Кіріспе

Атау мен мансаптың өзара байланысы

Номинативтік детерминизм – адамдардың өздерінің атына сай келетін жұмыс салаларына бейімделуі туралы гипотеза. Бұл термин алғаш рет 1994 жылы New Scientist журналында қолданылды, журналдың "Feedback" атты әзіл-қалжыңдық бағанында, өте сәйкес келетін тегі бар зерттеушілер жүргізген бірнеше зерттеулер жарияланғаннан кейін. Олардың ішінде Дэниел Сноуменнің полярлық экспедициялар туралы кітабы және Сплатт пен Видон атындағы зерттеушілердің урология саласындағы мақаласы бар. Осы және басқа да мысалдар қандай да бір психологиялық әсердің болуы мүмкін деген ойға жетеледі. Термин пайда болғаннан бері номинативтік детерминизм New Scientist журналында мерзімімен қайталанып тұратын тақырыпқа айналды, себебі оқырмандар мысалдар ұсынуын жалғастыруда. Номинативтік детерминизм аптроним сияқты ұқсас түсініктерден, сондай-ақ оның синонимдері 'аптоним', 'namephreak' және 'Perfect Fit Last Name' (латын тіліндегі 'nomen est omen' – 'аты белгі' фразасымен бейнеленген) ерекшеленеді, себебі ол себеп-салдар байланысына назар аударады. 'Аптроним' тек атаудың орынды екенін білдіреді, бірақ оның орынды болу себебін түсіндірмейді. Адамдар өздерінің атына сай келетін мамандықтарға тартылады деген идеяны психолог Карл Юнг ұсынды, мысал ретінде Зигмунд Фрейдті келтірді, ол ләззат туралы зерттеулер жүргізген және оның тегі 'қуаныш' деген мағынаны білдіреді. Жақында жүргізілген кейбір эмпирикалық зерттеулер көрсеткендей, кейбір мамандықтарда тиісті тегі (кейде есімі) бар адамдардың саны пропорционалды түрде жоғары, бірақ бұл зерттеулердің әдістемесі сынға ұшырады. Номинативтік детерминизмнің бір түсіндірмесі – жасырын эгоизм, ол адамдардың өздерімен байланыстыратын нәрселерге бейсаналық түрде әуес екенін көрсетеді.

Өмірбаян

Тарихта, адамдар өздеріне сәйкес жұмыс салаларын іздеуге мүмкіндік алғанға дейін, көптеген адамдарға олардың жұмыс саласына сәйкес есімдер берілді. Адамдардың ат қою әдеті уақыт өте келе өзгерді. Қалалық мәдениет пайда болғанға дейін адамдар тек бір атпен ғана таныс болды, мысалы, англосаксондық Бейорнхард есімі. Бір аттар мағынасына қарай таңдалды немесе лақап есім ретінде берілді. Англияда нормандық жаулаудан кейін ғана тегілер пайда болған көрінеді, жаулаудан бұрынғы адамдар мұрагерлік емес, Эдмунд Айронсайд сияқты бірнеше атауларға сүйенді. Тегілер адамға сәйкес келу үшін жасалды, көбінесе ата-аналық атаулардан (мысалы, Уильямның ұлы Джон – Джон Уильямсон), кәсіптік сипаттамалардан (мысалы, Джон Carpenter), мінез-құлықтан немесе ерекшеліктерден (мысалы, Джон Лонг) немесе тұрған жерінен (мысалы, Actonнан келген Джон – Джон Acton) алынды. Алғашында тегілер мұрагерлік емес еді, тек 14 ғасырдың ортасынан бастап олар біртіндеп мұрагерлікке ие болды. Кәсіп немесе қолөнерге байланысты тегілер бірінші болып мұрагерлікке ие болды, өйткені қолөнер көбінесе ұрпақтан-ұрпаққа отбасында сақталды. Кәсіптік тегілердің орындылығы уақыт өте келе төмендеді, өйткені саудагерлер әрқашан өз әкелерінің ізін баспады: 14 ғасырдан бері сақталған мысал – «Роджер Carpenter, бұрышпен саудаласатын». Атаудың маңызды аспектісі – атаудың кең мағынасына берілген мән. 17 ғасырдағы Англияда балаға ат қою кезінде сақтық таныту қажет деп есептелді. Балалар өз аттарының мағынасына сәйкес өмір сүруі керек еді. 1652 жылы ағылшын дін қызметкері Уильям Дженкин «бізді дүниеге Иеміз үшін не істеуге келгенімізді еске түсіру үшін есімдерді саусаққа байлаған жіптей етіп қою керек» деді. 1623 жылы, Пюритандық есімдер, мысалы, Сенім, Қайрат және Ырыс алғаш рет пайда болған кезде, ағылшын тарихшысы Уильям Камден есімдерді «жақсы және мейірімді мағыналармен» таңдау керек деп жазды, өйткені олар иесін жақсы істерге шабыттандыруы мүмкін. Британ империясының өркендеуімен ағылшын атау жүйесі мен ағылшын тегілер әлемнің көп бөлігіне тарады. 20 ғасырдың басында Смит пен Тейлор ең көп кездесетін үш ағылшын тегінің екеуі болды, екеуі де кәсіби есімдер еді, бірақ аз ғана Смиттер мен Тейлорлар қалды. Есім мен кәсіп арасындағы сәйкессіздік байқалғанда, ол ерекше назарға лайық болды. 1888 жылы «Кентіш жазбалар» журналында «Картер есімді бірнеше тасымалдаушы, Хосегуд есімді шұлықшы, Сейлс есімді аукционшы және Кафф есімді мата сатушы» деген тізім жарияланды. Содан бері есім мен кәсіп арасындағы тығыз байланыстың түсінігі үшін әртүрлі терминдер пайда болды. Аптроним терминінің 20 ғасырдың басында америкалық газеттің тілшісі Франклин П. Адамс жасаған деп есептеледі. Лингвист Франк Нуэссель 1992 жылы «r» әрпінсіз «аптоним» сөзін ойлап тапты. Басқа синонимдер «euonym», «Perfect Fit Last Name» (PFLN) және «namephreak» кіреді. Әдебиеттануда кейіпкерге ерекше сәйкес келетін есім «характоним» деп аталады. Карактонимдерді стилистикалық тәсіл ретінде жиі қолданған белгілі авторлар Чарльз Диккенс (мысалы, мырза Градгринд, қатыгез мектеп мұғалімі) және Уильям Шекспир (мысалы, «Қысқы ертегідегі» жоғалған бала Пердита) болып табылады. Кейде бұл күлкі үшін жасалады, мысалы, Джозеф Хеллердің «22-ші тұтқынында» кейіпкер Майор Майор Майор деп аталды, оны әкесі әзіл үшін Майор Майор Майор деп атады, содан кейін өмірінде «әкесінің сезімінен гөрі қызықты IBM машинасы» майор шеніне көтерілді. Номинативтік детерминизмнен айырмашылығы, аптроним және оның синонимдері ұғымы себеп-салдар туралы ештеңе айтпайды, мысалы, есім қалай сәйкес келді. Аптронимдердің күлкілі сипаты болғандықтан, оларды бірнеше газеттер жинады. Сан-Франциско хроникасының тілшісі Херб Кейн оқырмандар ұсынған асыл тастар туралы, соның ішінде алмастырушы мұғалім мырза Филлин, фортепиано мұғалімі Пейшенс Скейлс және рок-н-роллдың зұлымдықтары туралы Ватиканның өкілі кардинал Рапсонг туралы ретсіз хабарлады. Сол сияқты, журналист Боб Леви кейде The Washington Post газетінде өзінің колонкасын оқығандар жіберген мысалдарды келтіреді: Фейт Попкорн есімді тамақ өнеркәсібі кеңесшісі, Сержант есімді лейтенант және Шелби Голдграб есімді салық есепшісі. Голландиялық Het Parool газетінде голландиялық мысалдар келтірілген «Nomen est omen» деп аталатын ретсіз бағанасы болды. Жекелеген есімдерді жинақтаушылар, сондай-ақ, апронимдер кітаптарын шығарды. Ономастикаға арналған Р. М. Ренник газет бағандары мен кітаптарда кездесетін аптронимдерді тексеруді қажет етті. Ғылым, медицина және құқық салаларындағы аптронимдердің тізімі сенімдірек, өйткені олар көбінесе тексеруге оңай көздерден алынады.

Анықтама

Номинативтік детерминизм, сөзбе-сөз "атаумен анықталатын нәтиже" – адамдардың өз аттарына сай жұмыс салаларын таңдауға бейімделуі туралы гипотеза. Адамдар, мүмкін, бейсаналы түрде, өздерін сол атқа лайықты етуге тырысқандықтан, бұл атау сәйкес келеді. Номинативтік детерминизм аптронимдер концепциясынан себеп-салдарлық байланысқа назар аудару арқылы ерекшеленеді. Бұл термин 1994 жылы New Scientist журналының "Feedback" бағанында пайда болды. Оқиғалардың бірқатары редактор Джон Хойлендтің күмәнін тудырды, ол 5 қарашадағы санында былай деп жазды:

"Feedback" редакторы Джон Хойленд пен Майк Холдернесс кейіннен оқырман К.Р. Кавониус ұсынған "номинативтік детерминизм" терминін қабылдады. Бұл термин алғаш рет 17 желтоқсандағы санында жарияланды. Журнал бұл тақырыпты көп рет тыйым салуға тырысқанымен, ондаған жылдар бойы оқырмандар қызықты мысалдар жіберіп отырды. Олардың ішінде Гуантанамодағы тұтқын лагері туралы журналистердің сұрақтарына жауап беруге жіберілген АҚШ Әскери-теңіз күштерінің өкілі, лейтенант Майк Кафка; "Императорлық жануар" кітабының авторлары Лайонель Тайгер мен Робин Фокс; және Ұлыбритания Бас полиция қызметкерлерінің пышақ қылмысы жөніндегі өкілі Альфред Хичкок болды. New Scientist журналында қолданылғандай, номинативтік детерминизм термині тек жұмысқа қатысты. New Scientist авторлары басқа газеттерге жазған мақалаларында осы анықтаманы сақтады, бірақ Evening Standard газетінде "өмірдің негізгі қасиеттерін" қосқан редактор Роджер Хайфилдтің жағдайы басқаша болды. 1994 жылға дейін күдікті психологиялық әсерді сипаттау үшін басқа терминдер де қолданылған. Роберта Франк 1970 жылы "ономастикалық детерминизм" терминін қолданды. Неміс психологы Вильгельм Стекель 1911 жылы "Die Verpflichtung des Namens" ("Аттың міндеті") туралы айтқан. Ал драматург Том Стоппард 1972 жылы "Жумперлер" пьесасында "cognomen синдромын" қолданды. Ежелгі Римде адам атының болжау күші "nomen est omen" ("аты – белгі") латын мақалымен бейнеленген. Бұл мақал бүгінге дейін ағылшын, француз, неміс, итальян, голланд және словен тілдерінде қолданылады. New Scientist өз аты мен қызметі арасында қайшылық тудырып, өз атынан алшақтаған адамдар үшін "номинативтік контрдетерминизм" терминін енгізді. Мысалдарға Эндрю Уотерхаус, шарап профессоры, болашақ дәрігер Томас Эдвард Килл, кейіннен өзінің атын Джиргенсонға өзгерткен, және Манила архиепископы, кардинал Син жатады. "Inaptronym" синонимі де кейде қолданылады.

Теориялық негіздеме

ХХ ғасырдың басындағы неміс психологтары атаулардың белгілі бір әсер ететіні туралы тұжырымдаманы алғаш талқылады. Вильгельм Стекль мәжбүрлі мінез-құлық және кәсіп таңдау контекстінде "атаудың міндеттемесі" туралы айтты; Карл Абрахам есімдердің анықтаушы күші ішінара сәйкес келетін есім берілген ата-бабадан мұра болған белгілі бір қасиетке байланысты болуы мүмкін деп жазды. Ол сондай-ақ, отбасының аты лайықты болса, олар өз аттарына сай өмір сүруге тырысады деген қорытындыға келді. 1952 жылы Карл Юнг өзінің синхрондық теориясында (құбылыстық байланысы жоқ, бірақ мағыналы түрде байланысты көрінетін оқиғалар) Стекльдің жұмысына сілтеме жасады:

Юнг психологтар арасындағы көзге түсетін мысалдарды атады, оның ішінде өзі де бар: "Мырза Фрейд (Қуаныш) ләззат принципін, мырза Адлер (Бүркіт) билікке ұмтылысын, мырза Юнг (Жас) қайта жаралу идеясын жақтайды".

1975 жылы психолог Лоуренс Каслер мансапқа сай атаулардың жиілігін эмпирикалық түрде зерттеуді ұсынды, бұл әсердің бар екенін немесе біз "бақытқа алданғанбыз" дегенді анықтау үшін. Ол номинативті детерминизмге үш мүмкін түсіндірме берді: атаудың адамның өзіндік бейнесі мен өзіндік үмітіне ішкі әсері; атауның әлеуметтік стимул ретінде әрекет етуі, басқаларда күтулерді тудыруы және олар жеке тұлғаға жеткізілуі; және генетика – белгілі бір мансапқа сәйкес қасиеттердің тиісті кәсіптік тегімен бірге ұрпақтан ұрпаққа берілуі. 2002 жылы Pelham, Mirenberg және Jones зерттеушілері Каслердің бірінші түсіндірмесін зерттей отырып, адамдардың өзін жақсы сезінуге және осы тілекке сәйкес әрекет етуге негізгі қалауы бар екенін дәлелдеді. Бұл автоматты оң қатынастар адамның өзіне байланысты барлық нәрсеге деген сезімдеріне әсер етеді. Адамдарға ие болған нәрселер көбірек ұнайды деген жай меншік әсерін ескере отырып, зерттеушілер адамдардың өздерімен байланысты заттар мен ұғымдарға, мысалы өздерінің есімдеріне деген сүйіспеншілікті дамытатынын болжады. Олар бұл беймәлім күшті "жасырын эгоизм" деп атады. Ури Симонсон жасырын эгоизм тек адамдар нұсқалар арасында бей-жай болған жағдайларда ғана қолданылатынын ұсынды, сондықтан ол мансап таңдау сияқты маңызды шешімдерге қолданылмайды. Қайырымдылық қорына қорбандық шалу сияқты аз тәуекелді шешімдер әсер көрсетеді. Реймонд Смитс егер жасырын эгоизм өзін-өзі оң бағалаудан туындаса, онда өзін-өзі төмен бағалайтын адамдар өзін-өзі бағалаумен байланысты таңдауларға тартылмауы, бірақ олардан қашықтауы мүмкін деп ойлады. Зертханалық эксперимент мұны растады.

Эмпирикалық дәлелдер

Атаулары лайықты адамдар өздерінің есімдерінің мансап таңдауына тигізетін әсер туралы әртүрлі пікір білдіреді. Англия мен Уэльстің бұрынғы Лорд-бас судьясы Игорь Джадж бала кезінде есімдерінің болашақ мамандығына қатысты ешкім пікір білдірмегенін есіне түсірмейтінін айтты, сондай-ақ: «Менің жағдайымда бұл толығымен кездейсоқ екеніне толық сенімдімін және оған қарсы дәлелдерді ойға келтіре алмаймын» деді. Ал Джеймс Каунселл, әкесі, бауыры және екі алыс туысы сияқты заңгерлік мансапты таңдағандықтан, жас кезінен бастап адвокаттыққа бейімделгенін айтады және басқаша ештеңе істегісі келгенін есіне түсіре алмайды. Америкалық заңгер Сью Ю жас кезінде оның есіміне байланысты заңгер болуға шақырғандарын айтады, бұл шешіміне көмектескенін ойлайды. Ауа райы жөніндегі хабаршы Сторм Филд өзінің есімінің ықпалына сенімді емес еді; оның әкесі, доктор Фрэнк Филд, сонымен қатар ауа райы жөніндегі хабаршы, оның басты қозғаушы күші болды. Психология профессоры Льюис Липситт, өмір бойы апронимдерді жинаған адам, сыныпта номинативтік детерминизм туралы дәріс оқығанда, бір студент Липситтің өзінің сәбилердің сору әрекеттерін зерттегендіктен осы құбылысқа ұшырағанын айтты. Липситт: «Бұл туралы есімде жоқ» деді. Англия шіркеуінің викариі Майкл Виккерс, өзінің Виккерс есімінің викарий болуына ешқандай қатысы жоқ екенін айтты, керісінше, кейбір жағдайларда «адамдар жұмысына ұмтылмай, есімдерінен қашып жүрген болуы мүмкін» деп болжайды. Атаулары лайықты адамдардың баяндамалары қызығушылық тудырса да, кейбір ғалымдар, соның ішінде Михалос пен Смитс, олардың номинативтік детерминизмнің нақты әсерін анықтаудағы құндылығына күмән келтіреді. Олар есімнің өмірлік шешімдерге әсер ететіні туралы мәлімдеме ерекше және оны дәлелдеу үшін ерекше дәлелдер қажет дейді. Номинативтік детерминизмді қолдайтын жағдайларды ғана таңдау – дәлелсіз жағдайларды елемеу. Сондықтан көптеген есімдерді талдау қажет. 2002 жылы Пелхам, Миренберг және Джонс әртүрлі деректер базасын талдады, онда бірінші есімдер, тегі, кәсіптер, қалалар мен штаттар туралы ақпараттар бар еді. Бір зерттеуде Деннис есімді адамдар стоматологияға бейім екені анықталды. Олар АҚШ стоматологтарының деректер базасынан Деннис есімді 482 стоматологтың санын алып, осы деректерді пайдаланды. Содан кейін 1990 жылғы халық санағын пайдаланып, Деннистен кейін ең танымал еркек есімді анықтады: Уолтер. АҚШ-та Деннис деп аталу ықтималдығы 0,415%, ал Уолтер деп аталу ықтималдығы 0,416% болды. Зерттеушілер кейін Уолтер есімді 257 стоматологтың санын анықтады. Деннис пен Уолтердің жиілігін салыстырып, Деннис есімі стоматологияда жиі кездесетініне қорытынды жасады. Алайда, 2011 жылы Ури Симонсон Пелхам және басқалардың әдістемесін сынаған мақала жариялады, сондай-ақ Деннис пен Уолтер есімдерінің танымалдылығының онжылдықтар бойы қалай өзгергенін көрсетті. Уолтер ескірген есім болғандықтан, Пелхам және басқалар Деннис есімді адамдарды стоматолог емес, кез келген мамандық иесі ретінде табуы ықтимал болды, ал Уолтер есімді адамдар зейнеткерлікке шыққан болуы мүмкін. Шындығында, Симонсон Уолтер адвокаттарымен салыстырғанда Деннис адвокаттарының саны көп екенін анықтады. Симонсонның бұрынғы әдістерін сынағаннан кейін, Пелхам мен Маурицио 2015 жылы жаңа зерттеу жариялады, онда олар жыныс, этникалық және білім беру факторларын қалай ескергенін сипаттады. Бір зерттеуде олар халық санағының деректерін қарап, ерлердің тегімен сәйкес келетін он бір мамандық бойынша жұмыс істейтінін анықтады, мысалы, нан пісіруші, ағаш ұстасы және фермер. 2009 жылы Михалос Англия мен Уэльстегі тәуелсіз адвокаттар ретінде тіркелген Каунселл тегі бар адамдардың санын, Англия мен Уэльстегі жалпы халық санымен салыстырып талдады. Аталған есімнің Англия мен Уэльстегі жиілігі төмен болғандықтан, тіркелген адамдардың жоқ екенін күтті, бірақ Каунселл есімді үш адвокат табылды. 2015 жылы Limb, Limb, Limb және Limb зерттеушілері тегінің медициналық мамандыққа әсерін зерттеу туралы мақала жариялады. Олар 313 445 медициналық тізілімдегі жазбаларды қарады және мамандыққа сәйкес келетін тегтерді анықтады, мысалы, ортопедиялық хирург үшін Limb, жалпы медицина үшін доктор. Олар медицина мен мамандықтарға қатысты есімдердің жиілігі күтпегендей жоғары екенін анықтады. Мамандықтардың ең үлкен үлесіне ие болғандары – ағылшын тілінде анатомиялық бөліктердің (немесе олардың функцияларының) атауларының көптеген нұсқаларын ұсынатын мамандықтар болды. Атап айтқанда, бұл урология (мысалы, Хардвик және Вудкок) және урология (мысалы, Бернс, Кокс, Болл) еді. Неврологтардың есімдері медицинаға қатысты болды, бірақ олардың мамандығына тікелей қатысты есімдер аз болды (302-ге 1). Limb, Limb, Limb және Limb зерттеуінде олар олардың нәтижелеріне әсер ететін факторларды қарастырмады. 2010 жылы Абель соған ұқсас қорытындыға келді. Бір зерттеуде ол мамандықтарын көрсететін үш әріпті комбинациясы бар дәрігерлер мен адвокаттарды (мысалы, «doc», «law») салыстырды және есім мен мамандық арасында маңызды байланыс бар екенін анықтады. Абель сонымен қатар дәрігерлердің тегінің әріптері олардың мамандығымен байланысты екенін анықтады. Мысалы, Раймондтар дерматологтарға қарағанда радиологтар болуы ықтимал. Каслердің номинативтік детерминизмнің үшінші мүмкін түсіндірмесі – генетика. Зерттеушілер Ворачек, Ридер, Штигер және Свами 2015 жылы осыған қатысты кейбір дәлелдер тапты. Олар бүгінгі Смиттер әлі де ата-бабаларының, ұсталардың денелік қабілеттерін сақтайтынын хабарлады. Смит есімді адамдар күшпен байланысты әрекеттерге қабілетті екенін көрсетті. Тігінші есімді адамдардың немесе оған ұқсас жазылуларының шеберлікке байланысты әрекеттерге қабілеттілігі де анықталды, бірақ бұл статистикалық маңызға ие болған жоқ. Зерттеушілердің пікірінше, генетикалық әлеуметтік гипотеза ықтимал, ал өзіндік эгоизм әсері гипотезасынан гөрі сенімді.