Кіріспе
Басқару кибернетикасының теориялық негіздері
Өмірге қабілетті жүйе моделі (VSM) – өзін-өзі өндіре алатын кез келген автономды жүйенің ұйымдық құрылымының моделі. Бұл – өмірге қабілетті жүйе теориясының іске асырылуы. Биологиялық деңгейде бұл модель аутопоэзиспен сәйкес келеді. Өмірге қабілетті жүйе – өзгеріп отыратын ортада тірі қалу талаптарын қанағаттандыру үшін ұйымдастырылған кез келген жүйе. Тірі қалатын жүйелердің ең маңызды қасиеттерінің бірі – бейімделуге қабілеттілігі. VSM өмірге қабілетті жүйе үшін модельді білдіреді, бұл – өмірге қабілетті жүйе және автономияға ие кез келген ұйымға қолданылатын абстрактілі кибернетикалық (реттеу теориясы) сипаттама.
The viable system model (VSM) is a model of the organizational structure of any autonomous system capable of producing itself. It is an implementation of viable system theory. At the biological level, this model is correspondent to autopoiesis. A viable system is any system organised in such a way as to meet the demands of surviving in the changing environment. One of the prime features of systems that survive is that they are adaptable. The VSM expresses a model for a viable system, which is an abstracted cybernetic (regulation theory) description that is claimed to be applicable to any organisation that is a viable system and capable of autonomy.
Шолу
Модельді операциялық зерттеулер теоретигі және кибернетик Стаффорд Биер өзінің "Фирманың миы" (1972) атты кітабында жасаған. Биердің менеджментке қолданылатын кибернетика саласындағы бұрынғы жұмыстарымен бірге, бұл кітап менеджмент кибернетикасын негіз қалады. VSM-де қамтылған ұйымдардың кибернетикалық теориясы туралы ең бастысы – өміршең жүйелер рекурсивті, яғни өміршең жүйелердің ішінде тағы да өміршең жүйелер болады, оларды жоғары (және төмен) деңгейдегі жүйелер сияқты бірдей кибернетикалық сипаттамалармен модельдеуге болады (Биер бұл қасиетті өміршең жүйелердің кибернетикалық изоморфизмі деп атайды). Осы модельдің дамуы нәтижесінде өміршең жүйелерге қатысты теориялық ұсыныс пайда болды.
Құралымдары
Мұнда біз VSM-нің бір деңгейінде жинақталған ұйымның кибернетикалық сипаттамасына қысқаша кіріспе береміз. Өміршең жүйе – ұйымдық құрылымның аспектілеріне бейімделуге болатын өзара әрекеттесетін бес кіші жүйеден тұрады. Жалпы алғанда, 1–3 жүйелер ұйымның қазіргі операцияларымен айналысады, 4-жүйе – ұйымның сыртқы орта, болашақ талаптарының әсеріне стратегиялық жауаптар береді – «ол жерде және содан кейін». 5-жүйе «мұнда және қазір» мен «ол жерде және содан кейін» арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етеді, ұйымның өміршеңдігін сақтайтын саяси директивалар береді. Өміршең жүйедегі 1-жүйе бірнеше негізгі қызметті қамтиды. 1-жүйенің әрбір негізгі қызметі жоғарыда сипатталған жүйелердің рекурсивті табиғатына байланысты өзі де өміршең жүйе болып табылады. Олар ұйымның негізгі трансформациясының кем дегенде бір бөлігін іске асыратын функцияларды орындаумен айналысады. 2-жүйе – 1-жүйедегі негізгі қызметтердің бір-бірімен байланысуына мүмкіндік беретін және 3-жүйеге 1-жүйедегі қызметтерді бақылауға және үйлестіруге мүмкіндік беретін ақпараттық арналар мен органдарды білдіреді. 1-жүйе пайдаланатын ортақ ресурстарды жоспарлау функциясын көрсетеді. 3-жүйе – 1-жүйенің ережелерін, ресурстарын, құқықтары мен міндеттерін белгілеу және 4/5 жүйелерімен байланыс жасау үшін құрылған құрылымдар мен бақылауларды білдіреді. 1-жүйенің ішіндегі процестердің жалпы картинасын көрсетеді. 4-жүйе – ұйымның өміршеңдігін сақтау үшін бейімделу қажеттілігін бақылау үшін сыртқы ортаға қарауға жауапты органдардан тұрады. 5-жүйе – ұйымның әртүрлі бөлімдерінен келетін талаптарды теңестіру және ұйымды тұтастай басқару үшін ұйым ішіндегі саяси шешімдерді қабылдауға жауапты. Рекурсияның бірінші деңгейін құрайтын кіші жүйелерден басқа, модельде сыртқы орта да бейнеленген. Модельде сыртқы ортаның болуы жүйенің әрекет ету саласы ретінде қажет, олай болмаса ұйымның ішкі өзара әрекеттерін түсіндіруге немесе негіздеуге болмайды. Алгедониялық ескертулер (грекше ἄλγος – ауырсыну және ἡδονή – ләззат) – нақты орындау күтілгеннен нашар немесе жақсы болғанда, әдетте белгілі бір уақыттан кейін рекурсия деңгейлері арқылы күшейтілетін ескертулер мен сыйақылар. Бұл модель ми мен жүйке жүйесінің архитектурасынан туындаған. 3, 2, 1 жүйелер ежелгі ми немесе автономды жүйке жүйесімен байланысты. 4-жүйе – тану және коммуникацияны қамтиды. 5-жүйе – мидың жоғары деңгейдегі функциялары, оның ішінде өзіне-өзі тексеру және шешім қабылдау.
Өмір сүру қабілеті бар жүйе үшін ережелер
"Ми" жинағына қосымша "Кәсіпорынның жүрегі" кітабында Бэр Эшбидің (қажетті) Түрлілік тұжырымдамасын қолданады: жүйенің немесе жүйе элементінің мүмкін болатын күйлерінің саны. Түрлілікті есептеуге бақылаушыларға мүмкіндік беретін екі афоризм; Ұйымдастырудың төрт принципі; Рекурсивті жүйе теоремасы; Басқарудың үш аксиомасы және үйлесім заңы бар. Бұл ережелер қажетті түрлілік шартының орындалуын қамтамасыз етеді, нәтижесінде ресурстар қажеттіліктерге сәйкес келеді.