Кіріспе

2000 жылғы сот Нидерландыда Pan Am Flight 103 бомбалау ісінің соты 2000 жылдың 3 мамырында басталды, 1988 жылдың 21 желтоқсанында Pan Am Flight 103 бомбаланғаннан кейін 11 жылдан астам уақыт өтті. 36 апталық сот Шотландия заңдары бойынша құрылған және Утрехт қаласының маңында орналасқан Америка Құрама Штаттарының әуе күштері базасында өткізілген Шотландия сотының арнайы отырысында өтті.

Өткізу орны

1991 жылы қарашада екі ливиялық күдіктіге айып тағылғанда, Ливия үкіметі оларды Ұлыбританияға немесе АҚШ-қа соттауға беруді талап етті. Үш елдің арасында екіжақты экстрадиция туралы келісім болмағандықтан, Ливия оларды ұстап беруден бас тартты, бірақ барлық айыптау дәлелдемелері берілсе, оларды Ливияда соттауға ұстап тұруды ұсынды. Бұл ұсыныс АҚШ пен Ұлыбритания үшін қабылдауға болмайтын, ал келесі үш жыл бойы тұйық жағдай болды. 1994 жылы қарашада президент Нельсон Мандела Оңтүстік Африканы сотқа бейтарап орын ретінде ұсынды, бірақ бұл ұсынысты сол кездегі британ премьер-министрі Джон Мейджор қабылдамады. Тағы үш жыл өткен соң, Манделаның ұсынысы Майордың орнын басатын Тони Блэрге қайталанады, ол 1997 жылдың шілдесінде Лондонға барған кезде және 1997 жылдың қазан айында Эдинбургте өткен 1997 жылғы Достастық үкімет басшыларының кездесуінде (CHOGM) қайталанды. Соңғы кездесуде Мандела Локерби ісі бойынша "бірде-бір мемлекет шағымданушы, прокурор және судья болмауы керек" деп ескертті. Шотландия заңына сәйкес Нидерландыда сот жүргізудің ақыр соңында келісілген компромистік шешімін Эдинбург университетінің заң академиялық профессоры Роберт Блэк ойлап тапты және лейбористік үкіметтің "этикалық" сыртқы саясатты насихаттауына сәйкес, сол кездегі сыртқы істер министрі Робин Кук саяси серпін берді. Шотландия соты Нидерландыда, Шотландия заңына сәйкес, Нидерландыда, Утрехт қаласында, Зейст лагерінде, АҚШ Әуе күштері базасында құрылған. Сонымен қатар, қамауда отырғандардың қамауға алуына жағдай жасалды. Ұлыбритания мен Нидерланд арасындағы екіжақты келісім бойынша бұл үй-жайлар сот процесінің және кез келген кейінгі шағымның ұзақтығы үшін Шотландия сотының билігі мен бақылауында болды. Голландиялық заң әлі де теориялық тұрғыдан осы аймаққа қатысты, бірақ төтенше жағдайларды қоспағанда, Голландия биліктеріне ғимаратқа кіруге тыйым салынды және Сот сот процесін орындау үшін қажет болған кезде Голландия заңын алмастыратын ережелерді қабылдауға және сотқа құрметсіздік танытқан адамдарды түрмеге қамауға құқылы болды. Соттың өзі де, сот процесінде қатысқан адамдар да Нидерланд заңдарынан толық немесе ішінара иммунитеттен пайдаланды.

Айыпталушы

Екі ливиялық адам, Абдельбасет аль Меграхи және Ламин Халифа Фхима, қылмыс жасады деп айыпталды. Сотқа дейін прокурор швейцариялық кәсіпкер Эдвин Больерге қарсы айыптау туралы ойлады, ол бомбаның метчерін жасаған Mebo AG электроника фирмасының қызметкері, бірақ сот барысында Больерді айыптау үшін дәлелдер келтірілмесе, ол бомбаға тоқылған қылмысқа қатысқан деп есептелмейді деп шешті. Ливия екі айыпталушыны Шотландия полициясына тапсыруға келіскенде үш шарт қойды: олар полициямен сұхбат алмауы керек; Ливияда ешкімге бомбаға салу үшін іздеу жүргізілмеуі керек; және сот үш шотланд судьясының алдында, ал ал алқабилер алқасы жоқ. 1999 жылдың 5 сәуірінде сот басталғанға дейін бір жылдан астам уақыт бұрын Меграхи мен Фхима Нидерландқа келді.

Қылмыстық іс

1991 жылы екі айыпталушы ливиялықтарға айып тағылғаннан бастап 2000 жылы сотқа дейін бес түрлі Лорд Адвокат болды. Үш консервативті: Кармиллидің Лорды Фрейзері, Эрлсферридің Лорды Роджері, Драмдаунның Лорды Маккейі және екі лейборист: Дункансбидің Лорды Харди және Лорд Бойд. Лорд Бойд Crown Office атынан айыптауды басқарды. Оған адвокаттар Алястер Кэмпбелл және Алан Тернбулл көмек көрсетті. Прокуратураның қасында екі айыпталушыға айыптау қағазы дайындауға көмектескен АҚШ Әділет министрлігінің өкілдері Брайан Муртаг және Дана Биль отырды. Соттан бес жыл өткен соң, 1991 жылы тұтқындауға бұйрық берген бұрынғы Лорд Адвокат Лорд Фрейзер 2000 жылы сот барысында және 2002 жылы апелляциялық шағымда Меграхиге қарсы ұсынылған дәлелдемелерге толық қанағаттанбағанын айтқан. Алайда ол бұл оның Меграхиді кінәсіз деп санайтынын білдірмейді. "Санди Таймс" газетінің 2005 жылғы 23 қазандағы санында Лорд Фрейзер басты айыптаушы куәгер Тони Гаучидің сенімділігіне күмән келтіргені айтылған.

Қорғаныс

Меграхиді адвокаттар Алистер Дафф және Уильям Тейлор, Дэвид Бернс және Джон Беккет білдірді. Фхима адвокаттармен және адвокаттармен Ричард Кин, Джек Дэвидсон және Мёрдо Маклиодпен бірге болды. Екі айыпталушы да Ливияның қорғаушы адвокаты Камель Магхурмен байланыста болды.

СКККК-нің шолуы (қыркүйек 2003 маусым 2007)

Шотландияның қылмыстық істерді қарау комиссиясы (SCCRC) 1999 жылдың сәуірінде Парламент актісімен құрылған, сот төрелігін бұзғаны туралы шағымдар бойынша тергеу жүргізу үшін кең ауқымды өкілеттіктерге ие. Комиссия әдетте 12 ай ішінде мәселені қайта қарайды және шешімін жариялайды деп күткенмен, Меграхиді қайта қарауды аяқтау үшін төрт жылдай уақыт кетті. 2007 жылдың 28 маусымында СКККК 800 беттік баяндамасының қорытындысын жариялады және Меграхидің айыптылығын қылмыстық апелляциялық сотқа жаңа шағым беру үшін жіберді. SCCRC-нің қорытындыларын Al Jazeera 2007 жылдың шілдесінде People & Power сериясының екі эпизодында егжей-тегжейлі қарады.

Меграхидің босатылуы және өлімі (2009 2012)

2009 жылдың 20 тамызында Шотландияның Әділет министрі Кенни МакАскилл Шотландия заңдарына сәйкес Меграхиді босату туралы жариялады. Ол өлім аузындағы простата қатерлі ісігінен зардап шекті. Шотландиядағы Гринок түрмесінен босатылғаннан кейін Меграхи полиция көліктерімен қатар ақ полицейлік фургонмен Глазго әуежайына барды, онда ол Ливияның Afriqiyah Airways арнайы рейсіне отырды. Меграхи Ливияның Ливия көшбасшысы Муамар Каддафидің ұлы Сейф әл-Ислам Каддафимен бірге Ливияның Триполи қаласына ұшып оралды. Ол 2012 жылы қайтыс болды. 2014 жылдың мамыр айында Локерби құрбандарының туыстары тобы әл-Меграидің есімін қайта ашу арқылы ақталуын талап етуді жалғастырды. 2014 жылдың желтоқсанында Лорд Адвокат Франк Мулхоландтың айтуынша, ешқандай Корольдік кеңсесінің тергеушісі немесе прокуроры Меграхиді айыптау үшін қолданылған дәлелдемелерге қатысты алаңдаушылық білдірген жоқ. Сондай-ақ, ол Меграхидің серіктерін іздестіруді жалғастыра беретінін айтты.

Заң профессоры Роберт Блэк

Шотландияның заңгерлерінің бірі, 2000 жылы Локерби ісі бойынша сотқа қатыспаған әділ қазылар алқасын ұсынған Эдинбург университетінің профессоры Роберт Блэк әл-Меграхиді өлтіргені үшін айыптау үкімін "Шотландиядағы соңғы 100 жылдағы ең қорқынышты сот қателігі" деп атады. Профессор Блэк Ливияның Меграхи мен оның айыпсыз деп танылған, Ал-Амин Халифа Фимаға шотланд заңдары бойынша сотталуға рұқсат беруіне сендіргені үшін "жеке жауапкершілікті" сезінгенін айтты. Бұл туралы мен жаздым, бірақ ешкім қызықпайтын болды. Бұл - ақымақтық. Бұл мені қатты мазалайды, мен оны ұмытып кете алмаймын. 2011 жылдың тамызында Блэк Локербидегі бомбалаушыны соттаған үш судья "дәлелге қайшы" кінәлі деп тапты, өйткені "білшімді немесе беймәлім түрде" олар сол кездегі Лорд Адвокаттан (Шотландияның жетекші заң қызметкері), Данкансбидің Лорд Бойдтан айыпты деп айыптауға қысым көрді. Лорд Бойд бұл айыптауларды "күлкілі" деп жариялады.

БҰҰ бақылаушысы

БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан БҰҰ бақылаушыларының бірі болып тағайындаған профессор Ханс Кёхлер өзінің баяндамасында және бағалауында сот процесін сынға алды. Кёхлер сот процесінде саяси ықпал етілгенін, заң дәстүрлері мен принциптерін, мысалы, заңның үстемдігін бұзғанын атап өтті. Бірінші шағымның қабылданбаған күні BBC берген сұхбатында ол сот шешімін "әділетсіздіктің айрықша көрінісі" деп сипаттады. Саясат және әділдік: Локерби соты атты радио бағдарламасында, оны 2007 жылдың 9 қыркүйегінде Австралияның ABC Radio National телеарнасы таратты, Кёхлер, Роберт Блэк және Джим Суайр Локерби соты мен бірінші шағым туралы өз пікірлерін білдірді және одан кейін не болуы керектігін ұсынды. Шотландиялық "The Firm" заңгерлер журналының 2008 жылғы маусымдағы санында Кёхлер екінші Локерби апелляциялық процесінің "тоталитарлық" сипатына сілтеме жасап, ол "жасалған барша "жасалған барша" деп атап өтті.