1675-79 жылғы Швеция-Дания-Норвегия соғысы: Скания соғысы, Солтүстік соғыстардың бөлігі. Швецияның Франциямен одағы салдарынан болды. Германияда да болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1675–79 жылдар аралығындағы Швеция мен Дания–Норвегия арасындағы соғыс
1675–79 war between Sweden and Denmark–Norway
Сканьян соғысы (Skånske Krig; Den skånske krig; Skånska kriget; Schonischer Krieg) – Дания–Норвегия, Бранденбург және Швеция одағына қатысты Солтүстік соғыстардың бір бөлігі. Ол 1675 жылдан 1679 жылға дейін негізінен Сканния аймағында, Швециямен шекарадағы бұрынғы Дания–Норвегия провинцияларында және Солтүстік Германияда өтті. Ағылшын, даниялық, норвегиялық және швед тарихнамаларында соңғы шайқастар Сканьян соғысының театры ретінде қарастырылса, неміс тарихнамасында олар жеке соғыс – швед-бранденбург соғысы (link=no) деп аталады. Соғысқа Швецияның Франко-Голланд соғысына араласуы себеп болды. Швеция бірнеше еуропалық елге қарсы Франциямен одақтасты. Францияның шабуылына ұшыраған Біріккен провинциялар Дания–Норвегиядан қолдау сұрады. Біраз ойланысқаннан кейін король Кристиан V 1675 жылы шведтер Бранденбургке қарсы соғыс жүргізіп жатқанда Сканландияға (Скания, Халланд, Блекинге және кейде Борнхольм) шабуыл жасады. Сканнияға жасалған шабуыл Гилденлове соғысы деп аталатын бір мезгілдегі норвегиялық майданмен біріктірілді, бұл қорғаныстағы шведтерді Киелі Рим империясындағы қатысуларымен қатар екі майданда соғысуға мәжбүр етті. Данияның мақсаты – Солтүстік соғыстардан кейін Роскильде шарты бойынша Швецияға берілген Сканния жерлерін қайтарып алу еді. Данияның шабуылы бастапқыда үлкен жетістікке ие болғанымен, 19 жасар Карл XI басшылығымен шведтердің қарсы шабуылдары көптеген жеңістерді жойды. Соғыс соңында швед флоты теңізде жеңіліске ұшырады, Дания армиясы Сканнияда шведтерден жеңілді, ал олар Солтүстік Германияда бранденбургтықтардан жеңілді. Соғыс және жаулық аяқталды, Данияның одақтасы Біріккен провинциялар Швецияның одақтасы Франциямен келісімге келгенде және швед королі Карл XI Кристиан V-нің қарындасы, Дания ханшайымы Ульрике Элеонораға үйленгенде. Франция атынан Фонтенбло және Лунд (Швеция мен Дания–Норвегия) және Сен-Жермен-ан-Лай (Швеция мен Бранденбург) шарттары арқылы бейбітшілік орнатылды, бұл Швецияға жоғалған аумақтардың көп бөлігін қайтарды.
The Scanian War (Skånske Krig; Den skånske krig; Skånska kriget; Schonischer Krieg) was a part of the Northern Wars involving the union of Denmark–Norway, Brandenburg and Sweden. It was fought from 1675 to 1679 mainly on Scanian soil, in the former Danish–Norwegian provinces along the border with Sweden, and in Northern Germany. While the latter battles are regarded as a theater of the Scanian war in English, Danish, Norwegian and Swedish historiography, they are seen as a separate war in German historiography, called the Swedish Brandenburgian War (link=no). The war was prompted by Swedish involvement in the Franco Dutch War. Sweden had allied with France against several European countries. The United Provinces, under attack by France, sought support from Denmark–Norway. After some hesitation, King Christian V started the invasion of Skåneland (Scania, Halland, Blekinge, and sometimes also Bornholm) in 1675, while the Swedish were occupied with a war against Brandenburg. The invasion of Scania was combined with a simultaneous Norwegian front called the Gyldenløve War, forcing the defending Swedes to fight a two front war in addition to their entanglements in the Holy Roman Empire. The Danish objective was to retrieve the Scanian lands that had been ceded to Sweden in the Treaty of Roskilde, after the Northern Wars. Although the Danish offensive was initially a great success, Swedish counter offensives led by the 19 year old Charles XI of Sweden nullified much of the gain. At the end of the war, the Swedish navy had lost at sea, the Danish army had been defeated in Scania by the Swedes, who in turn had been beaten in Northern Germany by the Brandenburgers. The war and the hostilities ended when Denmark's ally, the United Provinces, settled with Sweden's ally France and the Swedish king Charles XI married Danish princess Ulrike Eleonora, sister of Christian V. Peace was made on behalf of France with the treaties of Fontainebleau and Lund (Sweden and Denmark–Norway) and Saint Germain en Laye (Sweden and Brandenburg), restoring most of the lost territories to Sweden.
Өмірбаян
көп сурет|ені=250|ені2=250|сурет1=Jan de Baen De lijken van de gebroeders de Witt. jpg|төменгі жазу=Сол жақта: Франко-голландиялық соғыстың басында голландиялық регент партиясының басшылары Корнелис пен Ян де Витттің қаза тауып, өлтірілуі. Швеция, өзінің одақтасы Франция атынан, шығыстан Бранденбургке шабуыл жасау арқылы французға қарсы одақты әлсіретуге тиіс болды, бұл Сканния соғысын бастады. 1672 жылдың сәуір айында Швеция мен Франция одақ жасасты, Франция бейбіт уақытта 400,000 риксдалер көлемінде субсидия беруге уәде берді, соғыс кезінде бұл сома 600,000-ға дейін өсті, Швеция өз неміс иелігінде 16,000 сарбаздан тұратын әскерін сақтап тұрды. Сонымен қатар, Швеция Данияның оңтүстігіндегі Гольштейн-Готторп герцогтарымен жақсы қарым-қатынас ұстады.
multiple image|width=250|width2=250|image1=Jan de Baen De lijken van de gebroeders de Witt. jpg|footer=Left: The assassination of Dutch regent party leaders Cornelis and Jan de Witt in the beginning of the Franco Dutch War during the rampjaar 1672. Sweden, on behalf of its ally France, was to weaken the resulting anti French alliance by attacking Brandenburg from the east, prompting the Scanian War. In April 1672, Sweden and France concluded an alliance, with France promising 400,000 riksdaler of subsidies in peace time, to be raised to 600,000 in war time, for Sweden maintaining a 16,000 men strong army in her German dominions. Also, Sweden maintained good relations to the Dukes of Holstein Gottorp south of Denmark.
Франкоға қарсы шведтер одағы
1672 жылдың қыркүйегінде Дания-Норвегия, император Леопольд I, Бранденбург курфюрстігі және Брансвик-Цель, Брансвик-Вольфенбюттель және Гессен-Кассель герцогтықтары арасында тағы бір қорғаныс одағы құрылды. Бұл одақта 21 000 жаяу және 10 500 атты әскер болды, ал 1673 жылдың мамыр айынан бастап голландтық қаржыландыру есебінен тағы 12 000 сарбаз бен 20 кеме ұсталып тұрды. Ол кезде Бранденбург Германияның екінші ең қуатты мемлекеті болды (ең қуаттысы – Австрия), және 23 000 сарбаздан тұратын тұрақты әскерін сақтап тұрды. 1672 жылы Франция әскері Нидерландыға шабуыл жасады, бұл оқиға "Рампжар" деп танылды, ал одан кейінгі франко-голланд соғысы 1678 жылғы Нимвеген келісімдерімен ғана аяқталды. "Күн король" Людовик XIV француздарға қарсы одақты әлсірету үшін оларды шығыс шекараларында шайқасуға тырысты: ол Польша тағына үміткер Иоанн III Собескийді қолдады, сондай-ақ Венгриядағы ақсүйектердің көтерілісін де қолдады, және Бранденбург әскерін Швециямен соғысқа тартып әкелуді көздеді.
Another defensive alliance formed in September 1672 between Denmark–Norway, Emperor Leopold I, the Electorate of Brandenburg, and the duchies of Brunswick Celle, Brunswick Wolfenbüttel and Hesse Cassel. This alliance maintained an army of 21,000 foot and 10,500 horse, and since May 1673, an additional 12,000 men and twenty vessels maintained with Dutch subsidies. At that time in history, Brandenburg was the second most powerful German state (the most powerful being Austria), and maintained its own standing army of 23,000 men. The Netherlands had been attacked by the French army in 1672, known as the rampjaar, and the ensuing Franco Dutch War would only be concluded by the Treaties of Nijmegen in 1678. Roi soleil Louis XIV intended to weaken the anti French alliance by engaging them on their eastern frontiers: he supported John Sobieski, candidate for the Polish throne, he also supported a contemporary revolt of nobles in Hungary, and aimed at binding the Brandenburgian army in a war with Sweden.
Тактикасы
Сканьян соғысы кезінде Швеция қарулы күштерінің негізгі шабуыл күші атты әскер болды, ал жаяу әскер қорғаныс ролін атқарып, атты әскер бөлімдерімен қолдау көрсетілді. Шабуылға өту ұрыста басымдыққа ие болды. 1676 жылы Рутгер фон Ашберг жазған ережелерде атты әскердің жауға асығып, оған сонша жақын барып, оның көзінің ақтарын көретіндей жақынға жетіп, содан кейін мылтықтарын ату керек еді. Одан кейін қылыштар суырылып, шабуыл күшейтілуі керек.
At the time of the Scanian War Swedens armed forces were oriented around cavalry as the main assault force with infantry filling a defensive role supported by cavalry units. Being on the offensive were preferred in a battle. In a set of regulations written in 1676 by Rutger von Ascheberg, the cavalry were to rush the enemy and get in so close that they could see the whites of their eyes before firing their pistols at the enemy. After that swords were to be drawn and the attack pressed.
Шведтер мен Бранденбургтер соғысы
[[Файл:Fehrbellin. Фербелин шайқасы: Бранденбург әскерлерінің Рейн өзенінен және оған жақын батпақтардан (Ринлух) Фербелиннің солтүстігіндегі дамба арқылы өтетін швед армиясына жасаған шабуылы. Әскери тұрғыдан маңызды жеңіліс болмаса да, бұл Швецияның беделін түсірді және Дания-Норвегияны соғысқа қатысуға итермеледі. Біріккен провинциялар Франко-голланд соғысында француздар мен олардың одақтастарына қарсы Дания-Норвегиядан қолдау сұрағанда, Дания-Норвегия королі Кристиан V оларға қосылып, тарихи Дания провинциялары Скан және Галандты қайтарып алу үшін Швециямен соғыс ашуды қалаған. Корольдің ықпалды кеңесшісі граф Педер Гриффенфельд оған қарсы кеңес беріп, Францияға көбірек бейім саясатты ұсынды. Бірақ 1675 жылғы 28 маусымда сандар бойынша басым шведтер Фербелин шайқасында жеңілгені, отыз жылдық соғыстан бері швед әскерлерінің алғашқы жеңілісі болды. Кристиан V мүмкіндігін сезіп, Гриффенфельдтің қарсылығын жеңіп, шабуылға шықты. Алайда, Швецияның теңіз күшінің жойылғандығы (1676 жылғы 17 маусымдағы Оланд шайқасы, 1676 жылғы маусымдағы Фемарн шайқасы) және Польша королінің қиындықтары оның жоспарларын орындауға мүмкіндік бермеді.
[[File:Fehrbellin. jpg|thumb|Battle of Fehrbellin: Brandenburg assault on the Swedish army crossing the Rhin and its adjacent marshes (Rhinluch) on a causeway north of Fehrbellin. A minor defeat in military terms, it cost Sweden her reputation and prompted Denmark Norway to enter the war. When the United Provinces initially asked for Danish–Norway support against the French and their allies in the Franco Dutch War, Danish–Norwegian King Christian V wanted to join them, and go to war with Sweden immediately to recapture the historically Danish provinces of Scania and Halland. Count Peder Griffenfeld, an influential royal adviser, advised against it, and instead advocated a more pro France policy. But when the numerically superior Swedes lost the Battle of Fehrbellin on 28 June 1675, it was the first such defeat of Swedish forces since the Thirty Years' War. Christian V saw his chance, and overcoming Griffenfeld's opposition, attacked. was rendered inoperative by the annihilation of Sweden's sea power, the Battle of Öland, 17 June 1676; Battle of Fehmarn, June 1677, and the difficulties of the Polish king.
Дания мен Норвегияның Сканнияны қайтадан басып алуы
Дания мен Норвегияның Сканнияны қайтарып алуы (оны Швеция 1658 жылы басып алған еді) 1676 жылғы 29 маусымда Хельсинборгты басып алумен басталды. Дания королі Кристиан V провинцияға тараған 5000 сарбаздық швед әскеріне қарсы 15000 әскерін әкелді. Бастапқыда операция үлкен табысқа ие болды. Жергілікті шаруалардың көп бөлігі Дания тарапына шықты, ал швед әскерлері азайып, қиын жағдайда қалды. Бір қаладан кейін бір қала даниялықтар мен норвегиялықтардың қолына көшті, ал шведтер Швецияның ішкі аймақтарына қарай шегінуге мәжбүр болды. Бір ай ішінде шведтердің бақылауында тек бекітілген Мальмё қаласы ғана қалды.
The Danish–Norway recapture of Scania (which had been captured by Sweden in 1658) started with the seizure of Helsingborg on 29 June 1676. Danish king Christian V brought 15,000 troops against a defending Swedish army of 5,000 men, who spread out over the province. Initially the operation was a great success. Large parts of the local peasantry sided with Denmark and the outnumbered Swedish troops were in bad shape. Town after town fell into the hands of the Danes–Norwegian and the Swedes had to retreat north to Sweden proper. In a month's time only the fortified town of Malmö remained under Swedish control.
Гилденлове соғысы
Норвегия тарихы Норвегиядағы (немесе бұрынғы норвегиялық провинциялардағы) науқандарды Гилденлёв соғысы деп жазады; ол генерал-губернатор Ульрик Фредерик Гилденлёвтың құрметіне аталған, ол бас қолбасшы ретінде норвегиялық шабуылдарды жетекшілік етті. Норвегиялық шабуылдар көбінесе сәтті аяқталды, бірақ Данияның басқа жерлердегі жеңілістерін толықтыруға ғана қызмет етті.
Norwegian history records the campaigns in Norway (or in formerly Norwegian provinces) as the Gyldenløve War; it was named after Governor General Ulrik Frederick Gyldenløve, who as commander in chief directed the Norwegian offensive. The Norwegian offensives were generally successful, but served only to offset the Danish setbacks elsewhere.
1675 тұйықталу
Данияның басып кіруімен бір мезгілде Норвегия әскерлері шекара бойымен жиналды, шведтерді екі фронтты соғыс перспективасымен бетпе-бет келтіруге мәжбүрлеу мақсатында. Фредрикшальдта генерал Руссенштейннің басшылығымен 4000 норвегиялық сарбаз шоғырланды, олар шведтердің кез келген шабуылына қарсы қорғаныс жасап, сонымен қатар бұрынғы норвегиялық Бохуслен провинциясын қайтарып алумен қауіп төндірді. Швед генералы Ашберг 2000 әскермен Свартеборгта орналасты. 1675 жылғы Норвегия-Швеция шекарасындағы әрекеттер көбінесе күш сынасу болды, себебі тау жолдары жақсы күзетілген. Содан кейін Гилденлове 1000 сарбазды галераларда жағалау бойымен жүргізіп, Ашбергтің жабдықтау жолын кесуге бұйырды; бірақ Ашберг бұл әрекет туралы хабардар болғандықтан, ол сәтсіз аяқталды. Екі әскер де қыстауға шекаралық аудандарға орналасты. Алайда, Сканияда соғыс Данияға жақын тұрған партизандық топ – Снапхане және олардың қолдаушыларының үмітін көтерді, бірақ швед билігі қайта орнатылғаннан кейін олар қатыгездікпен қуғынға ұшырады.
Simultaneously with the Danish invasion, Norway's forces were marshaled along the border to force the Swedes to deal with the prospect of fighting a two front war. A force of 4,000 Norwegians was concentrated at Fredrikshald under the command of General Russenstein, both protecting against any Swedish attempts to invade and threatening to retake the formerly Norwegian province of Bohuslän. The Swedish General Ascheberg took position at Svarteborg with 2,000 men. Operations along the Norwegian–Swedish border during 1675 were largely skirmishes to test strength, as mountain passes were well guarded. Gyldenløve then directed 1,000 men in galleys to proceed down the coast and cut off Ascheberg's supply route; as Ascheberg had intelligence of the effort, it was unsuccessful. Both armies went into winter quarters in the border districts. In Scania itself, however, the war had a devastating effect in raising the hopes of the pro Danish guerilla known as Snapphane and their sympathisers, who thereupon suffered savage repression from the reinstated Swedish authorities.