Роскильдік шартнамасы және Солтүстік соғыстың салдары
Treaty of Roskilde
Роскильді шарты (1658) – Дания-Норвегия мен Швеция арасындағы Солтүстік соғысы кезеңіндегі аумақтық келісім. Маңызды аймақтар Швецияға берілді, содан кейін жаңа шабуыл басталды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
1658 жылы Дания-Норвегия мен Швеция арасындағы Екінші Солтүстік соғысы кезінде аумақтық шешім.
1658 territorial settlement between Denmark–Norway and Sweden during the Second Northern War
Роскильде шарты Данияның Роскильде қаласында, Фредерик III (Дания-Норвегия) мен Карл X Густав (Швеция) арасында Екінші Солтүстік соғысы барысында Хёге Тааструп шіркеуінде келісілді және 1658 жылдың 26 ақпанында (ескі стиль) немесе 8 наурызында (жаңа стиль) қол қойылды. Құрылықтан кейін Дания-Норвегия қалған аумақтарын сақтау үшін өзінің үштен бірін – Блекинге, Борнхольм, Бохуслен (Båhuslen), Скания (Skåne) және Трёнделаг аймақтарын, сондай-ақ Халандқа деген құқықтарын Швецияға беруге мәжбүр болды.
The Treaty of Roskilde was negotiated at Høje Taastrup Church and signed (concluded on 26 February (OS), or 8 March 1658) (NS) during the Second Northern War between Frederick III of Denmark–Norway and Karl X Gustav of Sweden in the Danish city of Roskilde. After a devastating defeat, Denmark–Norway was forced to give up a third of its territory to save the rest, the ceded lands comprising Blekinge, Bornholm, Bohuslän (Båhuslen), Scania (Skåne) and Trøndelag, as well as her claims to Halland.
Копенгаген
Швеция патшасы өзінің керемет жеңісімен қанағаттанбады. 7 шілдеде Готторп қаласында өткен швед кеңесінде Карл X Густав өзінің қолайсыз қарсыласын Еуропа картасынан мүлдем жоюды шешті. Ешбір ескертусіз, халықаралық шарттарға қарсы келіп, ол әскерлеріне Дания-Норвегияға екінші рет шабуыл жасауға бұйрық берді. Содан кейін астана Копенгагенге шабуыл жасалды. Тұрғындар голландтардың көмегімен сәтті қорғанысты, олар 1649 жылғы шартты сақтап, Данияны негіссіз басқындықтан қорғау үшін әскери флот пен армия жіберіп, Швед флотын жеңіске жеткізді және астананы құтқарып қалды. Оның әскерінің бір бөлігі Ландскронада қоршауға алынып, қалған бөлігі вице-адмирал Михель де Рюйтер басқаратын күшті Дания және Голландия әскерлерімен Дания аралдарында оқшауланды, Карл 1659 жылы қайта шегінуге мәжбүр болды. Үйлеріне бар-жоғы үштен бірі ғана оралды. Олардың бір бөлігі шведтердің Эстония провинциясына қоныстанды, себебі шведтер Трендерлерді басқарудың осылай оңайырақ болады деп ойлады. Тронделагтың көптеген азаматтары Дания-Норвегия армиясы мен флотында қызмет еткендіктен, шведтердің мәжбүрлі түрде әскери қызметке алуы Тронделагты ер адамдардан дерлік толықтай босатты. Нәтижесінде, егін жинауға жеткілікті адам болмады, аймақта ашаршылық орнады. Тронделагтың кейбір жергілікті тарихшылары осы оқиғаны трендерлердің геноциді деп атады. Швецияның салық және әскери жүйесімен өткен бірнеше айлық тәжірибе осындай ащы сезімдерді қалдырды, бұл Дания-Норвегияның біртүтастығы мен патриотизмін күшейтіп, келесі 80 жыл бойына Дания-Норвегияға жасалған швед басқындықтарына қарсы тұруды нығайтты. Ақсүйектер жақын арада швед ақсүйектерімен біріктіріліп, швед Лордтар палатасына швед ақсүйек отбасыларымен бірдей құқықтар мен жеңілдіктермен енгізілді. 1676 жылы Дания провинцияны қайтарып алу мақсатымен Сканияның көп бөлігін басып алды, бірақ Швеция оны қайта басып алды. 1683 жылы провинциялық Скан заңын ұлттық швед заңы алмастырды. Сол жылы ұлттық Дания заңы Данияда күшіне енді, ол да провинциялық заңдарды жойды. 1686 жылы швед шіркеу ережесі енгізілді.
The Swedish king was not content with his stunning victory. At the Swedish Council held at Gottorp on 7 July, Charles X Gustav resolved to wipe his inconvenient rival from the map of Europe. Without any warning, in defiance of international treaty, he ordered his troops to attack Denmark–Norway a second time. There followed an attack on the capital Copenhagen. Residents successfully defended themselves with help from the Dutch, who honored their 1649 treaty to defend Denmark against unprovoked invasion by sending an expeditionary fleet and army, defeating the Swedish fleet in the Battle of the Sound and relieving the capital. His army partly trapped at Landskrona and partly isolated on the Danish islands by superior Danish and Dutch forces under Vice Admiral Michiel de Ruyter, Charles was forced to withdraw in 1659. Only about one third of the men ever returned to their homes. Some of them were forced to settle in the Swedish province of Estonia, as the Swedes thought it would be easier to rule the Trønders there. Many of Trøndelag's men were already in the Dano Norwegian army and navy, so the Swedish forced conscription nearly emptied Trøndelag of males. The result was devastating, as the farms were left without enough hands to harvest the fields, and famine struck the region. Some local historians of Trøndelag have termed this the genocide of the Trønders. The few months of experience with Swedish taxation and conscription left such bitter sentiments, that it served to strengthen Dano Norwegian unity and patriotism, making resistance to Swedish invasions of Denmark–Norway stronger over the next 80 years. The nobility was soon amalgamated with the Swedish nobility and introduced into the Swedish House of Lords with the same rights and privileges as the original Swedish noble families. In 1676 Denmark attacked and conquered most of Scania in an attempt to take back the province, but Sweden reconquered it. The provincial Scanian Law was replaced by the national Swedish law in 1683. In the same year the national Danish law came into force in Denmark, also replacing provincial laws there. The Swedish Church Ordinance was introduced in 1686.