Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Босния және Герцеговина сәулетіне көбінесе төрт маңызды кезеңнің әсері тиді, олар саяси және әлеуметтік өзгерістер арқылы аймақтың ерекше мәдени және сәулеттік ерекшеліктерінің қалыптасуын анықтады.
none
The architecture of Bosnia and Herzegovina is largely influenced by four major periods, when political and social changes determined the creation of distinct cultural and architectural habits of the region.
Орта ғасырлар
Босниядағы ортағасырлық кезең Осман империясының басып кіруіне дейін созылды. Боснияның сол кездегі әлеуметтік ұйымы Задруга деп аталатын жүйеге айналды. Задругада қауымның құрылымы бойынша, ортақ мүдделері бар бірнеше отбасы тығыз байланыста, бірге тұрып, тұрғын үйлердің жиынтырын құрады. Қоғам басшылары жасқа және жоғары моральдық қағидаларға сәйкес таңдалды. Задруга жүйесі негізінен табиғи ресурстарға тәуелді ауылдық шаруашылық қауымдастықтарында кездесті. Қауым өскен сайын, отбасылардың бір бөлігі жаңа кластер немесе ауыл құру үшін басқа аймаққа бірлесіп көшіп кететін. Осы байланысты кластерлер арасындағы үздіксіз байланыс сауда мен экономиканың дамуына серпін берді. Отбасылар Динар үйлері деп аталатын үйлерде бірге тұрды. Бұл қарапайым құрылыстар табиғи материалдардан (әдетте ағаштан және қамбадан) салынған. Ішкі кеңістік орталық бөлмедегі ошақтың айналасында ұйымдастырылды, ал ерлер мен әйелдер үшін жеке бөлмелер бөлінді. Босния мен Герцеговинадағы әскери бекіністердің тарихы Рим дәуіріне дейін барып жетеді, бірақ олардың көпшілігі 12-15 ғасырларда салынған. Құрылыстар өзенге, жолға немесе қалаға қарап тұрған төбелерде, кесек тастардан қаланған. Бүгінде олардың шамамен 300-ге жуығы сақталған, бірақ көпшілігі қираған. Ең әдемі және жақсы сақталғандары: Сараево, Сребреник, Благай, Яйце, Травник, Тешань, Почитель, Добой, Врандук, Бобовац, Столац, Маглай, Градачац, Любушки, Сокол, Ключ, Бихач, Босанска Крупа, Островица, Велика Клауша, Вишеград және Зворник. Кралева Сутьескадағы сарай тіпті готика стилінде әсем өрнектелген. Ортағасырлық готика және роман стиліндегі мұнараның мысалы – 15 ғасырда салынған Яйцедегі Санкт-Лука мұнарасы.
The medieval period in Bosnia lasted until the invasion of Ottoman Empire. The social organization of Bosnia of that time developed into a system known as Zadruga. In Zadruga, the community was organized such that a few families with common interests would live closely together in housing clusters. The leaders of the community were selected according to their age and high ethical standards. The Zadruga system was primarily found a rural agrarian communities that is greatly dependent on natural resources. As the community grew, segments of families would collectively move to another area forming a new cluster or a village. The continuing links between these related clusters stimulated both trade and economy. Individual families lived together in houses known as Dinaric houses. These were simple structures build of natural materials (usually timber and wickerwork). Interior space was organized around the hearth in a central room with separate private quarters for men and women. Even though military fortresses in Bosnia and Herzegovina date from the era of Roman rule, most of them were built between the 12th and 15th century. The structures were built out of rough cut stone on hills overlooking a river, route or town. Today there are around 300 of them but most of them are in ruins. The most beautiful and well preserved are: Sarajevo, Srebrenik, Blagaj, Jajce, Travnik, Tešanj, Počitelj, Doboj, Vranduk, Bobovac, Stolac, Maglaj, Gradačac, Ljubuški, Sokol, Ključ, Bihać, Bosanska Krupa, Oštrovica, Velika Kladuša, Višegrad, and Zvornik. The court in Kraljeva Sutjeska was even richly engraved in Gothic style. An example of medieval Gothic and Romanesque tower is the Tower of St. Luke located in Jajce, created in the 15th century.
Осман дәуірі
15 ғасырдың соңында Осман империясы Балқанға келді. Олар қалалар мен қалалық аймақтарды дамыту қажеттілігін шешті, өңірге империялық ислам архитектурасын әкелді, бұл жергілікті дәстүрлермен (соның ішінде Түркияда кездесетін үшбұрышты аркалардың орнына свинштерді қолдану) араласқан еді. Осыдан қалалық кеңістіктердің негізгі формасы мен ұйымдастырылуы қалыптасты, ол бүгінге дейін ерекшеленеді. Архитектуралық теоретик Душан Грабриян типтік босниялық қалалардың негізгі ұйымдастырылуын анықтады. Ол қалалардың бес нақты компоненті бар екенін мойындады, олар «жазба емес заңдар» жиынтығымен сипатталады: айналасындағы төбелер қаланың пішінін анықтайды, басты жол – қаланың тірегі, «Чаршия» – жүрегі, жасыл желек – өкпесі, ал өзен – рухы. Тағы бір теоретик Юрай Нейхардт өзінің бір кітабында босниялық қаланың ерекшелігін былайша сипаттады:
In the late 15th century, the Ottoman Empire came to the Balkans. They addressed the need to develop urban areas and cities, bringing imperial Islamic architecture to the region, partly mixed with local customs (one of them being the use of squinches instead of triangular pendentives found in Turkey). From this emerged the basic form and organization of urban areas which are still distinctive today. Dušan Grabrijan, an architectural theoretician, defined the primary organization of typical Bosnian cities. He recognized that cities had five authentic components defined by a set of "unwritten laws": surrounding hills defined the form of the city, the main road is the spine, "Čarsija" is the heart, vegetation are lungs, river is the spirit. Juraj Neidhardt, another theoretician, described a typical Bosnian city in one of his books as follows:
Адамдардың өзенді қалалық өмірдің маңызды бөлігі ретінде пайдалануы 1566 жылы Герцеговинадағы Мостарда Стари Мост көпірінің салынуына әкелді. Салынған кезде ол әлемдегі ең ұзын бір аркалы тас көпір болды. Бірақ оның мәні одан да терең болды. Ол шығыс және батыс өркениеттерінің байланысын символдады. Қала құрылысымен қатар, Босния архитектурасы да нақтырақ архитектуралық терминологияға ие болды. Дегенмен, архитектура жазбасыз архитектуралық заңдар жиынтығымен ұйымдастырылды, оларға мыналар кірді: адам өлшемдері, ашық көріністер, геометрия, кең және икемді кеңістіктер, қарапайым жиһаз, табиғатпен кеңістіктік байланыс, жергілікті материалдар мен дәстүрлі құрылыс техникаларын пайдалану. Бұған қоса, дизайн философиясы материалдардың әртүрлілігін қалайтын. Яғни, әр материалға архитектуралық процеске қатысқан адамдардың әлеуметтік түсінігімен байланысты нақты ішкі функция берілген. Юрай Нейхардт осы түсінікті былайша сипаттады:
The fact that people used river as a main element of urban life led to construction of Stari Most in 1566 in Mostar in Herzegovina. At the time it was built it was the longest single span arch stone bridge in the world. Its meaning had however rather more profound power. It symbolized the connection between eastern and western civilization. In addition to urban planning, architecture of Bosnia has emerged with a bit clearer architectural vocabulary. Architecture however was organized around a set of unwritten architectural laws including: human scale, unobstructed views, geometry, open and flexible spaces, simple furniture, spatial links to nature and use of local materials and traditional building techniques. In addition design philosophy favored heterogeneity of materials. In other words, each material had a particular intrinsic function given to it by social perception of the people involved in the architectural process. Juraj Neidhardt described this perception as follows:
Осылайша, негіздер тастан, бірінші қабат балшықтан, қуырылмаған кірпіштен және ағаш байланыстардан, екінші қабат ағаш қаңқадан және шатыр көбінесе ағаштан салынды. 17 ғасырдың типикалық босниялық үйі ұйымдастыру тұрғысынан бес негізгі элементтен тұрды: көшеге қарап тұрған және оны анықтайтын, жекеменшікті қоғамдықтан бөліп көрсететін қоршау, әдетте қиыршық тас немесе жалпақ таспен төселген аула, гигиеналық мақсатта сыртқы фонтан (Шадрван), отбасы жиналатын төменгі деңгейдегі «жартылай қоғамдық» жеке кеңістік – Хаят, және демалыс пен ләззат алу үшін пайдаланылатын жоғарғы деңгейдегі жартылай жеке/жеке кеңістік – Диванхан.
Hence foundations were built out of stone, ground floor out of clay, unburnt brick and wooden ties, first floor out of wooden frame and roof almost always out of wood. Organizationally, a typical Bosnian residence from the 17th century consisted of five main elements: a fence that faced and defined the street and clearly differentiated private from public, a courtyard usually built of pebble or flat stone pattern for easier maintenance, an outdoor fountain (Šadrvan) for hygienic purposes, a lower level "semi public" private space called the Hajat where the family would gather, and the Divanhan, an upper level semi private/private space used for relaxation and enjoyment.
Австрия-Мажарстан кезеңі
1878 жылы Босния мен Герцеговина 40 жылдың ішінде болашақ қала құрылысы мен сәулетке зор әсер еткен Австрия-Мажарстанның билігіне қарады. Австриялық ықпалмен енгізілген өзгерістердің арасында құрылыс рұқсаттарын алу, адам өмірінің қауіпсіздігі мен өрттен қорғау талаптары, қабырғалардың қалыңдығы мен ғимараттардың биіктігі сияқты жаңа құрылыс кодексінің ережелері болды. Қала құрылысы саласындағы өзгерістер көшелердің түрлерін жіктеуді және оған сәйкес құрылыс ережелерін енгізуді, айналағы ортамен үйлесімді дизайнды және жалпы жоспарға сәйкестікті талап етті. Сондай-ақ, жалпы дизайн философиясы да өзгерді. Стилистикалық тұрғыдан алғанда, Босния Еуропаның бағытымен үйлесуі керек еді (сондықтан тарихи стильдегі архитектура қолданылды), бірақ шығыстық стильдің (сондай-ақ псевдо-маврикалық стиль) пайда болуынан басқа. Мақсаты – босниялық ұлттық ерекшелікті дамыту болды, сонымен бірге Осман империясымен немесе өсіп келе жатқан панславян қозғалысымен байланыстырудан аулақ болу, «Еуропалық қиялдың исламдық архитектурасын» жасау. Жаңа архитектуралық тілдер босниялық қалалардың күрделі құрылымына әртүрлілік қосты. Осы және басқа да өзгерістер Боснияда белгілі бір салдарларға әкелді. Мысалы, ғимараттардың қауіпсіздігі жақсарды, бірақ жаңа ережелер мен құрылыс әдістеріне байланысты жергілікті құрылыс мердігерлері мен сәулетшілердің көпшілігі қажетсіз болып қалды. Бұл Орталық Еуропадан білікті жұмыс күшінің қоныс аударуына себеп болды, ол Босния мен Герцеговинаның халқын екі есеге арттырып, оны әртараптандырды, бұл экономиканы жандандырды. Соңында, қалалардың мінезі өзгерді. Австриялық ықпал кезіндегі жобалардың көп бөлігі әкімшілік ғимараттардың дизайнына қатысты. Мысалы, Сараево қаласындағы почта ғимараты форманың айқындығы, симметрия және пропорция сияқты ерекше дизайн ерекшеліктерін сақтайды, ал интерьері де сол қағиданы ұстанады. Сараево қаласындағы Босния мен Герцеговинаның Ұлттық және университеттік кітапханасы – мориандық мамлюк өрнектері мен тік аркаларды қолдана отырып, басқа формальды элементтерді де интеграциялайтын шығыстық архитектуралық стильдің мысалы.
In 1878 Bosnia and Herzegovina fell under Austro Hungarian rule which in 40 years had an immense influence in future urban planning and architecture. Some of the changes introduced by Austrian influence included introduction of new building code regulations such as required building permits, life safety and fire protection requirements, regulated wall thickness and building heights. Some changes in urban planning involved classification of street types and consequent building regulations, requirement for harmonious design with immediate surroundings and compliance with overall regulation plan. There were also changes in a general design philosophy. Stylistically, Bosnia was to be assimilated into the European mainstream (hence the use of historicist architectural styles), save for the appearance of the Orientalist style (also Pseudo Moorish style). The aim was to promote Bosnian national identity while avoiding its association with either the Ottoman Empire or the growing pan Slavic movement by creating an "Islamic architecture of European fantasy". The new architectural languages added to diversity of already complex urban composition in Bosnian cities. These and other changes caused certain other consequences in Bosnia. For example, building life safety was improved however local building contractors and architects become obsolete due to new regulations and construction methods. This caused immigration of skilled labor from Central Europe that further doubled and diversified the population of Bosnia and Herzegovina which in the turn stimulated the economy. Finally, cities began changing their character. The majority of projects during the time of Austrian influence dealt with administrative building designs. The post office in Sarajevo for example follows distinct formal characteristics of design like clarity of form, symmetry, and proportion while the interior followed the same doctrine. The National and University Library of Bosnia and Herzegovina in Sarajevo is an example of Orientalist architectural language using Moorish Mamluk decoration and pointed arches while still integrating other formal elements into the design.
Тарихи стильдер
Өзінің билігі кезінде австро-венгерлік билік Босния мен Герцеговинада еуропалық стильдегі сәулетті орнатып, осы арқылы оккупацияланған елдегі өздерінің миссиясының мағынасын көрсетуге тырысты. Алғашқыда, Венадағы 19 ғасырдың екінші жартысындағы ең көрнекті ғимараттарды салған тарихи стильдер ұсынылды. Боснияда шетелдік сәулет стильдері, атамды тарихшылдық ең көп қолданылды, ал жергілікті босниялық құрылыс әдістеріне жеткілікті баға берілмеді, құрметтелмеді және пайдаланылмады.
During its reign, the Austro Hungarian authorities sought to impose and build architecture of European styles in Bosnia and Herzegovina and thus to show the meaning of their mission in the occupied country. Initially, it offered historic styles that built the most representative buildings of the second half of the 19th century in Vienna. In Bosnia, too much was built in foreign building styles, primarily historicism, and too little appreciated, respected, and used the vernacular Bosnian methods of building.
Маврлар дәуірінің сәулет өнері
Босния және Герцеговинаның көпұлтты халық құрамымен қарым-қатынас жасаған үкімет, тарихи стильдердің бірін таңдағанда саяси сезімталдық таныту қажеттігін түсінді. Босняк халқы басым болған аймақтардағы құрылыстарда сәулетшілер мавр жаңғыру стилін пайдаланды. Бұл стиль Испанияның мавр және мудехар архитектурасынан, сондай-ақ Мысыр мен Сирияның мамлюк архитектурасынан, мысалы Мостар гимназиясынан шабыттанды. Бұл әшекейлеулерді және басқа да "мавр" дизайндық тәсілдерді қолдануды қамтыды, олардың ешқайсысы бұрынғы жергілікті босниялық архитектураның бағытына көп қатысы болмады.
Confronted with the multinational population structure in Bosnia and Herzegovina, the government realized that it was necessary to have a political ear when choosing one of the historical styles. For construction in areas where the Bosniak population was predominant, architects used the Moorish Revival style. This style drew its inspiration from the Moorish and Mudéjar architecture of Spain as well as Mamluk architecture of Egypt and Syria, as exemplified by Mostar Gymnasium. This included application of ornamentations and other "Moorish" design strategies neither of which had much to do with prior architectural direction of indigenous Bosnian architecture.
Босния стилі сәулет өнері
Босния стилі скандинавиялық ұлттық романтизммен салыстырылуы мүмкін. Босния стилін жас буын сәулетшілер, мысалы, чех сәулетшісі Йосип Поспишил, словен сәулетшісі Рудольф Тонни және австриялық сәулетші Эрнст Лихтблау қолдады, олардың барлығы Венадағы өнер академиясында Карл фон Хасенауэр мен Отто Вагнермен бірге оқыған. Алайда, бұл стильді Сараевоның аға сәулетшісі Жосип Ванкаш атады, оның жетекшілігімен көптеген жас сәулетшілер жұмыс істеді. Босния стилінің сәулетшілері Босния мен Герцеговинаға тән жергілікті сәулет элементтерін қайта жаңғыртуды көздеді, бұл тарихи және маврлық қайта жандану стильдерінің сырттан әкелінген үлгілеріне қарсы болды. Босния стилі "ұлттық романтизм дәстүрінде жақсырақ түсініледі", дегенмен оның авторлары олар бейнелеуге тырысқан ұлттың өкілдері емес еді. Дегенмен, Босния стилінің сәулетшілері заманауи емес, тарихи көздерге, әсіресе Босния сәулетінің исламдық құрауына сілтеме жасады, соның нәтижесінде "бір тарихи коллаждың орнына екіншісі келді" (Гунцбургер Макас және Дамлянович Конли).
The Bosnian style can be compared with Scandinavian National Romanticism. The Bosnian Style was championed by a younger generation of architects, like Czech architect Josip Pospišil, Slovene architect Rudolf Tönnies, and Austrian architect Ernst Lichtblau, who all studied at the Art Academy in Vienna with Karl von Hasenauer and Otto Wagner. The style was, however, named by Sarajevo's senior architect, Josip Vancaš, for whom many of these younger architects worked. The Bosnian Style architects wanted to retrieve the vernacular architectural elements proper of Bosnia and Herzegovina, as opposed to the imported scripts of both historicist and Moorish Revival styles. The Bosnian Style may be "best understood as within the tradition of national romanticism", although its designers were not from within the nation they aimed to represent. Yet, Bosnian Style architects also made reference to historical rather than contemporary sources, and mainly to the Islamic component of the vernacular Bosnian architecture, thus resulting in "the substitution of one historicist collage for another" (Gunzburger Makas and Damljanovic Conley).
Социалистік Югославия кезеңі
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Босния мен Герцеговина Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының құрамындағы республикаға айналды. Соғыстан кейін Югославияның Шығыс блогымен болған қысқа байланысы социалистік реализмнің қысқа мерзімін бастады. Бұл 1948 жылғы Тито-Сталин ажырасымымен күрт аяқталды. Келесі жылдары модернистік сәулет елдің КСРО-дан айырылуының символы болды (бірақ Шығыс блогында модернизмнің қабылдануы артып, бұл мән азайды). 1950 жылдардағы орталықсыздандыру және либерализация саясатымен сәулет өнері этникалық желілер бойынша үнемі бөліне бастады. Архитекторлар өздерінің жеке социалистік республикаларының сәулеттік мұрасын ескере отырып, сыншыл регионализм стилінде құрылыс салуға көбірек назар бөлді. Бұл өзгерістің көрнекті мысалы – Юрай Нейхардт пен Душан Грабриянның 1957 жылы жарық көрген «Босния сәулеті және заманауилыққа жол» атты еңбегі. Югославиядағы жеке этникалық сәулеттік ерекшеліктер 1972 жылы тарихи ескерткіштерді сақтау жөніндегі бұрынғы орталықтандырылған органның орталықсыздандырылуымен күшейді, бұл жеке аймақтарға өздерінің мәдени тарихын сын тұрғысынан талдауға қосымша мүмкіндік берді. Югославияның кеңестік социалистік реализмнен айырылуы және Екінші дүниежүзілік соғысты еске алуға жасалған күш-жігері, бүгінде «споменик» деп аталатын абстрактілі скульптуралық соғыс ескерткіштерінің көптеп салынуына әкелді. Югославиядағы саяси ағымдар индустрияландыруды қолдады, ол ауылдықтан қалаға көшіп келуге байланысты қоғамдық тұрғын үйлерді дамытуға баса назар аударуды қажет етті. Мәдени қақтығыстарды жеңу үшін анти-тарихизм және заманауи сәулеттік стиль көптеген жобаларда басты дизайн стратегиясы болды. Осылайша, материалдардың біртектілігі дәстүрлі әртүрлілікті ығыстырды және бетон құрылыс үшін таңдаулы материалға айналды. Алайда, мұндай тәжірибелер бірнеше мәселе тудырды. Индустрияландыру қалалардың ластануына себеп болды, бірақ одан да маңыздысы, ауылдық жерлерден қашуға әкелді, бұл өндірістегі теңсіздіктерге және экономикалық зиянға соқты. Жаңа тұрғын үйлерді қамтамасыз ету үшін нашар жоспарлау салдарынан инфрақұрылым, электр энергиясы, су және орталық жылу жеткіліксіз болды, ал тұрғын үйлердің биік үйлері қолданыстағы сәулеттік ортамен үйлеспеді. Сапасыз құрылыс және ресурстардың жетіспеуі тұрғын үйлердің денсаулыққа зиянды болуына әкелді. Бұл мәселелер Босния мен Герцеговинаның мәдени ерекшелігін төмендетіп, оның табиғи және адам ресурстарын құртты. Дегенмен, мәдени әртүрлілік мәселелерін шешуге тырысқан архитектуралық жобалар да болды. 1987 жылы Әмір Вук пен Мирко Марич салған Сараеводағы «Дино» тұрғын үйі осы санатқа жатады. Бұл дуплекс тұрғын үйдің біржағы шығыс сәулеттік стилінде, екінші жағы батыс еуропалық стилінде шешілген, бірақ олардың ортақ кіреберісі бар. Тағы бір мысал – 1983 жылы салынған Holiday Inn қонақ үйі және 1986 жылы Сараевода Иван Штраус жобалаған «Unis» егіз мұнаралары. Қала тұрғындары егіз мұнараларды көбінесе Момо (сербше) және Узеир (боснияша) деп атайды. Қала халқы қай мұнараның серб немесе босниялық атын алғанын анық айта алмайды. Атаулардың осы екіұштылығы мәдени бірліктің негізгі сәулеттік ерекшелігі ретінде көрсетеді.
At the end of World War II Bosnia and Herzegovina became a republic in the Socialist Federal Republic of Yugoslavia. Immediately following the Second World War, Yugoslavia's brief association with the Eastern Bloc ushered in a short period of socialist realism. This came to an abrupt end with the 1948 Tito–Stalin Split. In the following years, modernist architecture came to symbolize the nation's break from the USSR (a notion that later diminished with growing acceptability of modernism in the Eastern Bloc). With 1950s decentralization and liberalization policies, architecture became increasingly fractured along ethnic lines. Architects increasingly focused on building with reference to the architectural heritage of their individual socialist republics in the form of critical regionalism. A notable example of this shift is Juraj Neidhardt and Dušan Grabrijan's seminal 1957 publication Architecture of Bosnia and the way into modernity which sought to understand modernism through the lens of Bosnia's Ottoman heritage. Growing distinction of individual ethnic architectural identities within Yugoslavia was exacerbated with the 1972 decentralization of the formerly centralized historical preservation authority, providing individual regions further opportunity to critically analyze their own cultural narratives. The Yugoslav break from Soviet socialist realism combined with efforts to commemorate World War II, which together led to the creation of an immense quantity of abstract sculptural war memorials, known today as spomenik. Political currents in Yugoslavia favored industrialization that required an emphasis on development of public housing to serve migration of population from rural to urban areas. To overcome cultural conflicts anti historicism with modern architectural vocabulary became a prevalent design strategy for the majority of architectural projects. Hence homogeneity of materials replaced traditional heterogeneity and concrete became a material of choice for construction. Such practices, however, caused several problems. Industrialization caused pollution of cities but more importantly it caused flight from rural areas that further caused discrepancies in production, which damaged the economy. There was insufficiency of infrastructure, electricity, water and central heating to sustain new public housing development due to poor planning while residential skyscrapers inappropriately intermingled with existing architectural context. Poor construction methods and lack of quality due to lack of resources caused unhealthy living environments. All these issues led to diminishing cultural identity of Bosnia and Herzegovina while draining its natural and human resources. On the other hand, there were few architectural projects that attempted to address issues of cultural diversity. Residential House "Dino" in Sarajevo built in 1987 by Amir Vuk and Mirko Marić was one of those attempts. It is the duplex residential house where one follows the oriental architectural vocabulary while the other has rather western European philosophy of the façade organization while they share a common entrance. Another example is the Holiday Inn Hotel built in 1983 and the "Unis" Twin Towers built in Sarajevo in 1986 and designed by Ivan Štraus. Among the people of the city, the twin towers are commonly called Momo (Serbian name) and Uzeir (Bosniak name). There is no consensus among the people of the city which tower carried the Serbian or Bosnian name. This ambiguity of the names accentuated the cultural unity as its primary architectural quality.
Соғыс уақытындағы қиратулар және соғыстан кейінгі қайта құру
Босния соғысы кезінде 1992–1995 жылдары тарихи құндылығы бар 2000-нан астам азаматтық және діни ғимараттар қиратылды. Олардың ішінде Баня-Лукадағы Ферхадия мешіті (1578 жылы салынған) және Мостардағы Стари Мост (1566 жылы салынған) болды, екеуі де 1993 жылы қирады. Олар бастапқы техника мен стильге сәйкес қайта салынды. Босния соғысынан кейінгі жылдары Сараевода құрылыс шары құбылды. Ол Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең көп құрылыс жүргізіліп жатқан қалалардың бірі. Архитектор Иван Штраус жобалаған UNIS егіз мұнаралары соғыста толығымен қирады, бірақ толығымен жаңартылды. Грасно тұрғын ауданында босниялық Bosmal компаниясы "Bosmal City Center" құрылысын жүргізді, бұл Балқандағы ең биік егіз мұнаралардың бірі, әрқайсысының биіктігі 120 метр. Сараеводағы Holiday Inn қонақ үйінің жаңа иелері, сонымен қатар архитектор Иван Штраус жобалаған, 2005 жылдан бастап 22 қабаттан тұратын жаңа мұнараның құрылысын бастайтындарын мәлімдеді. "Ақылды" мұнараның құны шамамен 50 миллион еуроға жетеді деп күтілуде. Unis егіз мұнаралары толығымен жаңартылды. Бұрынғы Oslobodjenje мұнараларының орнында Аваз мұнаралары салынды, ол Аваз босниялық газет компаниясының жаңа бас кеңсесі болып табылады. Бұл ғимарат Сараевоның бизнес ауданында орналасқан, ол жақында толығымен жаңартылып, Unitic 3 және Grand Media Center жобаларымен салынды. Жаңа мұнара 2006 жылы салынып, 2008 жылы аяқталды. Аваз Твист мұнарасы Балқандағы ең биік мұнара болып табылады. Оның фасады бұралып тұрған шыныдан жасалған, биіктігі 142 метр, ал 30 метрлік антеннасымен бірге жалпы биіктігі 172 метрге жетеді. Олимпиадалық нысандардың көп бөлігі қирады, бірақ қайта құру жұмыстары әлі басталған жоқ. Босния Парламенті ғимараты (архитектор Юрай Нейдхарттың жобасы бойынша) қайта құрылуда, ал Сараевоның Марин Двор ауданындағы Босния және Герцеговина мұражайы толығымен жаңартылды. Сараевоның Илиджа қалашығында Еуропалық Одақтың стандарттарына сай келетін ірі құрылыс жобалары басталды. Мысалдарға жақын маңдағы Игман және Бжелашница тауларына апаратын канат жол салу, 30 миллион еуроға тұратын бассейндері бар спорт кешені және "Риверина бақтары" қала ішіндегі қала салу жобасы кіреді, ол он жыл ішінде 1 миллиардтан астам еуроға бағаланады. Жақында Сараево маңында болашақ 5C еуропалық тас жолының бір бөлігі салынып, қозғалысқа ашылды. Федералды үкімет жақын арада Сараеводан Зеницаға дейінгі 40 шақырымдық жаңа тас жол құрылысын бастайды. 5C тас жолының 330 шақырымын салу жоспары 2006 жылдың көктемінде басталды, оның құны шамамен 3 миллиард еуроны құрайды. Бжелашница және Игман Олимпиада тауларын жекешелендіру және қайта құру жоспарлануда.
During the Bosnian War from 1992–1995, over 2000 civil and religious buildings of historical value were destroyed. Among those were the Ferhadija mosque of Banja Luka (built in 1578) and the Stari Most in Mostar (built in 1566), both destroyed in 1993. They have been rebuilt true to the original techniques and styles. In the years following the Bosnian War, there has been a construction boom in Sarajevo. It is among the cities with the most construction in South East Europe. The UNIS Twin Towers, designed by architect Ivan Straus, were almost totally destroyed in the war, but have been renovated completely. In the Hrasno residential area, the Bosnian company Bosmal has constructed the "Bosmal City Center", one of the tallest twin towers in the Balkans at 120 meters each. The new owners of the Holiday Inn Hotel in Sarajevo, also designed by architect Ivan Straus, announced that as of 2005 they will start construction on a new 22 story tower. The so called 'intelligent' tower is expected to cost about 50 million euros. The Unis Twin Towers have been renovated completely. On the site of the former Oslobodjenje Towers, the Avaz towers have now been constructed as new headquarters for Avaz, the popular Bosnian newspaper company. It's located in Marin Dvor, Sarajevo's business district which has recently been totally renovated with the plans for the Unitic 3 and Grand Media Center. The new tower went under construction in 2006 and was completed in 2008. The Avaz Twist Tower holds the record for being the Balkan's tallest tower. It is made up of a twisting glass facade and is 142 meters tall with a 30 meter antenna reaching a total height of 172 meters. Most of the Olympic venues were destroyed but reconstruction has not yet taken place. The Bosnian Parliament building (from architect Juraj Neidhart) is under re construction, and the Museum of Bosnia and Herzegovina in Sarajevo's Marin Dvor area is totally renovated. In Sarajevo's Ilidža suburb many construction projects which could be considered large by even EU standards have been started. Examples include a project to build a cable car to connect to the nearby mountains Igman and Bjelašnica; a sport complex with swimming pools worth 30 million euro; and the 'Gardens of Riverina' city within the city which will cost more than 1 billion euro over a ten year period. Recently, one section of the future European motorway corridor 5C was constructed and opened for traffic near Sarajevo. Soon the Federal government will start construction on a new 40 km long motorway section from Sarajevo to Zenica. The construction of the whole 330 km of 5C was planned to be started in spring 2006, and worth approximately 3 billion euros. Bjelašnica and Igman Olympic Mountains are under plans to be privatized and reconstructed.
Қайта құру және сақтау туралы ілім
Босния және Герцеговинада мәдени мұраны сақтау жұмыстары жүріп жатыр, оны Мостардағы Стари Мосттың жаңадан қалпына келтірілуі және соңғы соғыста зақымдалған немесе қиратылған көптеген мәдени және тарихи маңызы бар құрылыстардың жағдайынан көруге болады. Өкінішке орай, көптеген жобалар саяси даулар мен қаражат жетіспеушілігіне байланысты, көбінесе сыбайлас жемқорлықтың салдарынан тоқтап тұр. Мұраны сақтауда қолданылатын қағидаларды Итало К. Ангел былай қорытындылады:
Cultural preservation is under way in Bosnia and Herzegovina which can be seen with the most recent reconstruction of Stari Most in Mostar and many other structures of cultural and historical significance which were damaged or destroyed in the recent war. Many other projects, unfortunately, are still stifled by political disputes and lack of funds, due largely to corruption. The doctrine that is generally followed in preservation was summarized by Italo C. Angle: