Кіріспе
Француз жеңіл танкысы
Сипаттама
Уақытты үнемдеу үшін Renault шассисі мен жүріс бөлігін кавалерияға арналған AMR 35 машинасының негізінде жасады. Оның әр жағында бес доңғалақ, AMC 35 сияқты көлденең резеңке цилиндрлі серіппелермен жабдықталған. Ұзындығы 4,02 м болатын корпусы үш құйма модульден тұрады, олардың максималды қалыңдығы 43 миллиметр. Жалпы салмағы 10,6 тонна (жанармай мен оқ-дәрісіз 9,8 тонна). Төменгі модульдің әр жағында тәуелсіз серіппелі алдыңғы доңғалақ, екі жүргіштік доңғалақ және алдыңғы бөлігіндегі жетекші доңғалақ орналасқан. Ақырғы жетек және дифференциал оң жақтағы мұрындық модульде орналасқан. Басқару бес жылдамдықты Cletrac дифференциалы және тежегіштер арқылы жүзеге асырылды. Жүргізуші сол жақтағы екі люк арқылы кіре алатын. Renault V 4 85 а.к. қозғалтқышы қысқа артқы бөлігінде оң жақта, ал сол жағында 166 литрлік жанармай бакі болды. Ол 20 км/сағ жылдамдыққа және 130 км қашықтыққа жетеді. Жолсыз жердегі жылдамдығы 14 км/сағ аспады, ал жанармай шығыны 212 литр/100 км құрады. 1940 жылдан бастап оларға траншеяларды кесіп өтуге көмектесетін AMX артқы бөліктері орнатылды. APX алтыбұрышты мұнарасы 30 мм қалыңдықта тік көру саңылаулары бар айналмалы күмбезді мұнарамен жабдықталған (ең жоғары нүктесі 2,13 м) және оны қолмен айналдыруға немесе командирдің, жалғыз басқа экипаж мүшесінің салмағымен жылжытуға болады. Оған кейде қосымша орындық орнатылатын, бірақ көбінесе ол тік тұратын. Мұнараның артқы жағында төмен қарай ашылатын люк болды, оны бақылауды жақсарту үшін орындық ретінде пайдалануға болатын. Ең алғашқы машиналары APX R мұнарасымен (L713 көзделгішімен) жабдықталды, ол қысқа Puteaux 37 мм L/21 SA18 зеңбірегін орнатты (алғашқы партиялар Renault FT танктерінен алынып, содан кейін қосалқы көліктер ретінде қайта жабдықталды) және 7,5 мм Châtellerault бекініс пулеметін. Зеңбіректің бронебойғыш қасиеті өте нашар болды: 500 метрде тек 12 мм. Кейіннен APX мұнарасы сол зеңбірекпен, бірақ жақсартылған L739 көзделгішімен және стандартты Châtellerault 7,5 мм MAC31 Reibel пулеметімен қолданылды, себебі бастапқы қаруды жеткізуде кешігулер болды. Мұнараларды өндіруде де көп кешігулер болды, сондықтан 1936 жылы алғашқы 380 корпус шығарылғаннан кейін және олардың тек 37-сі мұнарамен жабдықталғаннан кейін, өндіріс жылына 200-ге дейін баяулады. 7,5 мм пулеметтен шыққан бос гильзалар (барлығы 2400-ден) едендегі тесік арқылы төмен түсті. Танк 42 бронебойлық және 58 жарылғыш оқ тасыды. R 35 алғашқыда радиосы болмады, 507-ші танк полкінің (Шарль де Голльдің) екінші батальонынан басқа, бірақ R 40 ER 54 орнатылған. Алайда бұл командирдің, сонымен қатар зеңбіректің операторы және зарядтаушысының, жүктемесін одан әрі арттырды.
Renault R40 және жобалар
1937 жылы бастапқы аспалы жүйенің сенімсіз және тиімсіз екені анық болды. Көптеген сынақтардан кейін, 1540 данасы бастапқы конструкциямен құрастырылғаннан соң, ол 1940 жылғы өндірісте AMX жүйесімен ауыстырылды. AMX – Renault компаниясының әскери бөлімшесінің жаңа атауы (2 желтоқсан 1936 жылы мемлекеттік меншікке алынған). Сонымен бірге радио және одан да қуатты қару енгізілді. Ұзын стволды L/35 37 мм SA38, бейімделген APX R1 мұнарасында (L767 көзделгішімен) 500 метрде 40 мм броняны тесіп өтуге қабілетті тиімді танкіге қарсы қару берді. Жаңа үлгі Char léger modèle 1935 R modifié 1939 деп аталды, бірақ көбінесе Renault R40 деп танылады. Ол Франциядағы Польша армиясының 10-шы бронетанкі бригадасының бір батальоны мен француз танк батальондарының соңғы екі жасақтарын қаруландыруға уақытында жеткізілді. 1940 жылдың екінші жартысында R 40 танкілерін дәнекерленген FCM мұнарасымен жабдықтау, барлық R 35 танкілерін ұзын SA 38 қаруымен қайта жабдықтау және соғыс кезеңінде R 40 өндірісін айына 120 данаға дейін жеткізу жоспарланған. 1940 жылдың қаңтарынан бастап жеңіл танк бөлімшелерінің командирлерінің машиналары біртіндеп ұзын қарумен жабдықталды; бірақ бронетанкі дивизияларындағы танктерге басымдық берілгендіктен (Hotchkiss үлгісі), Renault бөлімшелеріндегі 273 взвод, рота және батальон командирлерінің арасында тек бірнешеуі ғана, мүмкін болса, осы "R 39" үлгісін алды. Hotchkiss танктерін алдымен өзгерту керек деген ережеге бірден-бір ресми ерекшелік 1940 жылдың 12 ақпанында жасалды, ол R 35 экспорттық машиналарына орнатылатын ескі мұнараларды алу үшін деполарда немесе жүргізушілер мектептеріндегі 24 жаяу әскер танктерінің мұнараларын ауыстыруға бұйрық берді. Сол кезеңде қысқа қару үшін айына 200 000 броняны тесуші оқ өндіруге жедел бағдарлама іске асырылды, себебі осы типтегі оқ-дәрілердің қоры өте аз болды. R 35 негізінде бірнеше жобалар жасалды, мысалы, бірнеше фасцина тасымалдаушылар: олардың корпусына немесе мұнарасына орнатылған рамалар немесе басқа құрылғылар болды, олар траншеяларды толтыру үшін түсірілуі мүмкін.
Пайдалану тарихы
R35 1936 жылдың жазынан бастап Renault FT танкін жеңіл жаяу әскер танкісі ретінде алмастыру мақсатында жасалған, бірақ 1940 жылдың мамырына дейін жеткілікті сарбаздар қайта оқытылмады, сондықтан ескі танктың сегіз батальоны әрекетте ұсталып тұруға тиіс болды. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде соғыс басталған кезде, 1070 дана өндірілгеннен 975 данасы тапсырылды; 765-і Франциядағы танк батальондарында, 49-ы оқу жүргізу үшін, 33-і қоймада, ал 45-і колонияларда болды. Барлығы 2300 данаға жасалған тапсырыстан 1940 жылдың 1 маусымына дейін кем дегенде 1601 дана өндірілді – сол айға қатысты деректер жоқ. Оның ішінде 245 данасы экспортталды: Польшаға (50), Түркияға (100; 1940 жылдың ақпан және наурыз айларында әрқайсысы 50 данадан екі партия), Румынияға (200 даналық тапсырыстан 41) және Югославияға (54). Югославияға (1940 жылдың сәуірінде) экспортталған танктер 1601 дананың жалпы санына кірмейді, ал жалпы өндіріс 1685 дананы құрады; нақты қолданылған сериялық нөмірлер кем дегенде 1670 дана көлік құралы өндірілгенін көрсетеді.
Польша
Соғыс қаупі анықталғаннан кейін және польшалық 7TP танктерінің өндіріс деңгейі жеткіліксіз болғандықтан, көлік құралдарын шетелден сатып алу туралы шешім қабылданды. Польшалықтар француздық SOMUA S35 танктеріне ең қызығушылық танытты, бірақ француз үкіметі бұл ұсынысты қабылдамады. 1938 жылы польша армиясы сынақтар үшін бір (басқа деректер бойынша, екі немесе үш) R35 танкін сатып алды. Бірқатар сынақтардан кейін конструкцияның көңіл көтермейтіні анықталды: қозғалтқыш қызып кетіп, серік жүйесі тым қатаң болды, ал қару-жарақ жеткіліксіз болды. 1939 жылдың сәуір айында шұғыл шара ретінде жүз R35 танкін сатып алу туралы шешім қабылданды. Бірінші партиясы – елу танк (басқа деректерде 49 деп көрсетілген) 1939 жылдың шілдесінде, сынақтар үшін сатып алынған үш Hotchkiss H35 танктерімен бірге Польшаға жетті. Тамыз айында олар негізінен Люцк қаласындағы 12-ші бронетанктік батальонмен бірге қызмет етті. Польшаға басып кіру басталғанда 45 (немесе 46) танк жаңадан құрылған 21-ші жеңіл танк батальонының ядросын құрады, ол Бас қолбасшының жалпы резервінің құрамында болды. Батальон румындық көпір басын қорғауға міндеттелді, бірақ 17 қыркүйекте Польшаға совет әскерлерінің шабуылынан кейін бөлінді. Қыркүйектің соңында бөлім румындық көпір басын қорғау үшін қайта жиналды. Кейіннен 34 танк Румынияға қайтарылды. Алты танк Станислав (қазіргі Ивано-Франковск) қаласындағы 10-шы моторизацияланған атқыштар бригадасына қосылды; олар Коломия арқылы өтіп, үш танк Венгрия шекарасын кесіп өтті. Қалған төрт R35 және үш H35 танктері импровизацияланған Дубно операциялық тобының құрамына қосылып, 19 қыркүйекте Красне (совет әскерлерімен) және Камионка Струмилова (неміс әскерлерімен) шайқастарына қатысты, олардың барлығы жойылды. R35 танктерінің екінші партиясы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Польшаға жетпеді. Француздар оларды Сирияға бағыттап жіберді.
Венгрия
Польшаның шағын әскер күштері, Польшаны оккупациялаған неміс және совет әскерлерінен қашып, Венгрияға шегінді. Отыз дана танкеттен (TK 3 және TKS) басқа, бұл аралас құралымда үш R35 танктері де болды. Венгрия осы танктерді танк жүргізу және пулеметпен жұмыс істеу дағдыларын үйрену үшін пайдаланды. Соғыс соңына қарай, олардың барлығы дерлік, қосалқы бөлшектердің жетіспеуінен тозығып, 1944 жылдан кейін олар туралы ешқандай мәлімет қалмады.
Румыния
1930 жылдардың соңындағы қайта қарулану бағдарламасының бір бөлігі ретінде Румыния екі жүз француздық Renault R35 жаяу әскер танкілерін жергілікті өндіріске лицензия алуға тырысты. 1938 жылдың басында R35 танкілерін шығаратын зауытты құру туралы келіссөздер алға басады. Алайда, Францияның қарулануға деген өзінің талаптары одан әрі дамуға тыйым салды. 1939 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Румыния Корольдік армиясына қырық біреу R35 жеткізілді. Бұл танктер жаңадан құрылған 2-ші бронетанкті полкінің негізгі танкісі болды. 1939 жылдың қыркүйек айының соңында тағы отыз төрт жаңа R35 румындықтардың қолына түсті, өйткені поляктардың 21-ші жеңіл танк батальоны (Batalion Czołgów Lekkich, немесе BCL) Польшаны неміс әскері басып алғаннан кейін тұтқынға түсуден гөрі интернментті таңдап, румын шекарасы арқылы қашып кетті. Жүз жетпіс бес танкіге ие болған 2-ші бронетанкті полк екі батальонға дейін кеңейді. Сталинград шайқасынан кейін румындар R35 танкілерінің танкке қарсы қабілетін айтарлықтай жақсарту қажет деп шешті. Алдымен, 1-ші танк дивизиясының 2-ші танк полкіне қарасты R35 танкісінің мұнарасы тұтқынға алынған советтік Т-26 танкісінің мұнарасына ауыстырылды. Бірақ, 1943 жылдың басында француз мұнарасының қалың бронясын сақтап қалуға шешім қабылданды. Сөйтіп, Т-26 танкісінің 45 мм-лік зеңбірегі бастапқы 37 мм-лік зеңбірек орнына қабылданды. Кеңес зеңбірегі француз мұнарасына 45 мм-лік оқ-дәрінің кері соққысын тоқтату механизмін қамтитын ұзарту арқылы бекітілді. Бұл өзгерістің кемшілігі, мұнарада коаксиалды пулеметті орнатуға жеткілікті орын қалмады, сондықтан ол алынып тасталды. Румынияда 47 мм-лік Шнайдер зеңбірегін шығару ұсынылды. Жаңартылған танктер Vânătorul de care R35 (VDC 35; "R35 танк аңшысы" деген мағынаны білдіреді) деген танк жойғыш ретінде қабылданды, ал 1944 жылдың маусымына дейін Бухаресттегі Леонида зауытында отыз R35 түрлендірілді. Кеңес 45 мм-лік зеңбіректері тұтқынға алынған Т-26 және БТ-7 танктерінен алынды. Олар Тарговиштедегі Армия Арсеналында жөнделді, ал кері соққыны тоқтату механизмін қамтитын жаңа зеңбірек орнатулары Плойештидегі Конкордия зауытында жасалды. Бұл көліктер соғыс аяқталғанға дейін қызмет етті. Француздықтардың бастапқы және түрлендірілген R35 танктерінің көп бөлігі 1941-1942 жылдары румындық өндіріспен жасалған қосалқы бөлшектермен ауыстырылды. Румындық зауыттары қозғалтқыш жетек тісті доңғалағын, жетек валын, тізбекті, жаңа металл жиекті жол доңғалағын және цилиндр басын өндірді. Бұл доңғалақтар жергілікті жағдайда он есе берік болу үшін жасалды. Бұған 45 мм-лік зеңбіректерге арналған зеңбірек орнатулары да қосылды, олар мұнараны кеңейту ретінде орнатылды және кері соққыны тоқтату механизмін қамтыды. Осылайша, румындық түрлендірілген R35 танктерінің корпусында, беріліс және мұнарасында румындық өндіріс бөліктері көптеп болды. 1944 жылдың 19 шілдесінде Румынияның инвентаризациясында алпыс R35 танктері болды, оның отызы 45 мм-лік зеңбіректермен қайта қаруланды. VDC R35 танктерінің сақталған жалғыз бөлігі – Словакиядан келген жеке коллекционерге тиесілі мұнара.
Француз отарлары
Екі R35 батальоны (63 және 68 BCC) тиісінше 45 және 50 танкпен Сирияда, француз мандатындағы аумақта болды, ал 30-ы Мароккода орналасқан, олардың 26-сы 62 BCC-мен бірге қызмет етсе, төртеуі депода сақталды. Сириядағы танктер 1941 жылы одақтастардың Сирияға басып кіру кезінде шайқасты, содан кейін олардың бір бөлігі 1e CCC еркін француз бөліміне өтті, ал Солтүстік Африкадағы танктер 1942 жылдың қарашасында "Шамыл" операциясы кезінде қатысты.
Германия
R35-тің көпшілігі (843) неміс қолына түсті; 131-і Panzerkampfwagen 35R 731 (f) ретінде пайдаланылды, олар панцерлік бөлімшелерге берілді және негізінен қауіпсіздік міндеттеріне немесе жүргізушілерді оқытуға қолданылды, сондай-ақ бронепоездарда қолданылды; көпшілігі кейіннен мұнарасы алынып тасталғаннан кейін артиллериялық тракторлар мен оқ-дәрі тасымалдаушылар ретінде қайта жабдықталды. Кейбір деректерге сәйкес, 174 танк Panzerjäger I-ді алмастыру үшін 47 мм танк жойғышына айналдырылды: 4,7 см PaK(t) auf Panzerkampfwagen 35R(f) ohne Turm. Танк жойғыш нұсқасында мұнара 47 мм канон P. U. V. vz. 36 (Škoda A6) танкіге қарсы зеңбірегі орнатылған броньды құрылыммен алмастырылды. Көлік құралдарын 1941 жылдың мамыр және қазан айлары аралығында Alkett компаниясы Panzerjäger I-ге баламалы машина жасау үшін қайта жабдықтады. Нәтиже Panzerjäger I-ге қарағанда нашар болды, себебі R 35-тің жылдамдығы төмен және шассиге артық жүктеме түсті. Бірнеше танк Барбаросса операциясында қолданылды, көпшілігі оккупацияланған аймақтарда, мысалы, Ченнель аралдарында, Нидерландыда (Pz. Jg. Abt.657, Pz Kompanie 224 құрамында) және Францияда орналастырылды. Олар 1944 жылы Нормандия шайқасында Schnelle Brigade 30 құрамында (бес танк 3-ші ротаға, Schnelle Abteilung 517-ге қосылды) және Арнем маңында Pz. Jg. Abt. 657 құрамында шайқасты. Басқа да қолданушылардың арасында 346 Inf. Div. Нормандияда және 59-шы Inf. Div. Market Garden операциясы кезінде 101-ші әуе десант дивизиясымен шайқасқан дивизиялар бар. Танктерден алынған мұнаралар "Тобрук" деп аталатын қорғаныс позицияларында қолданылды. Бұл "Тобруктарға" оттық күшін арттырып, зеңбіректің экипажын сынықтардан және ұсақ қарулардан қорғады. 1944 жылы неміс жетінші армиясындағы 100. Panzer Ersatz Bataillon (100-ші танкты ауыстыру батальоны) танк жүргізушілерін оқыту үшін 14 R 35 танктері пайдаланылды. 6 маусым 1944 жылы олар Нормандиядағы американдық әуе десантына қарсы тұру үшін Sainte Mère Église маңындағы шайқасқа жіберілген алғашқы Армия резервінің бірі болды. 1057-ші гренадер полкінің қарсы шабуылына қолдау көрсеткен R35 танктері базукадан атылған оқтармен жойылғанға дейін АҚШ 1-ші батальоны 505-ші парашютші жаяу әскер полкінің штабына еніп кірді.
Италия
Италияның Корольдік армиясы 124 R35 танкін алды, олармен 4-ші танк-жаяу әскері полкі екі батальон құрды. Екі батальон 1942 жылдың қаңтар айында Сицилияға жіберілген 131-ші танк-жаяу әскері полкіне бекітілді. Онда полктің CI танк батальоны "R35" аралдың батысын қорғаған XII армия корпусына, ал полк CII танк батальоны "R35" аралдың оңтүстігін қорғаған XVI армия корпусына қосылды. Олар Сицилиядағы Гела қаласын АҚШ рейнджерлерінен қорғауда R35 танктерінің бір бөлігін пайдаланды. Шығыс Йоркшир полкінің 5-ші батальоны Сортиноға қарай жылжу кезінде бес R35 танкының шабуылына ұшырады; төртеуі жылдам қиратылды, ал бесіншісі батальонның ішінен өтіп, Флоридияның жанында 105 мм-лік өзі жүретін артиллериямен қиратылғанға дейін жолын жалғастырды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі басқа да күштер
Германияның қолға түсірген кейбір танкілері Германияның одақтастарына берілді немесе сатылды: Болгария шамамен қырық танкіні алды. Швейцария Франциядан қашқан он екі R 35 танкін қабылдады. 1941 жылы Германия Югославияны жеңгеннен кейін, Тәуелсіз Хорватия мемлекеті 13 және 14 сәуірде 11-ші танк дивизиясымен шайқас кезінде жойылмаған бірнеше R35 танкін өз иелігіне алды.
Сирия мен Ливан
R 35 танктері 20 мамыр 1948 жылы Сирия армиясының Галилеядағы Дигания Алеф еврей кибуцына жасаған сәтсіз шабуылында қолданылды. Кибуц қорғаушылары 20 мм танкіге қарсы зеңбірек және Молотов коктейльдерімен қаруланған, үш R 35 танкін жойды, ал қалған күштер шегінуге мәжбүр болды. Зақымдалған R 35 танктерінің бірі бүгінге дейін кибуц маңында 1947–1949 жылдардағы Палестина соғысының ескерткіші ретінде сақталып тұр. 1991 жылы Израиль қорғаныс күштері (IDF) жүргізген зерттеу бұл R35 танкін PIAT оғымен жойғанын көрсетті. Ливан армиясы да бірнеше R 35 танктерін пайдаланған. Ливандық көліктердің кейбіреулері британдық 40 мм Ordnance QF 2 фунттық зеңбірекпен қайта жабдықталды және 1958 жылғы Ливан дағдарысында қолданылды.
Соғыстан кейінгі Франция
Кейбір R 35 танктері соғыстан кейін жандармерияда қызмет етті, SA 38 зеңбіректерімен жаңартылып "R 39" деп аталды. 1951 жылдан бастап олар Шерман танктерінің пайдасына алынып қойылды.