Кіріспе
Польшада өткізілетін велосипед жарысы – «Польша айналымы» (Wyścig Dookoła Polski; Tour of Poland), ресми түрде TdP деп қысқартылатын, жыл сайынғы, кәсіби ерлер арасындағы көп кезеңді велосипед жарысы. Ол жеті немесе сегіз кезеңнен тұрады және әдетте 1200 шақырымға жуық ұзындықты құрайды. Жарыс алғаш рет 1928 жылы өткізілді және Польшадағы ең көне және ең маңызды велосипед жарысы саналады. 1952 жылға дейін жарыс үзіліспен өткізілді, бірақ содан бері жыл сайын ұйымдастырылып келеді. 1993 жылдың басына дейін жарысқа тек әуесқой велосипедшілер қатыса алды және жеңімпаздардың көпшілігі Польшадан болды. 2009 жылдан бері жарыс шілде және тамыз айларында өтеді. Халықаралық велосипед спорты федерациясы (Union Cycliste Internationale, UCI) 2005 жылы TdP-ді UCI ProTour-ға, ал 2009 жылы – велосипед спортының ең жоғары деңгейі саналатын UCI World Tour-ға қосты. 2016 жылы ерлер арасындағы соңғы кезеңнен кейін бір күн өткен соң әйелдер арасында үш кезеңді «Tour de Pologne kobiet» жарысы ұйымдастырылды. Дариуш Барановски, Анджей Миерзеевски және Мариан Вьецковски үш велосипедші де үш рет жеңіске жетіп, ең көп жеңіс тіркеген рекордты бөліседі.
The Tour de Pologne (Wyścig Dookoła Polski; Tour of Poland), officially abbreviated TdP, is an annual, professional men's multiple stage bicycle race primarily held in Poland. It consists of seven or eight stages and is usually around 1,200 km in length. The race was first held in 1928 and is considered the oldest and most important bicycle race in Poland. Until 1952 the race was held sporadically, but since then it has been an annual race. Until early 1993 the race was open to amateur cyclists only and most of its winners came from Poland. Since 2009, the race has been taking place between July and August. The international cycling association, the Union Cycliste Internationale (UCI), made TdP part of the UCI ProTour in 2005, and part of the UCI World Tour, cycling's highest level of professional men's races, in 2009. In 2016, the three stage women's competition Tour de Pologne kobiet was organised one day after the last men's stage. Three riders, Dariusz Baranowski, Andrzej Mierzejewski and Marian Więckowski, share the record of most wins, with three each.
Басталуы
TdP-ның көп кезеңді форматының бастапқы идеясы танымал Tour de France-тан үлгі алған. Іс-шараны ұйымдастыру туралы ұсынысты Варшава велосипедтік қоғамы мен Краков қаласында шығарылатын Przegląd Sportowy спорт газеті бірлесіп ұсынған. Олардың бастамасы арқасында 1928 жылдың жазында «Высьциг Докола Польски» (Польша төңірегіндегі жарыс, TdP-ның бастапқы атауы) жарысы өткізілді. Жарыстың тарихи тұңғыш басталғаны 1928 жылдың 7-11 қыркүйегіне келіп түсті. 71 велошабандоз шамамен 1500 км қашықтықты жүрді, жеңімпаз – Бидгощ велосипедтік клубының өкілі Феликс Виенчек. Жарыстың құрметті демеушілері Екінші Польша Республикасының президенті Игнатий Мощицкий, ал Құрметті комитеттің төрағасы маршал Юзеф Пилсудский болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталарға дейін TdP төрт рет өткізілді, оның екеуі – 1937 және 1939 жылдары «Жолдың жолбарысы» атанған Болеслав Напиерала жеңіске жетті. Алғашқы жарыстар қазіргі жарыстардан едәуір өзгеше болды. Кезеңдері әлдеқайда ұзын болды (көбінесе 300 км қашықтық), ал велошабандоздар тасты жолдарда жиі тегершіктерін жөндеп, жергілікті дәмханаларда тоқтап отырды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
Соғыстан кейін Польша айналасында велосипед жарысын өткізу идеясы қайта жанданды. 1947 жылы Польшаның велосипед федерациясының, «Czytelnik» баспасының және журналистер тобының ынтымақтастығы арқасында жарыс 8 жылдық үзілістен кейін қайта жанданды. Төрт кезеңнен кейін және бар болғаны 606 км (TdP тарихындағы ең қысқа маршрут) өткеннен кейін Станислав Гжелак жеңімпаз атанды. 1993 жылға дейін TdP ұйымдастырушылары өз шараларына лайықты рейтингке қол жеткізе алмады. Бұл биліктің ресми ұстанымымен және «Бейбітшілік жарысы» сияқты басқа велосипед жарысын қолдауымен байланысты болды. Сол кезеңдегі ерекше оқиғалар: шетелдік велосипедшілердің жеңістері – Франческо Локателли (1949), Роджер Диеркен (1960), Хосе Виехо (1972) және Андре Делькрой (1974 жылдан бастап); жарыстың ең ұзақ нұсқасы – 2311 км және 13 кезең (1953 жылы); және Мариан Виечковскидің үш рет жеңіске жеткені (1954–1956 жж.), бұл көрсеткішті тек Дариуш Барановски (1991–1993 жж.) қайталаған. 1993 жылы 1980 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының велосипед жарысының күміс жүлдегері және 1980 жылғы TdP жеңімпазы Чеслав Ланг TdP директоры лауазымын қабылдады. Оның табандылығының арқасында TdP қазір UCI World Ranking жарысына айналды. 1997 жылы Сан-Себастьян қаласында өткен UCI конгресінде TdP 2.4 кәсіби санатына көтеріліп, «Ұлттық жарыс» деп танылды (Орталық және Шығыс Еуропа елдеріндегі алғашқы жарыс). 1999 жылғы UCI жол велосипедінен жарыс чемпионатында UCI техникалық комиссиясы жарысты 2.3 класына көтерді. 2001 жылдың 12 қазанында Тур 2.2 санатына көтерілді.
2005 жылдан бастап
2005 жылғы UCI шешімінде TdP велосипед жарыстарының элитасына – UCI ProTour кірді. Үлгіде үш Grand Tour жарысы: Giro d'Italia, Tour de France, Vuelta a España, классикалық әлем кубогы, 2.HC санатындағы кезеңдік жарыстар (мысалы, Париж-Ницца, Швейцария туры), 1.HC классикалық жарыстар (мысалы, La Flèche Wallonne – Валлондық жебе) және 2HC санатына 2 санат көтерілген TdP болды. Бірнеше жыл бойы Польшаның кәсіби құқық қорғау саласындағы алғашқы дамушысы – Чеслав Лангтың әрекеттері, бастысы коммунистік елдерде танымал болған Коларска әуесқой жарысы, жақсы ұйымдастырылған кәсіби жарысқа айналды. Осының нәтижесінде, Данило Ди Лука, Лоран Брошард, Оскар Фрейре, Рома́н Вайнштейнс, Виачеслав Экимов, Джанлука Бортолами, Эрик Деккер, Стефано Гарзелли, Винченцо Нибали және Джонас Вингегаард сияқты кәсіби велосипед спортының жетекші өкілдері, сондай-ақ Марк Кавендиш, Кадель Эванс, Фабио Ару, Баден Кук, Даниэле Беннати, Ричард Карапаз, Матей Мохорич, Саймон Йейтс, Якоб Фуглсанг, Дэн Мартин, Тибо Пино, Брэдли Уиггинс, Андре Грейпель, Ремко Эвенпоэль, Герайнт Томас және Питер Саган сынды велошабандыздар қатысты. «Польша туры» Przegląd Sportowy сауалнамасында 1995, 1996, 2004, 2008, 2011 және 2015 жылдары алты рет «Жылдың үздік спорттық оқиғасы» атағын жеңіп алды. Чехия, Италия және Словакия – «Польша турының» кезеңдерін немесе кезеңнің бір бөлігін қабылдаған үш ел: (2010, 2011 және 2012 жылдары Чехия Тешин қаласы, 2013 жылы Трентино Оңтүстік Тироль аймағы және 2014 жылы Штрбске-Плесо).
Жазбалар мен түйіндер
Ең ұзақ жарыс – 13 кезеңнен тұратын және жалпы ұзындығы 2311 км болатын «Польша Турының» 10-шы шығарылымы, ал ең қысқасы – 4 кезеңнен тұратын және жалпы ұзындығы 606 км болатын 6-шы шығарылымы болды. 2014 жылы Йонас ван Генхтен Катовицедегі жарыстың төртінші кезеңінде финиш сызығынан өтіп, сағатына 80 км жылдамдықпен рекорд орнатты. Польшаның ең табысты велоспортшыларының бірі Ришард Шурковский 1968-1984 жылдар аралығында жарысқа қатысып, барлығы 15 кезеңде жеңіске жетті, бірақ жалпы есепте жеңіске ие бола алмады. Жарыс барысында төрт түрлі жейде тағылады: сары жейде – жалпы есепте көш бастаушыға, қызғылт жейде – тау кезеңдерінің көшбасшысына, ақ жейде – спринттік жарыстардың көшбасшысына, ал көк жейде – белсенді жүргізушілердің көшбасшысына беріледі. Жыл сайын «Тур де Польша» жарысын тамашалау үшін шамамен 3,5 миллион көрермен жиналады. Жарыс 100-ден астам елге 20 тілде көрсетіледі. Жарыстың соңғы күні әуесқойлар «Tour de Pologne Amatorów» жарысына қатыса алады, бұл кез келген адамға ашық, арнайы жарыс, ол кәсіби велоспортшылардың жарыс жолымен ұйымдастырылады. Жарыс тарихында бар болғаны екі велоспортшы (Йозеф Стефанский 1929 жылы және Болеслав Напиерала 1937 жылы) сары жейде киіп, жарыстың барлық кезеңін аяқтаған. Соңғы жалпы есептегі ең шағын уақыт айырмашылығы 2015 жылы Джон Изагирре мен Барт Де Клерк арасында, ал 2017 жылы Дилан Тюнс пен Рафаль Майка арасында 0:00:02 болды. «Польша Турының» екі жеңімпазы UCI жол чемпионатында да жеңіске жетті: Михаль Квиатковски (2014) және Питер Саган (2015, 2016, 2017).