Кіріспе

Денсаулық сақтау саласы. Психиатриялық мейірбикелік немесе психикалық денсаулық мейірбикелігі – психикалық денсаулыққа маманданған және психикалық ауруларға немесе қиындықтарға тап болған барлық жастағы адамдарға күтім көрсететін мейірбике лауазымы. Бұларға: нейродаму бұзылыстары, шизофрения, шизоаффективті бұзылу, көңіл-күйдің бұзылуы, тәуелділік, қылықсыздық, тұлғалық бұзылулар, тамақтанудың бұзылуы, өзіне-өзі зиян келтіру ойлары, психоз, параноя және өзін-өзі зақымдау кіреді. Психикалық денсаулық мейірбикелері психологиялық терапия, емдік одақ құру, қиын мінез-құлықпен жұмыс істеу және психиатриялық дәрілерді қолдану бойынша арнайы оқыту алады. Көптеген елдерде 1990 жылдардан кейін психиатриялық мейірбике болу үшін медбике мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алып, психикалық денсаулық саласында мамандану қажет. Дәрежелер елдерде әртүрлі болады және елдің заңнамаларымен реттеледі. АҚШ-та RN және психиатриялық мейірбике болу үшін дипломдық бағдарламаны, мамандық (ASN) немесе бакалавр (BSN) дәрежесін аяқтауға болады. Психикалық денсаулық мейірбикелері түрлі қызметтерде жұмыс істей алады, оның ішінде: балалар мен жасөспірімдердің психикалық денсаулық қызметтері (CAMHS), жедел медициналық бөлімдер (AMU), психиатриялық қарқынды күтім бөлімдері (PICU) және қоғамдық психикалық денсаулық қызметтері (CMHS).

Тарих

Психиатрия және психиатриялық күтім тарихы, тікелей байланыс болмаса да, ежелгі философиялық ойшылдарға дейін жетеді. Маркус Туллий Цицерон, әсіресе, психологиялық емдеу мен күтімнің ең тиімді жолын анықтау үшін, психикалық ауруларға арналған сауалнама жасаған және олардың өмірбаяны туралы ақпаратты қолданған алғашқы адам болды. Алғашқы психиатриялық орталықтар 8-ші ғасырда Таяу Шығыста құрылды. Орта ғасырлық мұсылман дәрігерлері мен олардың көмекшілері диагноз қою және емдеу үшін клиникалық байқауларға сүйенді. 13-шы ғасырдағы ортағасырлық Еуропада психикалық ауруларға арналған ауруханалар салынды, бірақ оларда күтім жасауға медбикелер болған жоқ және емдеу көбінесе жүргізілмеді. Бұл мекемелер көбінесе ақыл-есі дұрыс емес адамдарды ұстау орындары ретінде жұмыс істеді. Америка Құрама Штаттарының отарлық дәуірінде кейбір қоныс аударушылар қоғамдық денсаулық сақтау тәжірибесін бейімдеді. Қауіпті деп есептелген психикалық кемістігі бар адамдар түрмеге қамалды немесе тізгінге алынып, қоғамдық қызметкерлер оларды толықтай қамтамасыз етіп, жалақысын төледі. Әулеттің бай адамдары ақыл-есі дұрыс емес туыстарын шатырларда немесе жертөлелерде ұстап, оларға күтім жасау үшін қызметшілерді немесе медбикелерді жалдады. Басқа да қауымдастарда психикалық аурулар аукционда құл ретінде сатылды. Тағы басқалары қаладан кетуге мәжбүр болды. Колониялардағы халық санының өсуімен қауымдық бейресми күтім жеткіліксіз болды және шағын мекемелер құрылды. 1752 жылы Пенсильвания ауруханасында алғашқы "ақыл-есі бұзылғандар бөлімі" ашылды, ол психикалық ауруларды емдеуге тырысты. Көмекшілер сол кездегі ең қазіргі емдеу әдістерін қолданды: тазалау, қан қысу, күйдіру және шок әдістері. Жалпы алғанда, науқастарға күтім жасайтын көмекшілер мекемедегілерге құрметпен қарауға сенді. Олар науқастарға ақылға қонымды адамдар ретінде қараса, олар да солай әрекет етеді деп ойлады; егер оларға сенімділік берсе, науқастар оны асыра пайдаланбайды деп сенді. Филипп Пинель мен Уильям Тьюк ұсынған қауіпсіз бейімдеме тұжырымы, бұрын зорлық-зомбылыққа ұшыраған немесе құлдықта ұсталған науқастарға мекемелерде қорғаныс пен күтім ұсынды. Сонымен қатар, психиатриялық препараттар қолжетімді бола бастағандықтан, науқастар өздері өмір сүруге мүмкіндік алды және бейімдемелердің қымбат болуына байланысты мекемелер жабыла бастады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау 1980-ші жылдары үлкен кеңейіске ұшырады, бұл денсаулық сақтау қызметтеріне деген сұраныстың өсуіне байланысты үкіметтің реакциясы болды. Бұл кеңейіс 1970-ші жылдардағы экономикалық дағдарысқа дейін жалғасты.

Психиатриялық дәрілер

Психиатриялық дәрі-дәрмектер – көп қолданылатын емдеу тәсілі және көптеген психиатриялық денсаулық сақтау медбикелері дәрі-дәрмектерді ауыз арқылы (мысалы, таблетка немесе сұйық түрінде) немесе бұлшықетке инъекция жасау арқылы беруге қатысады. Жоғары білікті медбикелер дәрі-дәрмектерді тағайындау құқығына ие. Медбикелер пациенттердегі жанама әсерлерді және емге жауаптылықты бағалау арқылы қадағалайды. Сондай-ақ, медбикелер дәрі-дәрмек туралы толық ақпарат береді, осылайша емделуші мүмкіндігі шегінде медициналық негіздегі ең жақсы деректерді пайдаланып, хабардар шешім қабылдай алады.

Электр шабуылдарымен емдеу

Психиатриялық психикалық денсаулық сақтау мейірбикелері электроконвульсивті терапия емдеуін жүргізуге қатысады және анестезия қолданылатын емдеуге дайындық пен одан кейінгі қалпына келуге көмектеседі. Бұл емдеу өте сирек жағдайларда ғана, барлық басқа мүмкін емдеулерден кейін қолданылады. Мейірбикелер осы процедураға келісім алу процесіне де қатысуы мүмкін. Дегенмен, келісім алу шарттары емдеу жүргізілетін мемлекеттік құқық саласына байланысты өзгеруі мүмкін.

Дене күтімі

Басқа медбикелермен бірге психиатриялық психикалық денсаулық медбикелері адамдардың жеке гигиенасы, тамақтануы, ұйқысы сияқты физикалық қажеттіліктеріне қатысып, олардың жақсы деңгейде болуын қамтамасыз етеді, сондай-ақ бірге жүретін физикалық ауруларға да көңіл бөледі. Психикалық денсаулық пациенттерінде семіздік сирек емес, себебі кейбір дәрілердің салдарынан салмақ қосуы мүмкін, бұл пациенттердің өзіне сенімсіздігіне және басқа денсаулық проблемаларына әкелуі мүмкін. Бұл мәселені шешу үшін психикалық денсаулық медбикелері пациенттерді физикалық және психикалық денсаулықтарын жақсарту үшін, олардың өзіне сенімін арттырып, стресс деңгейін төмендету мақсатында көбірек жаттығулар жасауға ынталандырады. Көптеген пациенттер жеткілікті жаттығу жасамайтындықтан, бұл мәселе психикалық денсаулық медбикелері үшін маңызды. Дәлелге негізделген тәжірибе көбінесе сандық зерттеулерге бағытталған, бірақ адамдардың өмірлік тәжірибесінің мәнін түсінуге ұмтылатын сапалық зерттеулерді де қамтуы керек.

Рухани ықпал ету

Бұл тәсілдің негізі – психикалық ауру немесе қиын жағдайды рухани дағдарыс ретінде қарастыру. Рухани араласулар адамның қазіргі өмірлік тәжірибесінде мағына, мақсат және үміт сезімін қалыптастыруға бағытталған. Рухани араласуларға адамның хикаясын тыңдау және оның Құдаймен, жоғары күшпен немесе толықтықпен байланысуына көмектесу кіреді, мысалы, медитация немесе дұға арқылы. Бұл адамның жеке руханилығына байланысты діни немесе діни емес болуы мүмкін. Рухани араласулар, психоәлеуметтік араласулармен қатар, қатысудың маңыздылығын басады, бірақ рухани араласулар мәселені "жөндеуге" тырысудың орнына, дағдарыс кезінде адамға қамқорлық жасауға және "онымен бірге болуға" көбірек назар аударады. Рухани араласулар көбінесе сапалық зерттеулерге негізделген және психотерапиядағы гуманистік тәсілмен ұқсастықтары бар.

Терапиялық қатынас

Мейірбикелік практиканың басқа салалары сияқты, психиатриялық психикалық денсаулық мейірбикесі мейірбикелік модельдер аясында жұмыс істейді, мейірбикелік көмек жоспарларын қолданады және адамның толық бейнесіне қамқорлық жасауға ұмтылады. Дегенмен, психикалық денсаулық мейірбикесінің басты назары – емдік альянстың қалыптасуына бағытталған. Іс жүзінде, бұл мейірбикенің күтім алатын адаммен жағымды және өзара іс-қимылға негіделген қарым-қатынас орнатуға тырысуын білдіреді, соның арқасында науқас өзінің ішкі күштерін, басқа емдермен қатар пайдалануға мүмкіндік алады.

Түсіністік пен жанашырлық

Психиатриялық мейірбикелердің түсіністігі мен жанашырлығы пациенттердің жағымды психологиялық тепе-теңдігін нығайтады. Түсінуді жеткізу маңызды, себебі ол науқастарға өзінің маңызды екенін сезіндіреді. Науқастардың ойларын және сезімдерін айыптау, бағалау немесе кемсіту арқылы емес, еркін білдіруге ынталандыру керек. Маңызды екенін сезіну – құрылымды қоғамда өмір сүретін және әдетте ауруларына байланысты психикалық денсаулығы нашар адамдарды кемсітетін адамдар үшін өте маңызды. Науқастарға маңызды екенін сезінуге мүмкіндік беру, оларды аурудың басталуына дейін болған қалыпты жағдайға жақындатады. Психиатриялық мейірбике жеке шабуылдарға ұшырағанда да науқасты түсіну қабілетін сақтап қалды. Ыңғайсыз жағдайларға жылдам жанашырлық таныту өте қажет. Егер науқастар өз қажеттіліктерін ауызша жеткізе алмаса да, медбикелер оларды түсінуді күтеді, сондықтан олармен байланыс орнату да қажет. Пациентті жеке тұлға ретінде қабылдау үшін психиатриялық мейірбике өзінің жеке құндылықтарымен, идеяларымен немесе психикалық денсаулық пациенттері туралы алдын ала түсінігімен басқарылмауы керек. Пациенттердің жеке қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін стандартты араласулар мен бағалау ережелеріне түзетулер енгізілуі мүмкін. Психиатриялық медбикелер бөлім ережелерін түсіндіруді және оларды бұзумен байланысты тәуекелдерді бағалау қабілетін талап ететін "ережелерді икемдеу" мүмкіндігі туралы айтты.

Көмек көрсету

Медбикелер мен науқастар арасындағы сәтті терапиялық қарым-қатынасқа позитивті қолдау қажет. Науқастарға қолдау көрсетудің әртүрлі әдістері көптеген белсенді жауаптарды қамтиды. Физикалық қолдау да қолданылуы мүмкін және ол денемен жанасу арқылы білінеді. Терапиялық қарым-қатынастағы маңызды сәттер туралы мақаласында Уэлч медбикелер өз құндылықтары мен сенімдеріне сай болуы керек екенін анықтады. О'Брайен бұрынғы тұжырымдамамен келісе отырып, уақтылы болу және мінез-құлқында дәйектілік пен сенімділік – шынайылықтың негізі деген қорытындыға келді. Шафер мен Петернель Тейлор шынайылық жоспарланған міндеттерді орындау арқылы көрінетінін көрсетті. Өздік ашу – ашық және адал болудың кілті. Ол медбикелердің өмірлік тәжірибелерін бөлісуін қамтиды және терапиялық қарым-қатынастың дамуы үшін маңызды, себебі қарым-қатынас дамыған сайын, егер олар қарым-қатынас бір жақты деп ойласа, науқастар қосымша ақпарат беруге құлшынбайды. Психиатриялық медбикелер өздерін қарым-қатынастың жетекшілері ретінде емес, команда мүшелері немесе оңайластырушылары ретінде көрсетеді.

Құрмет көрсету

Сапалы терапиялық қарым-қатынас орнату үшін медбикелер пациенттерге құрметпен қарау және оларды маңызды екенін сезіндіруі керек, сондай-ақ науқасқа қауіпсіздік және қорғалғандық сезімін ұялатуы тиіс. Психиатриялық медбикелердің пациенттерге жауап беру жолы әртүрлі мінез-құлықтарға байланысты. Медбикелердің өзін-өзі тану деңгейі жоғары болған сайын, пациенттермен қарым-қатынас жасау туралы білімі артады. Клиникалық дағдыларды жетілдіру үшін ойлармен бөлісу қажет.

Канада

Тіркелген психиатриялық мейірбике – барлық төрт батыс провинцияда жеке мейірбикелік мамандығы болып табылады. Мұндай медбикелер "RPN" деген таңбаны тағайындайды. Шығыс Канадада американдық үлгідегі психиатриялық мейірбикелік жүйе қолданылады. Тіркелген психиатриялық медбикелер Канаданың үш аумағында да жұмыс істей алады; алайда, аумақтарда жұмыс істеу үшін тіркелу процесі әртүрлі, себебі психиатриялық медбикелер төрт провинцияның бірінде лицензия алуы тиіс.

Ирландия

Ирландияда психикалық денсаулық медбикелері 4 жылдық бакалавр дәрежесі бойынша оқу бағдарламасын аяқтайды. Ирландияда диплом бойынша оқыған медбикелер дипломдық деңгейден бакалавр деңгейіне көтерілу үшін аспирантура курсын бітіруі мүмкін.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда психикалық денсаулық медбикелеріне медбикелік мамандығы бойынша диплом немесе дәреже талап етіледі. Барлық медбикелер қазір үш жылдық білім беру бағдарламасы аясында жалпы және психикалық денсаулық салаларында оқытылады. Аудандық денсаулық сақтау басқармасында жұмыс істейтін психикалық денсаулық медбикелеріне психикалық денсаулық саласындағы магистратурадан кейінгі диплом немесе сертификат алу ұсынылады. Бұл психикалық денсаулық мәселелері бар адамдармен жұмыс істеуге қатысты қосымша білім беруге мүмкіндік береді.

Швеция

Швецияда тіркелген психиатриялық мейірбике болу үшін, ең алдымен тіркелген мейірбике болу керек, бұл үшін медбикелік мамандығы бойынша бакалавр (BSc - Bachelor of Science) дипломы қажет (күндізгі оқудың үш жылы, 180 жоғары білім кредиті). Содан кейін психиатриялық/психикалық денсаулық саласындағы бір жылдық магистратураны аяқтау қажет (60 жоғары білім кредиті), соның ішінде ғылым магистрі (MSc - Master of Science) диссертациясын жазу да кіреді. Швецияда психиатриялық мейірбике мамандығы дамып келе жатыр. Дегенмен, АҚШ сияқты елдердегідей психиатриялық психикалық денсаулық саласындағы тәжірибелі медбике (nurse practitioner) болмайды, сондықтан Швецияда бұл мамандық, мысалы, фармакологиялық ем тағайындау құқығына ие емес.

Ұлыбритания

Ұлыбритания мен Ирландияда психиатриялық медбике термині қазіргі кезде психикалық денсаулық медбикесімен көбінесе алмастырылған. Психикалық денсаулық медбикелері басқа медбикелер сияқты бакалавр деңгейінде 3-4 жылдық немесе магистр деңгейінде 2 жылдық оқу бағдарламасын аяқтайды. Дегенмен, олардың оқуларының басым бөлігі психикалық денсаулық мәселелері бар пациенттерге күтім көрсетуге арналған. RMN-дер (психикалық денсаулық медбикелері) жоғары білім алып, 9 айлық магистрлік бағдарламаны аяқтау арқылы Жоғары білікті медбикелер (Advanced Nurse Practitioners) бола алады. Бұл қызметке дәрі-дәрмектерді тағайындау, аурухана бөлімдеріне төтенше жағдайларда шақырылу және пациенттерге психосоциалдық араласулар ұсыну кіреді.

Америка Құрама Штаттары

Солтүстік Америкада психиатриялық мейірбикеліктің үш деңгейі бар. Лицензияланған кәсіптік мейірбике (кейбір штаттарда лицензиялы практикалық мейірбике) және лицензияланған психиатриялық техник дәрі-дәрмек тағайындауға және психиатриялық және психикалық денсаулық клиенттері туралы мәліметтерді жинауға көмектесе алады. Тіркелген мейірбике немесе тіркелген психиатриялық мейірбике бағалау жүргізу және кеңес беру, орталық терапия сияқты басқа да терапия түрлерін ұсыну құқығына ие. Жоғары деңгейдегі тәжірибелік тіркелген мейірбике (APRN) психиатриялық психикалық денсаулық саласында магистр дәрежесін алғаннан кейін клиникалық мейірбике маманы немесе практикалық мейірбике маманы ретінде жұмыс істейді. Психиатриялық психикалық денсаулық мейірбикелігі (ПМЗМ) – мейірбикеліктің мамандану саласы. Магистрлік бағдарламадағы оқу курсы мамандану бойынша практиканы қамтиды. APRN психиатриялық проблемалары/бұзылыстары немесе олардың пайда болу мүмкіндігі бар жеке адамдар мен отбасыларды бағалайды, диагностикалайды және емдейді, сондай-ақ негізгі деңгейдегі функцияларды орындайды. Олар жеке адамдарға, отбасыларға, топтарға және қауымдастықтарға психикалық денсаулық сақтаудың толық спектрін ұсынады, психотерапевтер, оқытушылар, консультанттар, озық іс-шараларды басқарушылар және әкімшілер ретінде жұмыс істейді. Көптеген штаттарда APRN дәрі-дәрмектерді тағайындауға құқылы. Тәуелсіз түрде жұмыс істеуге құқылы психиатриялық психикалық денсаулық APRN әртүрлі орталарда тікелей көмек көрсетеді: психикалық денсаулық орталықтары, қоғамдық психикалық денсаулық бағдарламалары, үйлер, кеңселер, HMO және т.б. Психиатриялық мейірбикелер докторлық дәреже алған жағдайда (PhD, DNSc, EdD) көбінесе тәжірибелік ортада, оқытуда, зерттеу жұмыстарында немесе ауруханаларда, мекемелерде немесе медбикелік мектептерінде әкімшілер болып табылады.

Австралия

Австралияда психиатриялық медбике болу үшін, тіркелген медбике (RN) болу үшін медбике бакалавры дәрежесін алу қажет, және бұл дәреже күндізгі оқу бөлімінде үш жылға созылады. Содан кейін психикалық денсаулық саласындағы диплом немесе осыған ұқсас біліктілік алу керек, бұл қосымша бір жылдық оқуды талап етеді. Австралиялық психиатриялық медбикенің міндеттеріне психикалық ауруы бар науқастарды бағалау, оларды бақылау, шараларға қатысуға көмектесу, дәрі-дәрмек беру, дәрінің тиімділігін қадағалау, мінез-құлықты өзгерту бағдарламаларында көмектесу немесе науқастарды үйде аралау кіруі мүмкін. Австралиялық медбикелер мемлекеттік немесе жеке ауруханаларда, институттарда, түзету мекемелерінде, психиатриялық көмек орталықтарында және науқастардың үйлерінде жұмыс істей алады.