Кіріспе

Ньюфаундленд пен Лабрадордың материктік бөлігі – Канададағы аймақ.

Лабрадор (/læb/r/ə/d/ɔːr/ LABrə dor) – Канаданың Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясындағы географиялық және мәдени аймақ. Ол провинцияның негізінен континенттік бөлігі болып табылады және провинция аумағының 71% құрайды, бірақ халықтың барлық 6% осы аймақта тұрады. Ол Белл-Айл бұғазы арқылы Ньюфаундленд аралынан бөлінген. Лабрадор Атлантикалық провинциялардың арасында ең үлкені және ең солтүстік орналасқан аймағы. Лабрадор Лабрадор түбегінің көп бөлігін алып жатыр. Батысы мен оңтүстігі Квебек провинциясымен шектеседі. Лабрадор Киллиник аралында Нунавут аумағымен де шағын құрлық шекарасын бөліседі. Лабрадордың жергілікті халықтарына Нунацявиуттың солтүстік инуиттері, Нунатукавуттың оңтүстік инуит-метистері және Нитассинанның инуиттері жатады.

Атаудың шығу тегі

Лабрадор 1498–99 жылдары Лабрадор түбегінің жағалауымен саяхаттаған португалдық теңізші Жоао Фернандес Лаврадордың құрметіне аталған.

География

Лабрадордың шамамен үшбұрышты пішіні бар, ол Канада қалқанының ең шығыс бөлігін қамтиды – жұқа топырақ пен көптеген минералды ресурстарға ие кең географиялық аймақ. Оның Квебекпен батыс шекарасы Лабрадор түбегінің суайдыру шекарасы болып табылады. Атлант мұхитына суы ағатын жерлер Лабрадордың, ал Гудзон шығанағына суы ағатын жерлер Квебектің бөлігіне жатады. Лабрадордың ең солтүстік ұшы, 60°22′ солтүстік ендікте, Киллиник аралында Нунавутпен қысқа шекара бөліседі. Лабрадордың Гренландиямен де теңіз шекарасы бар. Солтүстік Лабрадордың климаты полярлық, ал Оңтүстік Лабрадордың климаты субарктикалық болып жіктеледі. Лабрадорды төрт географиялық аймаққа бөлуге болады: Солтүстік жағалау, Орталық Лабрадор, Батыс Лабрадор және Оңтүстік жағалау. Осы аймақтардың әрқайсысы төменде сипатталған.

Солтүстік жағалау

Чидли мүйісінен Гамильтон шығанағына дейін, Лабрадордың ұзын, тар, солтүстік ұшында Торнгат таулары орналасқан, олар оларда мекендейтін деген сенімдегі инуит рухының құрметіне аталған. Таулар Порт-Манверстен Лабрадордың ең солтүстік нүктесі – Чидли мүйісіне дейін жағалау бойымен созылады. Торнгат тау тізбегінде провинцияның ең биік нүктесі – Каубвик тауы да орналасқан. Бұл аймақта негізінен инуиттер тұрады, тек Натуашиш деген шағын инну қауымдыстығынан басқа. Солтүстік жағалау – Лабрадордың ең шалқары аймағы, қазіргі көлік құралдарының ішінде тек мотошаналар, қайықтар және ұшақтар ғана қолданылады. Бұл аймақтағы ең ірі елді мекен – Наин қаласы.

Нуннациявут

Нуньциавут – Лабрадордағы инуиттердің өздік басқару аймағы, ол 2005 жылғы 23 маусымда құрылған. Аймақтың қоныстану бөлігі Лабрадордың Солтүстік жағалауының басым бөлігін құрайды, ал жерді пайдалану аймағына ішкі және Орталық Лабрадордағы жерлер де кіреді. Наин – әкімшілік орталығы.

Орталық Лабрадор

Орталық Лабрадор Мельвилл көлінің жағалауынан ішкі аймаққа дейін созылады. Онда Лабрадордағы ең үлкен өзен және Канададағы ең ірі өзендердің бірі – Черчилль өзені орналасқан. Черчилль шарлауындағы су электр стансасы әлемдегі екінші үлкен жер асты электр станциясы болып табылады. Жабдықтың көп бөлігін Hydro Québec ұзақ мерзімді келісімшарт бойынша сатып алады. Төменгі Черчилль жобасы өзеннің қалған әлеуетін дамытып, оны провинциялық тұтынушыларға жеткізуді көздейді. "Үлкен елдің жүрегі" деп аталатын аймақтың халқы Лабрадордың барлық топтары мен аймақтарынан келген адамдардан құралған. Орталық Лабрадорда сонымен қатар Бақытты аңғардағы Гуз шығанағы да орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропаға бағытталған әскери ұшақтарды жанармаймен қамтамасыз ету пункті болған CFB Goose Bay қазір НАТО-ның тактикалық ұшу оқу орталығы ретінде жұмыс істейді. Бұл АҚШ ғарыш кемесі үшін резервтік қону алаңы болған. Аймақтағы басқа да ірі елді мекендер – Солтүстік-Батыс өзені және Шешатшиу деп аталатын үлкен Инну қорығы.

Батыс Лабрадор

Черчилль шарлауының үстіндегі таулы аймақтар бұрын Инну тайпасының және Лабрадордың жүргінші аңшыларының ежелгі аң аулау алабы болған. 1970 жылы Черчилль шарлауында су электр станциясы салынғаннан кейін, Смолвуд суқоймасы бұл ескі аң аулау жерінің көп бөлігін суға батырып, бірнеше қабірлер мен аң аулау үйлерін жауып тастады. Батыс Лабрадорда сонымен қатар Лабрадор қаласында ірі темір кенін өндіретін Канаданың Темір Кен Компаниясы орналасқан. Wabush кішкентай қауымдастығымен бірге, екі қала "Лабрадор Батысы" деп белгілі.

НұнатуКавут

Гамильтон шығанағынан Сент-Чарльз/Сент-Льюис мүйісіне дейін, Нуньатукавут – Нуньатукавуммиут, немесе Орталық Оңтүстік Лабрадор инуиттерінің (бұрын Лабрадор метисі деп белгілі болған) жері. Ол Орталық және Батыс Лабрадордың бір бөлігін қамтиды, бірақ көбінесе Нуньатукавуммиуттардың Оңтүстік жағалауында тұруы жиі, ол кішкентай инуит балықшылар елді мекендерімен толы, ал Картрайт олардың ең ірісі.

Лабрадор тұйық жолы

Чарльз мысынан Квебек/Лабрадор жағалау шекарасына дейін, бұл бұғаз Лабрадор теңіз шөптерімен (НунатуКавут сияқты) және Лабрадор ағысы арқылы жағалаудан өтетін көптеген мұз тауларымен әйгілі. Қызыл шығанақ 16 ғасырдағы баск кит аулау станциясының сақталған ең жақсы мысалы болып есептеледі. Сондай-ақ, бұл жерде 16 ғасырға жататын төрт испандық галеонның қалдықтары табылған. Пойнт Амур маяғы Канададағы екінші ірі маяк. MV Kamutik, материк пен Ньюфаундленд аралындағы Сент-Барбе арасындағы жолаушылар паром қайығы, Лабрадор шекарасына жақын Бланк-Саблон, Квебек қаласында орналасқан. Л'Ансе-о-Луп – Лабрадор бұғазындағы ең ірі қала. Л'Ансе-о-Клэр – Лабрадор шекарасының жағындағы шағын қала.

Лабрадордың уақыт белдеулері

Лабрадордың көп бөлігі (Картрайттан солтүстікке және батысқа қарай) Атлантикалық уақытты қолданады (қыста UTC−4, жазда UTC−3). Ньюфаундлендке ең жақын оңтүстік-шығыс бөлігі провинцияның халық саны көп аймағымен үйлестіру үшін Ньюфаундленд уақытын пайдаланады (қыста UTC−3:30, жазда UTC−2:30).

Лабрадордың климаты

Лабрадордың көп бөлігі субарктикалық климатқа (Dfc) ие, бірақ солтүстік Лабрадорда тундралық климат (ET) басым, ал Бәхетті аңғар – Гуз шығанағында ылғалды континенттік (Dfb) микроклимат орналасқан. Жаздар Лабрадордың барлық аймақтарында әдетте салқыннан жұмсаққа дейін ауытқып, жаңбырлы болады және көбінесе маусымның соңынан тамыздың соңына дейін созылады. Күз әдетте қысқа, бірнеше аптаға ғана созылады және көбінесе салқын әрі бұлтты болады. Қыстары ұзақ, суық және тым қарлы, себебі Исландиялық төмен қысым белдесінің әсерінен. Көктем көбінесе сәуірдің соңында басталады, ал соңғы қар әдетте маусымның басында жауады. Лабрадор өте бұлтты аймақ, көктем мен жаз айларында жаңбыр мен бұлттың көп болуына байланысты күн сәулесінің деңгейі салыстырмалы түрде төмен болады, қыркүйек айында қыс жақындаған сайын күрт төмендейді.

Табиғи ерекшеліктері

Лабрадорда көптеген өсімдік және жануар түрлері кездеседі. Жоғарғы Канада және Төменгі Хадсон аймақтарына тән сүтқоректілердің көп бөлігі Лабрадорда таралған. Атап айтқанда, ақ аю (Ursus maritimus) маусымдық көші-қоны кезінде Лабрадордың оңтүстік-шығысына жетеді.

Ерте тарих

Лабрадордағы алғашқы қоныстану теңізбен тығыз байланысты болды, мұны инну (бұрын Монтане деп аталған) және инуиттер көрсеткендей, бірақ бұл халықтар ішкі аймақтарға да маңызды жорықтар жасады. 1000 жыл шамасында Лабрадорды алғаш көруші еуропалықтар – норвегиялықтар болған деп саналады. Бұл аймақ гренландтық норвег тілінде Маркланд деп аталды, ал оның тұрғындары Скрейлингтер деп танылды. 1499 және 1500 жылдары португалдық саяхатшылар Жоао Фернандес Лаврадор мен Перо де Барселос қазіргі Лабрадорға жетті, осының нәтижесінде аймаққа осы ат берілген деп есептеледі. Маджолоның 1511 жылғы әлем картасында Скандинавиядан Солтүстік полюс айналасымен, Азияның арктикалық жағалауын қоса алғанда, Ньюфаундленд-Лабрадор және Гренландияға дейін созылған Еуразия құрлығы бейнеленген. Солтүстік Американың солтүстік-шығысындағы Маджолоның жер атауларына Terra de los Ingres (Англияның жері) және Terra de Lavorador de rey de portugall (Португалия королі Лаврадордың жері) кіреді. Оңтүстікте Terra de corte real e de rey de portugall (Португалия корольдік сарайының және королінің жері) және Terra de pescaria (Балық аулау жері) деген жазулар кездеседі. 1532 жылғы Вольфенбюттель картасында, Диого Рибейроның еңбегі деп саналатын, Гренландия жағалауында мынадай мәтін қосылған: «Оны алғаш көрген Азор аралдарынан келген шаруа болғандықтан, бұл атау сол елге байланысты қалды». Бұл Жоао Фернандес болған деп саналады. XVI ғасырдың алғашқы жеті онжылдығында Лабрадор атауы кейде қазіргі Гренландияға да қолданылған. Лабрадор (португал тілінде "lavrador") – жерді өңдейтін шаруа немесе егінші (латын тіліндегі "labor" сөзінен) – еңбек ететін адамның жері. Еуропалық қоныстар көбінесе жағалаудағы қауымдастықтарда, әсіресе Сент-Льюис және Кейп-Чарльзден оңтүстікке қарай шоғырланған және Канаданың ең көне еуропалық қоныстарының бірі болып табылады. 1542 жылы баск теңізшілері Белль-Айл проливінің солтүстік-шығыс жағалауындағы табиғи бейге қонды. Олар бұл «жаңа жерге» латынша Terranova деп ат қойды. Олар осы шығанақты Бутус деп атады, ал қазір олар әкелген қызыл терракоталық черепица плиткаларының түсіне байланысты Қызыл шығанақ деп аталады. 1565 жылы осы жерде «Сан-Хуан» кит аулау кемесі суға батып, 1978 жылы қайта көтерілді. Гернхут, Саксониядан келген Моравия бауырластары алғаш рет 1760 жылы Лабрадор жағалауына көшіп келген инуит тайпаларына көмек көрсету үшін келді. Олар Наин, Окак, Хеброн, Хопедел және Макковик қалаларын құрды. Лабрадордың жағалауындағы еуропалық және алғашқы халықтардың қоныстары өте кедей болды, бірақ олар Гренфелл миссиясының аясында жұмыс істейтін жүк және көмек кемелерінен пайда тапты (Уилфред Гренфеллді қараңыз). ХХ ғасыр бойы жағалаудағы жүк тасушы және паромдар, бастапқыда Ньюфаундленд темір жолы, кейіннен Канада ұлттық темір жолы / CN Marine / Marine Atlantic, сол ғасырдың көп бөлігінде Солтүстік Американың қалған бөлігімен тікелей жол байланысы болмаған жағалаудағы қауымдастықтар үшін маңызды өмірлік желіге айналды. Лабрадор Француз және үнді соғысына дейін Жаңа Францияның бір бөлігі болды. Соғысты аяқтаған Париж шарты (1763) бойынша Жаңа Франция (Лабрадорды қоса алғанда, бірақ Ньюфаундлендтен оңтүстік-батыстағы Сент-Пьер және Микелон аралдарын қоспағанда) британдықтарға берілді, олар оның солтүстік бөлігін 1791 жылы екіге бөлінгенге дейін Квебек провинциясы ретінде басқарды, Лабрадор Төменгі Канадада орналасқан. Алайда 1809 жылы британ үкіметі Лабрадорды Төменгі Канададан бөліп, өзін-өзі басқаратын Ньюфаундленд колониясына берді.

20 ғасыр

1809 жылдан бері Ньюфаундленд құрамында болған Лабрадордың шекарасы Квебекпен 1927 жылға дейін даулы болып келді, содан кейін британдық жеке кеңес олардың шекарасын белгіледі. 1949 жылы Ньюфаундленд конфедерацияға қосылып, Канаданың бір бөлігі болды (толық ақпарат үшін жоғарыдағы материалдарды қараңыз). Лабрадор екінші дүниежүзілік соғыс және суық соғыс кезеңдерінде стратегиялық маңызға ие болды. 1943 жылдың қазан айында неміс суасты қайығының экипажы Лабрадордың солтүстік ұшында, Чидли мысығының жанында «Курт» ауа райы станциясы деп аталған автоматтандырылған ауа райы станциясын орнатты; бұл жабдықты орнату соғыс кезінде Солтүстік Америка құрлығындағы неміс әскери операциясы болды. Станция неміс теңіз күштеріне бірнеше күн бойы ауа райы туралы мәліметтер жіберді, бірақ 1977 жылға дейін табылған жоқ, ол кезде Канаданың жағалау күзет қызметімен жұмыс істейтін тарихшы оның орнын анықтап, қалпына келтіру үшін экспедиция ұйымдастырды. Қазір станция Канаданың соғыс мұражайында қойылған. Канада үкіметі екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мелвилл көлінің басында Гуз-Бейде үлкен әуе күштері базасын салды, бұл жер топографиялық ерекшеліктері, теңізге қол жетімділігі, қорғанысқа қолайлылығы және тұманның аз болуы себепті таңдалды. Екінші дүниежүзілік соғыс және суық соғыс кезеңдерінде базада американдық, британдық, кейіннен неміс, голланд және итальяндық бөлімшелер орналасқан. Бүгінде CFB Goose Bay базасын басқаруға келісімшарт жасалған Serco компаниясы Happy Valley Goose Bay қаласының ең ірі жұмыс берушілерінің бірі болып табылады. Сонымен қатар, Канада Корольдік әуе күштері мен АҚШ әуе күштері Пинетри желісі, Орта Канада желісі және ДЕВ желісі жүйелерінің бөлігі ретінде Лабрадордың жағалауында бірқатар радар станцияларын салған және пайдаланған. Бүгінгі таңда қалған станциялар Солтүстік ескерту жүйесінің бөлігі ретінде автоматтандырылған; алайда, осы станциялардың маңындағы суық соғыстың алғашқы кезеңдеріндегі әскери бекіністер жергілікті инуиттер мен инуиттердің порт және әуежайлар жанында орналасуына байланысты көбінесе сақталған. ХХ ғасырдың бірінші жартысында Лабрадордың батыс бөлігінде және Квебектің іргелес аудандарында әлемдегі ең ірі темір кен орындары табылды. Мон Райт, Шеффервилл, Лабрадор Сити және Уабуш кен орындары 20-ғасырдың екінші жартысында аймақтағы өнеркәсіптік даму мен адамдардың қоныстануына ықпал етті. Қазіргі Лабрадор-Уэст қауымдастығы толығымен аймақтағы темір кен өндіру қызметінің нәтижесі болып табылады. Канаданың темір кен компаниясы Квебек Солтүстік жағалауы мен Лабрадор темір жолын басқарады, ол кенді концентратты оңтүстікке, Квебектегі Септ-Айлз портына, Солтүстік Америкадағы және басқа елдердегі болат зауыттарына тасымалдау үшін пайдаланады. 1960 жылдары Черчилль өзені (Лабрадордағы атауы: Grand River) Черчилль шарлауында бұрылып, үлкен аумақты су басуға алып келді – бүгінде Ньюфаундлендтің бірінші премьер-министрі Джои Смолвудтың құрметіне Смолвуд су қоймасы деп аталады. Су қоймасының су басуы қауіп төндірілген орманды карибу үшін маңызды мекендеу орындарын жойды. Лабрадорда гидроэлектр станциясы және көрші Квебек провинциясына электр беру желісі салынды. 2012 жылы Nalcor Energy компаниясы мен Ньюфаундленд провинциясы Muskrat Falls-та үлкен гидроэлектр бөгетін салуға кірісті. Muskrat Falls Гранд өзенінің (Ньюфаундлендтегі атауы: Черчилль өзені) батысында, Happy Valley Goose Bay қаласынан 45 км (30 миль) қашықтықта орналасқан. 2014 жылдың қазанында құрылысы басталған және 2016 жылы аяқталған электр беру желісі Лабрадордың оңтүстік ұшына және 2018 жылы Бэлл-Айл бұғазы арқылы Ньюфаундленд провинциясына электр қуатын жеткізеді. 1970 жылдардан 2000 жылдардың басына дейін Транс-Лабрадор тас жолы бірнеше ішкі елді мекендерді Солтүстік Американың Монт-Райт, Квебек қаласындағы тас жол желісімен байланыстыру үшін кезең-кезеңмен салынды (бұл тас жол өз кезегінде Baie Comeau, Квебек қаласынан солтүстікке қарай созылған). Бұл тас жолдың оңтүстікке қарайғы кеңейтілуі 2000 жылдардың басында кезең-кезеңмен ашылды және Белл-Айл бұғазындағы және оңтүстік-шығыс Лабрадордағы жағалаулық паромдық жүйеде маңызды өзгерістерге әкелді. Бұл «тас жолдар» аймақ үшін маңызды болғандықтан осылай аталды; оларды жолдар деп атаған дұрыс болар еді және 2022 жылдың шілдесіне дейін толыққанды асфальтталған жоқ. 2004 жылы Ньюфаундлендке тұрақты байланыс құру бойынша жүргізілген зерттеуде Белл-Айл бұғазының астындағы туннель, автомобильдер, автобустар мен жүк көліктерін тасымалдайтын бір ғана темір жол түріндегі байланыс ең жақсы технологиялық нұсқау екені анықталды. Алайда, зерттеуде тұрақты байланыс экономикалық тұрғыдан тиімді емес екені де көрсетілді. Егер федералдық көмекпен салынса, 1949 жылғы одақ шарттары өзгертіліп, Нова-Скоциядан Порт-о-Баск қаласына дейінгі паром қызметі тоқтатылуы мүмкін. Лабрадор арқылы тас жол 2009 жылдың желтоқсанында аяқталғанмен, бұл бағыт Квебек Солтүстік жағалауындағы жоспарланған тас жолға қарағанда сәл ұзын. Бұл «тас жолдың» бір бөлігі, 389-шы бағыт, шамамен Baie Comeau қаласынан басталып, нашар жол жағдайымен және өткір бұрылыстармен сипатталатын қауіпті учаскесі бар. Квебек 2009 жылдың сәуір айында 389-шы бағытты жақсарту жөніндегі ірі жұмыстарды жариялады. 389-шы бағыт және Транс-Лабрадор тас жолы 2005 жылдың қыркүйегінде Канаданың Ұлттық тас жол жүйесіне қосылды. Лабрадор федералды сайлау округін құрайды, ол Канада Парламентінің Халық палатасына бір депутатты сайлайды. Өлшемдеріне, ерекше сипатына және үлкен абориген халқына байланысты Лабрадор Канададағы ең кішкентай халқы бар сайлау округі болса да, бір орынға ие. Бұрын Лабрадор Ньюфаундленд аралының бір бөлігін қамтитын округтің құрамында болған. Лабрадор Ньюфаундленд және Лабрадор жиналысындағы төрт провинциялық сайлау округіне бөлінген.

Өзін-өзі басқару

2002 жылы Корольдік комиссия Лабрадор тұрғындарының Ньюфаундлендтен бөлініп, дербес провинция немесе аумақ болуына қатысты қоғамдық қысым бар екенін анықтады.

Жергілікті өзін-өзі басқару

Онжылдықтар бойы провинциялық және федералды үкіметтермен келіссөздер жүргізілгеннен кейін, солтүстік және солтүстік-шығыс Лабрадордың Нунациявут аймағы 2005 жылы өз сайланған Ассамблеясымен және аймақтың Ассамблеясының мүшелерінен құрылған атқарушы органы бар автономды аймақ ретінде құрылды. Инну ұлтының бір бөлігі Лабрадордың бүкіл аумағын өздерінің отаны деп жариялауды қалайды, сияқты Нунавут инуиттер үшін отан болғандай, өйткені Нитассинанның көп бөлігі Лабрадор шекарасына кіреді; 1999 жылы Алғашқы Халықтар Ассамблеясының қаулысы Лабрадорды иннулардың отаны деп жариялады және аймаққа қатысты кез келген конституциялық келіссөздерде оны мойындауды талап етті. Лабрадордың иннулары 2002 жылы Үндістер заңы бойынша статус иесі болып тіркелді. Натуашиш 2003 жылы федералды үнді резерватына айналды. Шешатшиу 2006 жылы федералды резерват мәртебесін алды. 1988 жылы Лабрадор инуиттері қауымдастығы, Ньюфаундленд провинциясының үкіметі және Канада үкіметі жер дауы бойынша келіссөздер бастады. 2001 жылы принциптік келісімге қол жеткізілді, ал 2004 жылдың 26 мамырында келісім жер дауына қатысты сайлау құқығы бар сайлаушылардың 75% астамымен бекітілді. 2010 жылы Лабрадор метистер қауымдастығы жаңадан ашылған тарихын көрсететіндей атын өзгертіп, NunatuKavut Қоғамдық Кеңесі болды. НунатуКавуттың оңтүстік инуиттері, сондай-ақ өзін-өзі басқаруды көздейді, өздерінің жер дауын Канада үкіметінің қарауына тапсырды. Ньюфаундленд пен Лабрадор үкіметі Канада үкіметі олардың талаптарын қабылдамайынша, НунатуКавут инуиттерін мойындаудан немесе олармен келіссөздер жүргізуден бас тартады.

Демография

26 655 халқы бар Лабрадор аймағы, Юкон, Солтүстік-Батыс Аймақтар және Нунавут сияқты Канаданың солтүстік территорияларының барлығынан кем халыққа ие. Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясының басым бөлігі Ньюфаундленд аралында орналасқан.

Қауымдастықтар

Лабрадор муниципалитеттерінің халқы көбінесе 1000-нан кем. + Лабрадордағы ең ірі елді мекендердің халқы (2021)Happy Valley Goose Bay8,040Лабрадор Сити7,412Wabush1,964Sheshatshiu1,410Nain1,204Natuashish856Churchill Falls732L'Anse au Loup692Agvituk596North West River560Cartwright439Port Hope Simpson403Forteau377Makkovik365Rigolet327Mary's Harbour312Charlottetown292L'Anse au Clair219Postville188St. Lewis181Red Bay142West St. Modeste102Black Tickle87Pinware64Lodge Bay61Capstan Island55Mud Lake54Pinsent's Arm43Norman's Bay15Paradise River5