Кіріспе

Drosera rotundifolia, дөңгелек жапырақты күнкөріс, дөңгелек жапырақты күнкөріс немесе жалпы күнкөріс – гүлді өсімдіктердің күнбала тұқымдасына (Droseraceae) жататын, балдырлар, батпақтар мен саздақ жерлерде өсетін етшіл түрі. Бұл күнкөріс түрінің ең кең таралғаны, ол Солтүстік Еуропаның барлық аймақтарында, Сібірдің көп бөлігінде, Солтүстік Американың үлкен бөлігінде, Кореяда және Жапонияда кездеседі, сонымен қатар АҚШ-та Калифорния, Миссисипи және Алабама штаттарында, және Жаңа Гвинеяда да таралған.

Сипаттама

Қарапайым күнбағыс жапырақтары базальды розетка түрінде орналасады. Тар, түкті, ұзын сабақтары дөңгелек жапырақшаларды ұстап тұрады. Жапырақшаның үстіңгі беті жабысқақ шырыш бөліп шығаратын қызыл безді түктермен тығыз жабысқан. Типик өсімдіктің диаметрі шамамен 1,5 метрге жетеді, және биік гүлшоғыры болады. Гүлдер жапырақ розеткасының ортасынан өсетін жіңішке, түксіз сабақтың бір жағында орналасады. Бес қанаты бар гүлдері ақ немесе қызғылт түсті болып келеді, ал тұқымдары ашық қоңыр, жұқа, ұзын және конус тәрізді. Қыс айларында D. rotundifolia суықтан қорғану үшін қыстақ жасайды. Ол жер бетіндегі тығыз оралған жапырақтардан тұратын бүршік болып табылады.

Етқоректілер

Өсімдік жапырақтарының үстін жабатын, қантты заттарға толы жылтыр шырышқа тартылған жәндіктермен қоректенеді. Бұл етшіл мінез-құлықты өсімдік өзінің өсетін ортасына бейімделіп дамытқан, себебі ол әдетте қоректік заттарға кедей немесе қатты қышқылды болып, қоректік заттардың сіңуіне кедеріл келтіреді. Өсімдік ферменттердің көмегімен жәндіктерді – безді шоғырларға жабысып қалғандарын – ерітеді және олардың денесінен аммиакты (ақуыздан) және басқа да қоректік заттарды алады. Аммиак басқа өсімдіктер топырақтан сіңіретін азоттың орнын басады, ал азотқа бай ортада өсетін өсімдіктер тұтқынға түскен жәндіктерден азот алуға аз мұқтаж. Күннің қызыл түсіне жәндіктердің тартылатыны да болжанған, бірақ жасанды тұзақтарды пайдалану арқылы жасалған зерттеулер түс жем тартуға әсер етпейтінін көрсетті. Жаңа климаттарда жаңа өсімдіктер өсуімен бірге, олардың өсуіне қажетті азықтардың жетіспеушілігі де анықталды. Өсу үшін қажетті азықтар жетіспейтін аймақтарда, осы өсімдіктердің әртүрлі климат жағдайларында қалай өсе алатынын анықтау үшін қосымша зерттеулер жүргізілді. Л. М. Торрен және авторлар тобының New Phytologist журналында жарияланған зерттеуінде Drosera rotundifolia өсімдігінің ет жеу қабілеті, өсімдіктің қалыпты өсуіне жеткіліксіз жәндіктермен қамтамасыз етілген жағдайларда тексерілді. Топ өсімдіктің шектеулі жеммен, бірақ топырақтағы минералдық қоректік заттардың мөлшерін арттыру арқылы өсу қабілетін сынады. Нәтижелер өсімдіктің қалыпты жемге қарағанда қоректік заттарды пайдалануға қабілетті екенін көрсетті, бұл өсімдіктің ет жеуге жұмсаған күшін азайтты. Бұл нәтижелер өсімдіктің қолда бар ресурстарды азық ретінде пайдаланып, қазіргі ортаға бейімделе алатынын көрсетті.

Тарату

Солтүстік Америкада жалпы күнтамыры Канаданың барлық аймақтарында кездеседі, тек Канада далалары мен тундра аймақтары, Алясканың оңтүстігі, Тынық мұхитының солтүстік-батысы және оңтүстікке қарай Апалачи таулары бойымен Джорджия мен Луизианаға дейін. АҚШ-тың батысында дөңгелек жапырақты күнкөрісі Калифорнияның Сьерра-Невада тауларында және Колорадоның Роки тауларында кездесетін таулы сортаңдарда таралған. АҚШ-тың шығысында күнтамыр өсімдігі Жаңа Шотландиядан Флоридаға дейінгі жағалау бойында кездеседі. Джорджиядан басқа, өсімдіктер қазір Алабама мен Миссисипиде де байқалады. Миссисипи өзенінің батысында өсімдіктер Тынық мұхиты жағалауында Аляскадан Калифорнияға дейін орналасқан, ал жаңа өсімдіктер Айова, Миннесота штаттарында және жақында тіркелген екі жерде – Колорадоның Ганнисон округінде және Солтүстік Дакотаның Боттине округінде табылды. Ол Еуропаның көп бөлігінде, соның ішінде Британ аралдарында, Францияның көп бөлігінде, Бенилюкс елдерінде, Германияда, Данияда, Швейцарияда, Чехияда, Польшада, Беларусьте, Балтық елдерінде, Швецияда және Финляндияда, сондай-ақ Италияның солтүстік бөліктерінде, Португалияда, Испанияда, Румынияда, Болгарияның таулы аймақтарында, Исландияда және Норвегия мен Гренландияның оңтүстік аймақтарында кездеседі. Австрия мен Венгрияда сирек кездеседі, ал кейбір популяциялары Балқан аймағында шашырап орналасқан. Ұлыбританияда бұл күнтамырының ең көп таралған түрі, оны Ексмурде, Дартмурде, Седжмурде, көлдер аймағында, Шропширде, Пеннинде және Шотландияда, басқа да жерлерде кездестіруге болады. Ол көбінесе батпақтарда, сортаңдарда және таулардың беткейіңдегі ойыстарда өседі. Шропширдің округтік гүлі. Азияда ол Сібір мен Жапонияда, сондай-ақ Түркияның кейбір аймақтарында, Кавказ аймағында, Камчатка түбегінің оңтүстік бөлігінде, Кореяның оңтүстік бөлігінде және Қытайдың кейбір аймақтарында таралған. Сондай-ақ, олар Жаңа Гвинея және Минданао аралдарында да кездеседі.

Тіршілік ету ортасы

Қарапайым күнқорешін батпақтар мен саздақтар сияқты ылғалды жерлерде гүлдейді. Ол қара қарағайдың ылғалды тоғайларында, шпагнум батпақтарында, лайлы және батпақты жағалауларда, сондай-ақ ылғалды құмдарда да кездеседі. Ол ашық, күнге толы немесе жартылай күнге толы орталарды ұнатады.

Қорғау

Дөңгелек жапырақты күнкөк IUCN қызыл тізімінде "Ең аз уайым тудыратын" санатына жатқызылған. Солтүстік Америкада, АҚШ-тың Иллинойс және Айова штаттарында ол жойылу қаупі төніп тұрған түр деп есептеледі, Нью-Йоркте – пайдалануға осал, ал Теннессиде – қатерге ұшыраған. Колорадо штатында бұл түр S2 санатында, яғни қорғауға мұқтаж деп бағаланған.

Өсіру

D. rotundifolia – етқоректі өсімдіктерді өсіруге қызығушылық танытқан өсірушілер өсіретін Drosera тұқымдасының орташа белдеу түрлерінің бірі. Жабайы түрлерді сәтті өсіру үшін олар қыста ұзаққа созылатын тынығу кезеңінен өтуі керек, осы кезде олар қыстақ түйіндерін қалыптастырады. "Charles Darwin" D. rotundifolia сортын тынығу кезеңсіз де сәтті өсіруге болады.

Дәрілік қасиеттері

D. H. Paper және авторлар тобының мәлімдемесіне сәйкес, Drosera rotundifolia өсімдігінің сығындылары қабынуға қарсы және спазмолитикалық әсерлерге ие, бұл D. madagascariensis-ке қарағанда жоғары тиімділік көрсетеді. Бұл гиперзид, кверцетин және изокверцетин сияқты флавоноидтардың нәтижесінде болады, бірақ сығындылардағы нафтохинондардың емес. Флавоноидтардың тегіс бұлшықеттердегі М3 мускарин рецепторларына әсер ететіні және осылайша спазмолитикалық әсер тудыратыны болжанып отыр. Сонымен қатар, D. rotundifolia сығындыларындағы эллаг қышқылының антиангиогендік қасиеттері де анықталған.