Кіріспе

Ньюфаундленд, Канада жағасындағы адам тұрмайтын арал.

Фанк аралы – Канаданың Ньюфаундленд провинциясындағы Мусгрейв гаванінен шамамен солтүстік-шығысқа қарай орналасқан кішкентай, шөлді, усақ, адам тұрмайтын арал.

География

Аралдың пішіні трапеция тәрізді, ұзындығы 0,8 км, ені 0,3 км. Солтүстік Атлантика мұхитынан 14 метрге көтерілген арал. Арал фельдспаттық граниттен тұрады және аралды кесіп өтетін екі айқын жарық сызығы бар, олар солтүстік-батыс бағытта, шамамен бірін-біріне параллель. Бұл жарық сызықтары аралды үш жеке бөлікке бөледі. Солтүстік-шығыс бөлігі көбінесе жалаңаш тас-жұмырлардан тұрады; орталық бөлігінде сирек өсімдіктер өседі; ал аралдың ең үлкен бөлігі, оңтүстік-батыс бөлігі, жер бетінің жартысынан астамын алып, шөптермен, лишайндармен және мүкпен жабылған. Фанк аралына қону өте қиын және қауіпті, бірақ тыныш ауа райында қауіпсіз қонуға болатын үш нүкте бар. Ганет-Хед, аралдың оңтүстік-батыс бұрышы, және Лэндинг-Рок, Ганет-Хедтің солтүстігінде орналасқан, – осындай екі жер. Солтүстік жағында, аралдың ең шығыс нүктесі – Эскейп-Пойнттан батысқа қарай шамамен 0,17 км (190 метр) жерде тік жар бар. Жарда орналасқан табиғи сөре, ені шамамен 1,2 метр (4'), жар бетімен жоғары қарай еңкейеді, бұл жер бетіне салыстырмалы түрде оңай қол жеткізуге мүмкіндік береді. Суық Лабрадор ағыны суық су балықтарына өсіп-көбеюге қолайлы жағдай жасайды, бұл өз кезегінде аралдағы көптеген теңіз құстарының өсуіне жағдай жасайды. Толқынның көтерілу кезінде толқындар жарға қарсы күшпен соғылады, ал аса жоғары толқындарда толқындар аралдың үстінен асып өтеді. Аралдың оңтүстік-батыс жағында орналасқан екі үлкен тас бункер бар. Екі бункер де толқындармен жуылады және көптеген теңіз құстарына, әсіресе, шұбарларға, қоныстануға, бірақ емес, ұя салуға жағдай жасайды. Арал мен бункерлер «Фанк» деп аталатын аймақты құрайды. Аймақтағы кеме апаттары мен адам өмірінің қазасына қарамастан, аралда навигациялық құралдар мен маяқтар жоқ.

Фанк аралы

Функ деген ат, яғни жаман иіс немесе булану, аралға онда үстемдік құратын жағымсыз иіс себепті берілген деп саналады. Бұл иіс ғасырлар бойы осында ұя салған миллиондаған құстардың гуаносында жиналған нитраттар мен фосфаттардың жоғары концентрациясынан туындайды. Дегенмен, тағы бір теория бойынша, атау аралға ұқсайтын шанышқыны білдіретін скандинавиялық немесе исландиялық сөзден шыққан болуы мүмкін. Гаспар Корте Реал 1501 жылы Ньюфаундлендке сапар жасады, ал одан кейін көп ұзамай Фанк аралы Педро Райнельдің екі картасында Y Dos Saues (1504) және Ylhas das aves (1520) деп көрсетілді, екеуі де құстарға толы аралды білдіреді. 1626 жылғы Пьер Мортье картасында бұл орын I des Penguins деп белгіленсе, 1661 жылғы итальяндық картада арал I Penguin Abonda di Vecelli (құстарға толы Пингвин аралы) деп көрсетілген. Британ картографы Герман Моллдың 1716 жылғы картасында ол Пингвин аралы деп аталды. Фанк аралы деген ат Джеймс Куктың 1775 жылғы картасында, сондай-ақ 1765 жылы жинақталған карталар мен зерттеулерде де кездеседі. "Канададағы пионерлер" (Blackie and Sons, 1912) кітабында айтылғандай, Жак Картье 1534 жылы Фанк аралындағы құстардың көптігі және ақ аюдың болуы туралы мәлімдеме жасаған. Фанк аралы, әдетте, Пингвин аралы деп аталды, себебі 18-шы ғасырдың соңына дейін мыңдаған, тіпті он мыңдаған қара қаз құстар осы аралда ұя салып, олардың саны күрт азайды. Алайда, American Heritage Dictionary сөздігі "пенгвин" сөзі бретон тіліндегі "ақ бас" деген мағына беретін penn gwenn сөзінен шыққан болуы мүмкін екенін, ал бұл сөз аралдың атынан туып, кейіннен "қара қаз құс" сөзінің синониміне айналған дейді. Бреттондықтар Verrazzano картасында олардың Ermins гербімен көрсетілген "Terra de Bretones" аймағына қоныстанған.

Үлкен ауқының жойылуы

Фанк аралына алғашқы жергілікті халықтар Ньюфаундлендтің солтүстік-шығысына қоныстанғаннан кейін көп ұзамай келген деп есептеледі. 1766 жылы Ньюфаундленд пен Лабрадорға барған Джозеф Бэнкс Беотхук халқының Пингвин (Фанк) аралынан жиналған жұмыртқалардан дайындалған пудинг түрін айтты. Бұрынғы заманда үлкен гагарка "геирфугаль" деген скандинав тілінен алынған "гарефугаль" деп те атаған. XVI ғасырдың басында еуропалықтарды Ньюфаундленд жағалауындағы балық үйірлері қызықтырды. "Атлантикалық мұхит арқылы ұзақ сапардың соңында азық-түлік таусылып бара жатқанда, жаңа ет өте бағаланатын, ал Фанк аралынан гагаркаларды оңай ұстаудың ыңғайлылығы тез байқалды". Көптеген саяхатшылар мен балықшы елдері Фанк аралына барып, тамақ және шамдарға май үшін теңіз құстарын алды. Ұлы гагаркалар ұшпайтын құстар еді, сондықтан оларды аулау оңай болды. 1578 жылы жақын маңдағы балық аулауға 350 испандық және француз кемесі мен 50 ағылшын кемесі келгені хабарланды. Кейінірек Ньюфаундлендтің солтүстік-шығыс жағалауындағы қоныс аударушылар тамақ пен шамға май алу үшін Фанк аралына қысқа сапарлар жасап, құстарды сойып, қауырсындарын жастықтар мен матрастарға пайдаланып, жұмыртқаларын жинады. 1622 жылы сэр Ричард Уитборн құстардың қайыққа дейін қалай айдалып әкелінгенін айтты. Ол "Құдай осындай қарапайым жаратылыстың әлсіздігін адамның күнкөрісіне қызмет ететін керемет құралға айналдырғанын" атап өтті.

Ғылыми экспедициялар

1800 жылға қарай үлкен гагар Фанк аралында, ал 1844 жылға қарай әлемде жойылып қалған болуы мүмкін. Табиғаттанушылар мен ғалымдар үлкен гагардың жағдайына қызығушылық танытты және 1841 жылдың маусым айында норвегиялық табиғаттанушы доктор Питер Стувиц құстардың үлгілерін алу ниетімен Фанк аралына келді, бірақ аралдағы ауа райының нашарлауына байланысты қайта оралуға мәжбүр болды. Ғылыми сипаттағы екінші сапар 1863 жылы жасалды, онда Ньюфаундлендтегі АҚШ консулы Томас Моллой Ньюфаундленд үкіметінен Фанк аралына барып, үлкен гагардың қалдықтарын қазуға рұқсат алды. Моллой экспедициясы 35 тонна ыдыраған органикалық материалды жинады. Оның 5 тоннасы жергілікті жерде тоннасына 19 доллардан сатылды, ал қалған 30 тоннасы Бостон, Балтимор және Вашингтон қалаларына жіберілді, онда олар бай американдықтардың бақшаларын тыңайту үшін қолданылды. 1873 жылдың шілде айында сейсмолог және табиғат зерттеушісі Джон Милн аралға сапар шекті және ауа райының нашарлауына дейін жартылай қаңқалар мен әртүрлі сүйектерді табысты іздеп тапты. Ол Фанк аралында көптеген балықтардың (терн) бар екенін, бірақ жұмыртқа жинаушылар балықтардың (murre және razorbill) популяциясын жаппай қырып салғанын хабарлады. Қауіпті толқындар мен биік толқындармен қоршалған аралға қауіпті қону кезінде және қауіпті толқындар мен биік толқындардың шектеу салған бір сағат ішінде Милн кішкентай, шөпті ойыста кемінде 50 құстың қаңқасын тапты. Олардың кейбіреулері бұрын белгілі болғандардан ірі болды. Оның үлкен гагар қаңқаларынан жасаған жинағы кейіннен түрлі қоғамдық мұражайларға қойылды. 1875 жылы жазған ғылыми мақаласында ол саяхаты туралы егжей-тегжейлі мәліметтерді, бес географиялық аймақты қамтитын, соның ішінде Кейтнестің тарихи асүй қалдықтарын сипаттады. Фанк аралына жасалған алғашқы ғылыми экспедициялардың ең табыстысы 1887 жылы өтті. Оны АҚШ Балық комиссиясы демеушілік етіп, Фредерик А. Лукас басқарды. Сент-Джонс қаласында қысқа тоқталыстан кейін, топтың кемесі «Грампус» 1887 жылдың 22 шілдесінде Фанк аралына жетті. Олар іздеу аймағында аралдың жер бетінің шамамен төрттен бір бөлігі 0,6 мен 1,2 метр (2-ден 4 футқа дейін) тереңдіктегі топырақпен жабылғанын анықтады. Топырақта 5-тен 30 сантиметрге (2-ден 12 дюймға дейін) дейінгі тереңдікте гранит тастармен араласқан жұмыртқа қабықтары бар еді. Көптеген қаңқалар қазылып алынып, қосымша ғылыми зерттеулер үшін алынды. Бұл экспедиция Фанк аралында тағы да ғылыми жұмыстар жүргізді, соның ішінде тау жыныстарының үлгілерін жинады. Аралды іздеу кезінде олар тотыққан және сынған бірнеше темір қазандықтарды тапты, олардың үлкен гагардың денелерін қауырсындауды жеңілдету үшін қолданылғанына сенді. Гагардың көбейетін жерлерінің батыс жағында олар гранит блоктардан жасалған қоршауларды тапты. Гагарларды осы қоршауларға жинап, сойып жіберу оңай болды. 1982 жылға дейін көптеген басқа экспедициялар да жасалды. 1964 жылы арал провинциялық жабайы табиғат қорығы болып жарияланды және рұқсатсыз жерге қонуға тыйым салынды. Қорық құрылғаннан кейін құс популяциясы қорғала бастады және қазір Мемориал университетінің және Канаданың Қоршаған орта және Климаттық өзгерістер зерттеушілері бақылап отырады.