АТФ-тың одан әрі жоғалуына себеп болады.