Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Соммен – Оңтүстік Швецияның таулы аймағында, Эстергётланд және Смоланд провинцияларының шекарасында жатқан көл. Теңіз деңгейінен шамамен 147 метр биіктікте орналасқан бұл көлдің ауданы [аудан мөлшері] және ең терең жері 60 метрге жетеді. Ғалым Роберт Норрби Соммен атауының бұрынғы қасиетті немесе тыйым салынған "ноа" есімінен шыққандығын болжайды.
Sommen is a lake in the South Swedish highlands lying across the border of the provinces of Östergötland and Småland. Situated about 147 metres above mean sea level, the lake has an area of and has a maximum depth of 60 metres. Scholar Robert Norrby considered that the name Sommen originated as a noa name an unknown sacred or taboo name that the lake had.
Шығуы туралы аңыз
Жергілікті мифология бойынша, көлді Уркон немесе Соммакоа атты сиыр жасаған. Уркон ашуға берілген кезде, көлдің ойысын қабылдандарымен ойып шығарған; содан кейін ойын сумен толтырып, ол көлге айналған. Бүгінде осы оқиғаның болған жері саналатын Фрухаммарда екі естелік тас орнатылған.
Local mythology asserts that the lake was created by a cow called Urkon or Sommakoa. The lake basin was carved by Urkon with her hooves during an outburst of wrath; subsequently the basin was filled with water which became the lake. At present there are two commemorative raised stones at Fruhammar, the location of this purported event.
Ағаш және баржаларды жүргізудің жасы
19 және 20 ғасырлардың көп бөлігінде көлде ағаштарды су арқылы тасымалдау үшін пайдаланылды. Бұл қызмет Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ең жоғары деңгейге жетті және көл маңындағы жол желісі жақсарған сайын азайды. Қазіргі таңда Naturum Sommen мұражайында тек бір баржа ғана сақталған. 1973 жылы ағаштарды су арқылы тасымалдау толығымен тоқтатылды.
During much of the 19th and 20th century the lake was used for log driving. This activity peaked around World War I and declined as the road network around the lake improved. At present only one barge survives at the naturum Sommen museum. In 1973 log driving ceased for good.
Климат және өсімдіктер
Оңтүстік Швецияның басқа аймақтарымен салыстырғанда, Сомменде жауын-шашын мөлшері аз және ылғалдылық төмендеу. Температура деректері Малександерге қатысты, 1961–1990 жылдарға сәйкес. Көл маңындағы өсімдіктердің көп бөлігін қарағай және шырша ормандары құрайды. Кейбір жерлерде жапырақты ормандар мен ашық егістік алқаптары да кездеседі. Атап айтқанда, көлдің оңтүстік жағы солтүстік жағына қарағанда көбірек жасыл және жапырақты ормандарға ие, ал солтүстік жағында жартастар мен тығыз қарағайлы ормандар басым. Көлдің тасты жағалауында сирек кездесетін және жойылу қаупі төніп тұрған Anthericum liliago гүлін табуға болады. Бұл оның өсетін ең солтүстік аймақтарының бірі. Бұрын Соммен төңірегіндегі көптеген аумақтарға қолданылған Идре атауы "сейілген ағаштардың орны" деп түсіндіріледі. Әсіресе, Идебо Норра Вифьярден бойында сейілген ағаштармен байланысты жер бар. Көлдің айналасында қызыл гранит тау жыныстары жиі кездеседі, ал әртүрлі бөліктері, соның ішінде мұз дәуірінде пайда болған жер қабаттарымен жабылған. Соммен төңірегінде драмлинге ұқсас пішіндер мен жартастар да кездеседі. Сомменде табылған мұздық қалдықтары саналатын әртүрлі су жануарларының биогеографиясы көлдің ерте тарихындағы географиялық ерекшеліктермен байланысты болуы мүмкін. Бір теория бойынша, су жануарлары Балтық мұзды көлінен табиғи шлюз жүйесі арқылы, Жастар Дриас кезінде мұздың уақытша жылжуына байланысты көшірілген.
Relative to other areas of southern Sweden, Sommen stands out for its low precipitation and low humidity. efn ua|Temperatures are given for Malexander 1961–1990. The vegetation around the lake is mostly dominated by pine and spruce forest. Broad leaf forest and open agricultural fields can also be found at some locations. In particular the southern side of the lake contains more lush vegetation and broad leaf forest than the northern side, which has more cliffs and contiguous pine forest. The rare and endangered flower Anthericum liliago can be found along the lake's rocky shores. This is one of the northernmost locales where it grows. The name Ydre, which was formerly applied to most of the area around Sommen, is interpreted to mean "place of yews". One locality in particular appears to be further associated with yews; this is Idebo along Norra Vifjärden. Red granite is a common rock around the lake and various parts are covered with till, including ground till deposited during the Ice Age. Drumlin like forms and crags are also found throughout the area around Sommen. The biogeography of various aquatic species deemed glacial relicts that are found in Sommen is likely related to a different geography during the early history of the lake. One theory claims that aquatic species were transferred from the Baltic Ice Lake through a natural lock system in connection with a temporary advance of the ice front during the Younger Dryas.
Құстар
Бұл аймақта көбейетін ірі құстарға балықшыл бүркіт, еуропалық шағала, қасқыр тұғыр және қара мойынды шағала жатады. Осы төрт құстың санағы 1974, 1980, 1994 және 2012 жылдары жүргізілді. 2018 жылы жасалған санақ жаз мезгілінде көл аумағында шамамен 1000 қара қанатты құстың мекендегенін көрсетті. Қара қанаттылар балықпен қоректенетіндіктен, олардың саны балықтың мөлшеріне әсер етеді деп есептеледі, бұл экологиялық теңгерімсіздікке алып келуі мүмкін. 2019 жылдан 2023 жылға дейін белгілі бір шарттармен қара қанаттыларды аулауға рұқсат берілді.
Large birds that breed in the area include fish hawk, European herring gull, heron and black throated loon. Inventories of these four birds were taken in 1974, 1980, 1994 and 2012. An inventory made in 2018 showed that during summer about 1,000 cormorants live in the lake area. As cormorants feed on fish, their population is thought to impact on the amount of fish, possibly producing an ecological disturbance. Hunting of cormorants is allowed under certain conditions from 2019 to 2023.
Балық
Сомменде жиырма екі түрлі балық табылған. Сирек кездесетін балықтарға қарапайым жабағы, қара шаян, табан, вимба және қарапайым сүйекті балық жатады. Соммен шаррдың саны 20-шы ғасырда азайды, нәтижесінде 1970 жылы бұл балық түрi құрып кету қаупінде деп жарияланды. Бұл айырмашылықтың себебі Соммен шарлары Веттерн шарларына қарағанда кеш пісіп жетілуі немесе олардың тез өсуі болуы мүмкін. Бұл түрлер – Pallasea quadrispinosa, Mysis relicta және Limnocalanus macrurus. Дегенмен, көлде Оңтүстік Швеция көлдерінде кең таралған реликтілердің бірі – Mysis relicta кездеспейді.
Twenty two species of fish are found in Sommen. Less common fishes include common roach, common bream, tench, vimba and common bleak. Populations of Sommen charr declined over the 20th century, leading to the fish being declared endangered in 1970. The implication of this difference is that Sommen charr either reach maturity later than charr in Vättern, or that they grow faster. These species are Pallasea quadrispinosa, Mysis relicta and Limnocalanus macrurus. However, the lake lacks the most common relict crustacean found in the lakes of southern Sweden, the Mysis relicta.