1864 жылғы Дания, Пруссия және Австрия арасындағы соғыс

Кіріспе

Дания, Пруссия және Австрия арасындағы соғыс 1864

61 000 сарбаз
158 қару
Кейінірек келген күштер:
20 000 сарбаз
64 қару
| күш2 = 38 000 100+ қару, бірақ әскери жағдайлар қорғауға қажетті шекараны қысқартуды жөн санады. Сонымен қатар, Холштейн және Лауенбург басқармалары Германия Конфедерациясының құрамында болғандықтан, шегіну қаулысы қабылдалмаса, ауыр саяси дағдарысқа және Лондон хаттамасының кепілі – Ұлыбританиямен соғысқа ұшырау қаупі туындауы мүмкін еді.

Дания стратегиясы

Эбельтофт (солтүстік) маңындағы «флангтық позициялар», Фредерисияның бекінілген қаласы (орталық) және оңтүстіктегі Диббьол, Ютландия түбегін солтүстік-оңтүстік бағытында қорғау стратегиясын қолдау үшін жасалған, теңіз үстемдігін пайдаланып армияны солтүстікке және оңтүстікке жылжытуға, соның салдарынан басып кірген армияны осы флангтық позициялар арасындағы нәтижесіз жорықтарға түсіруге арналған еді. Бұл (күшті деп есептелген) жауға қорғаушыларды шешуші шайқасқа мәжбүрлеу мүмкіндігін жояды және қорғаушыларға әлсіз жау позицияларына, қоршауға алынған күштерге немесе теңіз көлігі арқылы күштерді қайта бағыттап, бөлінген күштерге жылдам жиналып, қарсы шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Бұл стратегияның саяси мақсаты соғысты созу және «үлкен державаларға» дипломатиялық араласу үшін уақыт беру болды – мұндай араласу Данияның пайдасына болады деп есептелді. Бұл стратегия Бірінші Шлезвиг соғысында сәтті қолданылған. Алайда, Дания армиясының күшіне қатысты нақты емес үміттер мен саяси деңгейдегі нашар басшылық, армия командованиесінің Ютландияны жоғарыда аталған жоспар бойынша қорғау тілегін қабылдамады, оның орнына Ютландияны оңтүстіктегі Шлезвиг қаласына жақын, Даневиркедегі тарихи қорғаныс (және аңызға айналған шекара) сызығында немесе оның маңында қорғауға басымдық берді. Сондықтан ресурстар Даневирке сызығына жұмсалды, ал флангтық позициялар, қазіргі заманғы бомбалауға төтеп бере алатын заманауи бекіністерге емес, майдан бекіністеріне ұқсас күйде қалды. Даневирке сызығының мәселесі мынада: ол, мүмкін, алдыңғы шабуылға қарсы салыстырмалы түрде берік болған, бірақ екі шеті суларға немесе батпақтарға тіреліп тұрды. 1864 жылдың басында осы сулар мен батпақтар қатып, немістерге Даневиркені айналып өтуге мүмкіндік берді. Миссунде маңындағы позицияны айналып өтудің алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ ақырында немістер Даневиркенің тылында күшпен пайда болды, бұл даниялық жоғары командованиесіне сызықты тастап кетуге бұйрық берді. Бұл шешім Дания үкіметінің тікелей бұйрықтарына қайшы келіп, Даниядағы қоғамдық пікірге қарсы болғандықтан, генерал де Меза қызметтен босатылып, оның орнына адал генерал Герлах тағайындалды. Дания армиясы «Ескі Диббьол» деп аталатын тағы бір бекінілген қатарға ие болды. Бұл позиция Ютландияға кіруге кедеріс келтірмей, тек Балтық теңізіне еніп жатқан түбектің ұшын ғана бөгеді. Армия командованиесі жақсы дайындалған неміс қоршауына және Диббьол позициясына соңынан жасалатын шабуылды сәтті тойтаруға сенбегеніне күмән жоқ, сондай-ақ саяси деңгей армияны теңіз арқылы эвакуациялауға және содан кейін солтүстік-оңтүстік бағыт стратегиясының қағидалары бойынша соғыс жүргізуге рұқсат береді деп болжады. Бірақ саяси деңгей жағдайдың ауырлығын дұрыс бағаламады, Шлезвигте әскери қатысуды сақтап тұруды талап етті және сонымен бірге немістердің бейбіт келісімге қатысты қарапайым талаптарын қабылдамады. Сондықтан армияға «соңғы адамға дейін» Диббьол позициясын қорғауға бұйрық берілді, соның салдарынан Диббьолді қоршау басталды.

There were so called "flank positions" near Ebeltoft (North), the fortified city of Fredericia (center), and Dybbøl in the south designed to support the strategy of defending the peninsula of Jutland along the north–south axis using naval supremacy to move the army north–south and hence trap an invading army in futile marches between these flank positions. This would deny the (assumed superior) invader the chance of forcing the defenders into a decisive battle, and give the defenders the opportunity to swiftly mass and counter attack weak enemy positions, besieging forces, or divided forces by shifting weight by sea transport. The political dimension of this strategy was to draw out the war and hence give time and opportunity for the "great powers" to intervene diplomatically—it was assumed that such an intervention would be to the advantage of Denmark. This strategy had been successful in the First Schleswig War. However, unrealistic expectations of the potency of the Danish army and incompetence at the political level had overruled the army command's wishes to defend Jutland according to the above plan, and instead favoured a frontal defense of Jutland on or near the historical defense (and legendary border) line at the Danevirke, near the city of Schleswig in the south. Hence resources had been put into the Danevirke line and not into the flank positions, which stayed akin to battlefield fortifications rather than modern fortifications capable of withstanding a modern bombardment. The problem with the Danevirke line was that perhaps it was relatively strong against a frontal assault but leaned on bodies of water or marshes at both ends. In early 1864, these waters and marshes froze solid in a hard winter letting the Germans bypass the Danevirke. The first attempt to bypass the position failed near Missunde, but eventually the Germans appeared in force in the Danevirke's rear, compelling the Danish high command to order the line abandoned. As this decision was taken in violation of direct orders from the Danish government and in opposition to public opinion in Denmark, General de Meza was relieved of his command and replaced by the more loyal General Gerlach. The Danish army then occupied another fortified line called "the old Dybbøl". This position did not bar the entrance to Jutland but only the tip of a peninsula jutting into the Baltic Sea. There is little doubt that the command of the army did not believe that they could successfully repulse a well prepared German siege and consequent assault on the Dybbøl position, and assumed that the political level would let the army be evacuated by sea and then fight the war on the principles of the north–south axis strategy. But the political level did not appreciate the gravity of the situation, insisting on maintaining military presence in Schleswig and at the same time refused more modest German demands of peace. Hence the army was ordered to defend the Dybbøl position "to the last man", and consequently the siege of Dybbøl began.

Аймақтағы байланыс

1864 жылы Данияда Конгеадан солтүстікке қарай бар болғаны екі темір жол болды: Копенгагеннен Корсёрге дейінгі Сейландтағы және Орхустан солтүстік-батысқа қарай Солтүстік Ютландтағы желілер. Даневиркеге Копенгагеннен күштер мен жабдықтар темір жолмен Корсёрге жеткізіліп, содан кемемен Фленсбургке дейін баратын, бұл екі-үш күнге созылуы мүмкін, егер дауыл немесе теңіз мұзы кедергі келтірмесе. Герцогтіктерде жақсы дамыған темір жол жүйесі болды, бірақ ол Фленсбург пен Хусумнан солтүстікке қарай жеткен жоқ. Шлезвиг қаласы, Фленсбург, Сондерборг және Диббөл талқандалған таспен төселген бір жолмен байланысты, осы жолмен әскерлер жүріп өткен. Сол жол Фленсбургтен Фредерисия мен Орхусқа дейін жалғасты, және Пруссия армиясы кейін Ютландияға басып кірген кезде осы жолды пайдаланды.

Дания заңына өзгерістер

1863 жылғы 18 қарашада Дания королі Кристиан IX Шлезвиг пен Дания үшін ортақ мұрагерлік заңын және ортақ парламентті құрған "қараша конституциясына" қол қойды. Германия Конфедерациясы мұны 1852 жылғы Лондон хаттамасын бұзу деп қарады. 28 қарашада Германия диетасы Хольштейн және Лауенбург герцогтықтарының даниялық делегатын мұрагерлік мәселесі шешілгенге дейін және диета тарапынан мойындалған үкіметтен жаңа делегат тағайындалғанға дейін қызметтен шеттетуге шешім қабылдады. 1863 жылғы 24 желтоқсанда Саксония және Ганновер әскерлері Конфедерация атынан Хольштейнге кірді (федералдық атқару, Bundesexekution, Хольштейнге қарсы). Неміс әскерлері мен адал голштейндердің қолдауымен екі герцогтыққа да талапкер Фредерик VIII Гольштейн үкіметін өз бақылауына алды.

Ақпан

Соғыс басталған кезде Дания армиясы төрт дивизиядан тұрып, шамамен 38 000 сарбаздан құралды. 8-ші бригада 9-шы және 20-шы полктерден (әрқайсысы шамамен 1600 сарбаздық) тұратын, көбінесе Ютландияның орталық, батыс және солтүстік бөліктерінен келген сарбаздардан құралды. Шамамен 36 000 сарбаз Даневиркеді қорғады, бұл жұмысты тиісінше орындау үшін 50 000 сарбаз қажет болған делінеді. 1-ші полк 1863 жылдың 1 желтоқсанында батальоннан полкқа дейін өзгертілді. Пруссия армиясы 37 батальон, 29 эскадрилья және 110 зеңбірекке ие болды, шамамен 38 400 сарбазды құрады. Австрия армиясы 20 батальон, 10 эскадрилья және 48 зеңбірекке ие болды, шамамен 23 000 сарбазды құрады. Соғыс барысында пруссия армиясы 64 зеңбірек пен 20 000 сарбазбен күшейтілді. Пруссия-Австрия армиясының жоғарғы қолбасшысы фельдмаршал Фридрих Граф фон Врангель болды. Австрия әскерлеріне генерал Людвиг фон Габленц басшылық етті. Пруссия және Австрия әскерлері 1864 жылдың 1 ақпанында Германия Конфедерациясы Федералдық Ассамблеясының қарсылығына қарамастан Шлезвигке кірді. Бұл эвакуация кезінде оңтүстіктен Фленсбургке дейінгі теміржол тиімді пайдаланылмады және Дания армиясы тек адамдар мен жылқылар көтере алатын немесе жолмен тарта алатын мүліктерді эвакуациялады, ауыр артиллерияны, ең бастысы, қалдырып кетті. Бірнеше сағаттан кейін пруссиялықтар мен австриялықтар шегінуді анықтап, қуғынға кірісті. Альс пен Диббольге жасалған бұл кері шегіну Дания тарихында Дания сарбаздарының бастан өткерген ең қиын жағдайлардың бірі ретінде сақталды. Кейбіреулері оны Наполеонның Мәскеуден шегінуімен салыстырды. Бұл солтүстікке қарай, қарлы боранмен бірге, соңғы төрт күн мен түнде демалыссыз болған сарбаздар үшін қиын болды. Шеру артиллериялық қарулармен және көліктермен ауырлатылды және ең баяу бөлігінің жылдамдығымен шектелді. Адамдар мен жылқылар тұрып-тұрмай шаршады. Қар мен мұздың салдарынан жылқылар жүктемесін көтере де, тарта да алмады, сондықтан мінешілер аттан түсіп, жылқыларын жетекке алды. Артиллериялық қарулар мен көліктер аударылып кетті. Адамдар мен жылқылардың тізімі шексіздей көрінді. Армия Даневиркеден Фленсбургке дейін шамамен 14-18 сағатқа созылған шеруді жасауға мәжбүр болды. (Шлезвиг, Шлезвиг-Гольштейн Даневиркенің шығыс жағында орналасқан және Фленсбургтен 20 миль қашықтықта жатыр. Шерудің ұзақтығы 20 мильден асты, өйткені сарбаздар өздерінің позицияларынан Шлезвигке, Шлезвиг-Гольштейнге дейін жаяу жүруге мәжбүр болды.) Олар пруссиялықтар мен австриялықтардың қуғынынан қорғану үшін артқы шепте де күресті. Фленсбургті көріп, демалысқа қуанған кейбір сарбаздар тоқтауға немесе адам бақылау пункттерін күзетуге қайтаруға бұйрық алды. Аты-жөнін атап өту кезінде көптеген сарбаздар жоғалып кетті және армия көптеген шлезвиг сарбаздары жүріс кезінде дезертирлікпен үйлеріне кеткен деп ойлады. Алайда олардың көпшілігі сол күні немесе келесі күні таңертең келді. Шлезвигтен солтүстікке қарай 10 шақырым жердегі Столк Хелигбекке жақын жерде австриялықтар оларды қуып жетіп, Оверсо маңында болған ауыр шайқаста 8-ші бригаданың 9-шы және 20-шы полктары 600 сарбазын өлтіріп, жараланып, тұтқынға алды. Сол күні гипотермиядан 10 Дания сарбазы қайтыс болды. Пруссиялықтар 1864 жылдың 6 ақпанында мұздаған Шлей өзенін Арнисте кесіп өтіп, даниялықтарды жеңді. Санкельмарк шайқасында (Фленсбургтен оңтүстікке қарай сегіз шақырым жерде) қуғындалған австриялықтар 1-ші және 11-ші полктардан тұратын Дания армиясының артқы бөлігіне жете алды. Даниялықтарға полковник Макс Мюллер басшылық етті. 1-ші полктің үлкен бөлігі тұтқынға алынған қатал шайқас австриялықтарды тоқтатты және кері шегіну жалғасты. Алайда Дания 500-ден астам сарбазын жоғалтты. Фленсбургте қысқа демалыс алып, тамақтанғаннан кейін 8-ші бригада Сандерборгқа қарай шеру тартты, онда олар кемемен Фредерисияға жеткізілді. Сарбаздар кемеге тығылып, демалуға мүмкіндік таппады. Көптеген сарбаздар қақпақта қалып, тоңазып қалды. Басқа бөлімшелер Дибболда қалды, кейбіреулері келген кезде соншалықты шаршағандықтан, үш-төрт қабатқа жиналып, жерге жатып ұйқыға кетті. Данияның ұзақ тарихынан кейін XIX ғасырда Данияның ұлттық мифологиясында маңызды рөл атқарған Даневиркеді күреспей жоғалту Данияда үлкен психологиялық шоқ тудырды және нәтижесінде де Меза жоғарғы қолбасшылықтан кетуге мәжбүр болды. Дания енді ешқашан Даневиркеге билік ете алмады. Австриялықтар, генерал Людвиг Карл Вильгельм фон Габленц басшылығымен, Фленсбургтен солтүстікке қарай шеру тартты, ал пруссиялықтар Сандерборгқа қарай шығысқа қарай жылжыды. 1864 жылдың 18 ақпанында пруссиялық гусарлардың бір тобы, кавалерия шайқасының қызығынан, Шлезвигтің солтүстік шекарасын кесіп өтіп, Дания аумағына еніп, Колдинг қаласын басып алды. Одақтастардың бастапқы бағдарламасына Данияға шабуыл жасау кірмеген еді. Бисмарк осы жағдайды пайдаланып, жағдайды өзгертуге шешім қабылдады. Ол Австрияға герцогтар мәселесін және неміс конфедерациясының кең мәселесін толық шешу үшін қатаң саясат қажеттігін ұсынды. Австрия осы соғысты күшейтуге көнбеді. Австрия армиясы Шлезвигтің солтүстік шекарасында тоқтауға шешім қабылдады. Кейбір пруссиялықтар Колдинг пен Вейлеге қарсы шабуыл жасады. 1864 жылдың 22 ақпанында пруссиялық әскерлер Дибболдегі Данияның алдыңғы қатарына шабуыл жасап, оларды негізгі қорғаныс желісіне қайтарды.

At the start of the war, the Danish army consisted of about 38,000 men in four divisions. The 8th Brigade consisted of the 9th and 20th regiments (approximately 1,600 soldiers each), mainly soldiers from the middle and west and north of Jutland. About 36,000 men defended the Dannevirke, a job which it was said would have needed 50,000 men to do properly. The 1st Regiment had been changed from a battalion to a regiment on 1 December 1863. The Prussian army had 37 battalions, 29 squadrons and 110 guns, approximately 38,400 men. The Austrian army had 20 battalions, 10 squadrons and 48 guns, approximately 23,000 men. During the war the Prussian army was strengthened with 64 guns and 20,000 men. The supreme commander for the Prussian Austrian army was Field Marshal Friedrich Graf von Wrangel. The Austrian troops were led by General Ludwig von Gablenz. Prussian and Austrian troops crossed into Schleswig on 1 February 1864 against the resistance of the Federal Assembly of the German Confederation, The hasty retreat also forced the Danes to abandon their important heavy artillery. The railway from the south to Flensburg was never properly used during this evacuation and the Danish army only evacuated what men and horses could carry or pull by road, leaving behind much artillery, most importantly heavy artillery. Some hours later, the Prussians and Austrians discovered the retreat and started to pursue. This withdrawal to Als and Dybbøl has gone down in Danish history as one of the worst experiences that Danish soldiers have been exposed to. Some of them compared it to Napoleon's retreat from Moscow. It was northwards in a north gale with driven snow, and most of the soldiers had had no rest for the last four days and nights. The march was burdened with artillery guns and supply carts and had to be as slow as its slowest component. Men and horses had trouble standing. Horses could not carry or pull their loads properly because of the snow and ice; riders had to dismount and lead their horses. Artillery guns and carts overturned. The column of men and horses and vehicles seemed endless. The army had to march from the Danevirke to Flensburg, which took about 14–18 hours. (Schleswig, Schleswig Holstein is at the east end of the Danevirke and is 20 mi from Flensburg as the crow flies. The march was actually longer than 20 mi because soldiers had to walk from their positions to Schleswig, Schleswig Holstein first.) They also had to fight rearguard against pursuing Prussians and Austrians. Some men in sight of Flensburg and thankful for the coming rest were ordered to stop or go back to man checkpoints. Many men were missing at the roll call, and the army thought that many Schleswigian soldiers had deserted during the march and went home. However, most of them came in that morning or the next morning. Near Stolk Helligbek, about 10 kilometers north of Schleswig, pursuing Austrians reached them, and in heavy fighting near Oversø, the 9th and 20th regiments of the 8th Brigade lost 600 men dead, injured and captured. On that day ten Danish soldiers died of hypothermia. The Prussians crossed the frozen Schlei at Arnis on 6 February 1864, defeating the Danes there. In the Battle of Sankelmark (about eight kilometers south of Flensburg) pursuing Austrians caught up with the Danish rear party, which consisted of the 1st and 11th regiments. The Danes were commanded by Colonel Max Müller. A hard fight, where large parts of 1st Regiment were taken prisoner, stopped the Austrians, and the retreat could continue. However, the Danes lost more than 500 men there. After a short rest and some food and drink in Flensburg, the 8th Brigade had to march to Sønderborg, where they were taken by ship to Fredericia. Soldiers packed the ship and could not lie down to rest. Furthermore, some had to stay outside on the deck and were nearly frozen. Other units stayed in Dybbøl; some reportedly were so exhausted on arrival that they laid on the ground in heaps three or four deep to sleep. The loss of the Dannevirke without a fight, which in the 19th century played a big role in Danish national mythology due to its long history, caused a substantial psychological shock in Denmark and, as a result, de Meza had to resign from supreme command. Denmark never again ruled the Dannevirke. The Austrians, under general Ludwig Karl Wilhelm von Gablenz, marched north from Flensburg, while the Prussians advanced east on Sønderborg. On 18 February 1864, some Prussian hussars, in the excitement of a cavalry skirmish, crossed the north frontier of Schleswig into Denmark proper and occupied the town of Kolding. An invasion of Denmark itself had not been part of the original programme of the allies. Bismarck determined to use this circumstance to revise the whole situation. He urged upon Austria the necessity for a strong policy, to settle, comprehensively, the question of the duchies and the wider question of the German Confederation; Austria reluctantly consented to press the war. The Austrian army decided to stop at the north frontier of Schleswig. Some Prussians moved against Kolding and Vejle. On 22 February 1864, Prussian troops attacked the Danish forward line at Dybbøl, pushing them back to the main defence line.

Наурыз

8 наурыз: Бисмарк австриялықтарды Данияның ішкі аймақтарына кіруге итермеледі. Австрия әскерлері қызу үй-үй шайқастан кейін Вейльді басып алды. Даниялық бөлімшелер Хорсенске, содан кейін Вендиссельге шегінді. Фредерисияда Данияның 8-бригадасының 20-шы полкі ірі ұрысқа қатысты: полктің бірінші ротасы Snoghøj маңында, материктегі (ескі) Lillebælt көпірі орналасқан жерге жақын тұтқындалды. Фредерисия гарнизонының қалған бөлігі Финге шегінді. 15 наурыз: Пруссияның қоршау артиллериясы Броагердегі позициялардан Дьббольдегі Дания бекіністерін бомбалауды бастады. 17 наурыз: Пруссия әскері Дьбболь алдындағы Данияның бастыру постыларын кері тартты. Ясмунд теңіз шайқасында (Рюген шайқасы деп те аталады) прус теңіз күштері Шлезвиг пен Холштейнді Данияның теңіз блокадасын бұзуға тырысты, бірақ оларды Свинемундеге кері итерді. 22 наурыз: Жаңа келісімге қол қойылды, онда 1852 жылғы келісімдер жарамсыз деп жарияланды және герцогтіктердің Дания монархиясы аясындағы мәртебесі достық келісім арқылы шешілуі тиіс болды. 28 наурыз: Дьббольге тағы шабуыл жасалды, бірақ нәтижесіз.

Сәуір

2 сәуір: Пруссия артиллериясы Диббөлдегі және Сондерборг қаласындағы Дания бекіністерін бомбалауды бастады. 1864 жылдың 18 сәуіріне дейін пруссиялықтар шамамен 65 000 снаряд атты. 4 сәуір: Даниялықтар Диббөлге жасалған пруссиялық шабуылды тойтарды. 18 сәуір: Диббөл шайқасы. Алты сағаттық артиллериялық дайындықтан кейін, сағат 10:00-де 10 000 пруссиялық әскер Диббөл бекінісіне шабуыл жасады. Данияның 8-ші бригадасы батыл қарсы шабуыл жасады, бірақ 1700 даниялықтың қаза болуымен жеңілді. (18 сәуір Данияда осы жеңілісті еске алу күні, оның ішінде Диббөл бекінісі төбесіндегі рәсімді қамтиды.) 25 сәуір: Австриялықтармен қоршауға алынған Фредерициядан Дания әскері, генерал Нильс Кристиан Лундингтің басшылығымен, соғыс министрінің тікелей бұйрығымен шықты. 25 сәуір – 25 маусым: 1864 жылғы Лондон конференциясы осы мәселенің саяси жақтарын талқылады.

Мамыр

Пруссияның принці Фридрих Карл Аустрия-Пруссия одақтас әскерінің бас қолбасшысы болды және Ютландияны бағындырды. 9 мамыр: Гельголанд теңіз шайқасы. 12 мамыр: Лондонда өткен конференция соғысты тоқтатуға алып келді, бірақ шекараларды нақты анықтау туралы келісімге келе алмады; Шлезвиг герцогтігін бөлу мүмкіндігі қарастырылды. Соғыс жалғасты. Диббөл маңындағы пруссиялықтар Сённерборгты бомбалады. 26 мамыр: Пруссия артиллериясы Альсқа оқ жаудырды.

Маусым

24 маусым: Бітім шарты аяқталып бара жатқанын көріп, Австрия мен Пруссия жаңа келісімге келді, соғыс герцогтіктерді Даниядан толық бөліп алуға бағытталды. 25 маусым: Лондон конференциясы ешқандай нәтижеге келмей аяқталды. 29 маусым: Дюббольден шыққан даниялық гарнизон Альс аралына үдеп келді. 29 маусым күні кешке пруссиялықтар қайықтармен құрлықтан өтті. Альс шайқасы. Пруссиялықтар даниялықтардың бекіністерін басып алып, қатты атыспен аралды жаулап алды. Бұл соғыстың соңғы маңызды шайқасы болды. 30 маусым: Принцтің гвардиялық полкі – Дания армиясының Шлезвиг пен Холштейнді тастап кеткен соңғы бөлімшесі.

Шілде

3 шілде: Данияның лейтенант-полковник Чарльз Бек басқаратын әскерлер Ютландияның солтүстігіндегі Ольборгтың оңтүстігіндегі Лундбиде пруссиялық әскерлерге шабуыл жасады. Лундби шайқасына қараңыз. Бұл Екінші Шлезвиг соғысының соңғы шайқасы болды. 14 шілде: Пруссия генералы Эдуард Фогель фон Фалькенштейн Ютландияның солтүстік ұшындағы Скагендегі шіркеу кітабына қол қойды. Осымен бүкіл Ютландия, яғни Данияның материктік бөлігі немістердің бақылауына өтті. Енді Дания аралдары да қауіп астында болды, және Дания үкіметі тағы да қару тоқтатуға және бейбіт келіссөздерге келісуге мәжбүр болды, бірақ бұл жолы әлдеқайда қиын жағдайларда.

Тамыз және одан кейінгі

Бейбіт келісімнің алдын ала шарттары 1 тамызда 1864 жылы қол қойылды: Дания королі Австрия императоры мен Пруссия королінің пайдасына герцогтіктердегі барлық құқықтарынан бас тартты. 1864 жылғы 30 қазандағы Вена шартында Дания Шлезвиг, Холштейн және Лауенбургті Пруссия мен Австрияға өткізді. Дания сондай-ақ, заң жүзінде Данияның бөлігі емес, Шлезвигтің құрамына кірмейтін, бірақ Шлезвигтің бөлігі ретінде басқарылған батыс Шлезвигтегі анклавтарды да беруге мәжбүр болды. Оған Эро аралын (Шлезвигтің бөлігі ретінде басқарылатын), Рибе қаласын және оның төңірегіндегі жерді, сондай-ақ Колдингтен оңтүстікке қарай орналасқан Тирструп Херредтен сегіз приходты сақтап қалуға рұқсат берілді. Бейбіт келісімнің нәтижесінде Дания монархиясының жер аумағы 40%-ға қысқарды, ал халық саны 2,6 миллионнан 1,6 миллионға дейін азайды (шамамен 38,5%). Дания шекарасы Лауенбург герцогтігінің ең шеткі нүктесінен Конгеа өзеніндегі жаңа шекараға дейін шамамен 250 км артқа шегінді. Осы соғыстан кейін Дания армиясы Копенгагенге оралғанда, Бірінші Шлезвиг соғысынан жеңіспен оралғандағыдай, ешқандай құттықтау немесе қоғамдық мақтау алмады.

Салдары

Пруссия әскерлерінің қайта ұйымдастырылғаннан берігі алғашқы қарулы қақтығысында олардың тиімділігі анық болды, оны австриялықтар 18 айдан кейін Австрия-Пруссия соғысында ескермеді, бұл олардың қымбат қателігіне айналды, және неміс мемлекеттерінде Пруссияның басқа неміс мемлекеттерін сыртқы шабуылдан қорғай алатын жалғыз мемлекет деген түсінік қалыптасуына себеп болды. (Германияның бірігуіне қараңыз.) Пруссия мен Австрия 1865 жылғы 14 тамыздағы Гаштейн келісіміне сәйкес Шлезвиг пен Холштейннің әкімшілігін өздеріне алды. Шамамен 200 мың даниялық неміс үкімшілігіне қарасты. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Кристиан IX Дания үкіметінің артынан Пруссиямен байланысқа шығып, Данияның барлық бөлігі Германия конфедерациясына қосылуға дайын екенін, егер Дания Шлезвиг пен Холштейнмен біріктірілген күйінде қала алса, ұсынды. Бұл ұсынысты Бисмарк қабылдамады, себебі ол Шлезвигтегі даниялықтар мен немістер арасындағы этникалық шиеленіс шешілмей қалуынан қаушады. Кристиан IX-тың бұл келіссөздері Том Бук Свентидің 2010 жылы жарық көрген «Доммедаг Альс» кітабында жарияланғанға дейін құпия сақталды, ал автор патшайым II Маргареттеге патшалық архивтерге қол жеткізуге рұхсат алған болатын. 1866 жылғы Прага бейбіт шарты Данияның екі герцогтіктен бас тартуын растады, бірақ Солтүстік Шлезвигтің Дания құрамына қайта кіруіне қатысты халықтың пікірін білу үшін референдум өткізуге уәде берді. Алайда, бұл шарт 1878 жылы Пруссия мен Австрияның бір жақты шешімімен күштен шығарылды.

Данияға әсері

Соғыс Дания үшін жалпы алғанда ұлттық жарақат саналады. Карл XV әскер жіберуге уәде бергенімен, Швеция-Норвегия Данияға көмек көрсетуден бас тартты. Осының салдарынан панскандинавизм қозғалысы саяси бірігуден гөрі әдебиет пен тілге көбірек назар аударды. Сол сияқты, бұл соғыс британ үкіметі үшін дипломатиялық жеңіліс болды, олардың қақтығысты реттеуге және Пруссияны тоқтатуға жасаған тырыстары сәтсіз аяқталды. Соғыс Данияны соғысты саяси құрал ретінде пайдалану туралы ойдан да шығарды. Дания әскерлері 1999 жылы НАТО-ның Югославия Федеративтік Республикасын бомбалауына дейін өз шекарасынан тыс жерде соғысқа қатыспады. Германияның күшіне қарсы Дания өз өмір сүруін тек өзінің қаруымен қамтамасыз ете алмайтыны анық болды; бұл Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германияның оккупациясы кезіндегі «бейімделу саясатында» және кейін «Ынтымақтастық саясатында» шешуші роль атқарды. Даниялықтардың пікірінше, жеңілістің ең ауыр салдары – бірінші дүниежүзілік соғыста басып алынған жерлердегі мыңдаған даниялықтар Германия империясының армиясына шақырылып, Батыс майданында зор шығынға ұшырады. Бұл әлі де (бірақ шақырылғандардың балалары қаза бола бастағандықтан, уақыт өте келе әлсіреп барады) Ютландияның оңтүстік бөлігіндегі көптеген отбасылардың наразылығының себебі және 1966 жылы өткізілген бірлескен мерейтойға жасалған неміс ұсынысын қабылдамаудың тікелей себебі болып табылады. 1918 жылы Германия империясының жеңілісінен кейін Дания үкіметі одақтас державалардан және 1919 жылғы Версаль конференциясынан Германиямен жасалған бейбіт келісімнің бір бөлігі ретінде Вудро Вильсонның он төрт қағидасына сүйене отырып, даулы Шлезвиг аймағында халықтың пікірін анықтау (плебисцит) өткізуді сұрады, және одақтастар бұл өтінішті қабылдады. Плебисциттің нәтижесінде Солтүстік Шлезвиг Данияға қайтарылды.

Германияға әсері

Бисмарктың Шлезвиг соғысындағы жеңісі пруссиялық либералдардың қолдауын қамтамасыз етті. 1864 жылғы соғыстан кейін либералдық басымдықтың иеленгенімен, Ландтаг Бисмарктың Ландтагтың келісімінсіз жинаған салықтары мәселесінде оған мойынсұнды. Екінші Шлезвиг соғысы пруссиялық либерализмнің құлдырауының бастамасы болды, өйткені британдық тарихшы Брайан Бондтың айтуынша, Бисмаркке қарсы болған неміс либералдары "күш қолдану арқылы қол жеткізілген ұлттық біртүтастыққа қатты бейімделді". Пруссияның Данияны жеңісі – пруссиялық мемлекеттің, ұлттық эйфорияға батқан либералдық Ландтагқа қарсы жеңісі болды. Ландтаг Бисмаркке мойынсұнып, оның заңсыз салықтарын кейіннен заңдастыруға дауыс берді. Неміс либералдарының ұлтшылдығы олардың либерализмінен басым болды, нәтижесінде 1864 жылғы соғыстан кейін пруссиялық либералдар Бисмаркке қарсылық білдіруді тоқтатып, оның жақтастарына айналды. Әсіресе, Бисмарктың бұрын оны жақтырмаған заңсыз салықтары оның ұлылығының белгісі ретінде қарастырылды, және ол 1850 жылғы конституцияны бұзғаны үшін мақтауға ие болды. Осылайша Бисмарк пруссиялық мемлекетке либералдық қарсылықты тоқтатты. 1898 жылы қайтыс болғаннан кейін, Бисмарк Германияда зор тұлға культінің нысанына айналды, өмірден асқан тұлға ретінде бейнеленді, соңғы аяқталуға жеткен "ұлы құтқарушы". Неміс дипломаты граф Гарри Кесслер 1935 жылы Франциядағы эмиграцияда қайғымен жазғандай, 20 ғасырдың басында неміс орта таптарының саяси көзқарастары "бисмарктық" болып кеткендіктен, "өлімге қауіпті атмосфера" қалыптасты, сондықтан Бисмарк құрған мемлекетке тіпті ең аз сын айтқандар да жек көрілетін болды. Веймар Республикасында неміс консерваторлары Веймар Республикасын "Бисмарк рухына қарсы" деп көрсету үшін Бисмарктің естелігін өмірден асқан тұлға ретінде пайдаланды. Неміс консервативті түсіндірмеде 1918 жылғы қараша революциясы Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыстағы жеңілісіне себеп болған "арқадан шабуыл" ретінде ғана емес, сонымен қатар Германия жеңіске жақын тұрғанда Бисмарк мұрасын қабылдамау ретінде бейнеленді. Веймар Республикасын құрған либералдар, социал-демократтар және Орталық партия – барлығы Бисмарк "рейх жаулары" деп айыптаған топтар, Веймар Республикасын болмауы керек заңсыз мемлекет ретінде көрсету үшін пайдаланылды. Консервативті "Бисмарк культі" түсіндірмесінің орталық тақырыбы демократиялық парламенттік үкімет, Веймар Республикасында болғандай, әлсіз және тиімсіз болды, ал Германияға қажет болған нәрсе – "фюрер" ("жетекші"), Германияны күшті мемлекет ретінде тану үшін қажетті шараларды істейтін аяусыз диктатор еді. 1862 жылы Бисмарктың заңсыз салықтар енгізгені, Пруссияның 1864 жылы Данияны жеңуіне мүмкіндік берді, "Бисмарк культі" түсіндірмесінде Германияға қажет болатын, қажет болған жағдайда пруссиялық-неміс мемлекетінің игілігі үшін заңды бұзатын жетекшінің үлгісі ретінде ұсынылды.

Bismarck's triumph in the Schleswig War succeeded in winning the support of the Prussian liberals for his government. In the aftermath of the 1864 war, the liberal dominated Landtag ended up submitting to Bismarck over the issue of the taxes that Bismarck had collected without the consent of the Landtag. The Second Schleswig war marked the beginning of the decline of Prussian liberalism as the British historian Brian Bond noted that German liberals otherwise opposed to Bismarck were "extremely susceptible to the appeal of national unity achieved by force of arms". The victory of Prussia over Denmark was also the victory of the Prussian state over the liberal dominated Landtag who caught up in the national euphoria of the victory over Denmark meekly submitted to Bismarck and voted to retroactively legalize the illegal taxes that Bismarck had imposed. The nationalism of the German liberals turned out to be stronger than their liberalism, and as a result of the 1864 war Prussian liberals generally ceased to oppose Bismarck and instead became his supporters. In particular, the way that Bismarck had imposed illegal taxes which had once made him unpopular was seen as a sign of his greatness, and Bismarck came to be celebrated for violating the 1850 constitution. In this way, Bismarck ended the liberal challenge to the Prussian state. After his death in 1898, Bismarck came to be the subject of an immense personality cult in Germany, being portrayed as a super human larger than life figure, the "great redeemer" who had finally achieved German unification. The German diplomat Count Harry Kessler wrote sadly in 1935 from his exile in France that by the beginning of the 20th century the German middle class had become so "Bismarckian" in their political views that "a lethal atmosphere" had been created to such an extent that anyone who had any views that were even remotely critical of the state that Bismarck had created was a pariah. In the Weimar Republic, German conservatives used the memory of Bismarck as a larger than life figure as a way to delegitimate the Weimar Republic as being "against the spirit of Bismarck". In the German conservative narrative, the November Revolution of 1918 was portrayed not only as the alleged "stab in the back" that had caused Germany's defeat in the First World War at the supposed moment when Germany was on the brink of winning the war, but also a rejection of Bismarck's legacy. The fact that the people who founded the Weimar Republic were liberals, Social Democrats and the Zentrum all groups whom Bismarck had denounced as "enemies of the Reich" was used to present the Weimar Republic as an illegitimate state that should not exist. Central to the conservative "Bismarck cult" narrative was the theme that democratic parliamentary government such as existed under the Weimar Republic was weak and ineffective, and what Germany needed was a der Führer ("the Leader"), a ruthless dictator who would do what was necessary to make Germany recognized as a powerful state. The way that Bismarck had imposed illegal taxes in 1862 which made it possible for Prussia to defeat Denmark in 1864 was presented in the "Bismarck cult" narrative as an example of the sort of leader that Germany needed who would break the law if necessary for the greater good of the Prussian German state

Гуманитарлық көмекке әсері

Екінші Шлезвиг соғысы 1863 жылы Қызыл Крест қозғалысы құрылғаннан кейін болған алғашқы соғыс еді. Дания мен Пруссия екеуі де ұлттық Қызыл Крест қоғамдарын құрған, ал Халықаралық Қызыл Крест комитеті олардың жұмысын бағалау үшін бақылаушылар жіберді. Екі Қызыл Крест қоғамы да ауруханалар ашып, жараланған әскерлерге бейтарап көмек көрсетті, және олар туралы хабарлар халықаралық газеттерде жарияланды. Бұл соғыс жаңа ғана құрылған Қызыл Крест қозғалысына назар аудартып, көптеген еріктілерді оған тартты.

Танымал мәдениетте

Даниялық жазушы Герман Банг 1889 жылы жарық көрген «Тине» романында соғысты және оның Альс аралына тигізген әсерін суреттеген. Кітап көптеген тілдерге, соның ішінде ағылшын тіліне аударылған және импрессионизмнің үлгісі саналады. Ирландиялық романист Эрскин Чилдерс 1903 жылғы «Құмдар жұмбағы» романында Диббөлге сілтеме жасайды, онда Дэвис және Каррутерс атты кейіпкерлер Балтық теңізіндегі саяхаты барысында Сандерборгта тоқтағанда (сол кездегі) неміс жеңісінің ескерткішімен кездеседі. М.Р. Джеймстің «№ 13» әңгімесінде соғысқа қатысты айтылымдар бар. «Бұл мен естіген даниялық батылдық па?» деді ол. «Ол жерде неміс жоқ, ал егер болса, біз беске қарсы біреуміз». 2014 жылғы Данияның «1864» телесериалы Екінші Шлезвиг соғысын көрсетеді. «Құтқарылу» фильмінің басты кейіпкері – Екінші Шлезвиг соғысының қатысушысы, ол Америкаға эмиграциялайды.