Кіріспе

Гюго ван дер Гоестің «Портинари триптихi» (шамамен 1475 ж.) – фламанд суретшісі Гюго ван дер Гоес жасаған, Томмазо Портинариның тапсырысымен салынған, шопандардың табынуын бейнелейтін ағашқа маймен салынған триптих. Оның көлемі 253 x 304 см, қазір Италияның Флоренция қаласындағы Уффици галереясында сақтаулы. Бұл құрбандық үстелі бейнелер мен діни символдарға толы. XV ғасырдың соңындағы фламанд өнерінің ең көп зерттелген туындысы осы картина деп есептеледі.

Тарих

Бұл жұмыс Флоренциядағы ең ірі ауруханалардың бірі – Санта-Мария-Нуова ауруханасының ішіндегі шіркеу үшін итальяндық банкир Томазо Портинари тапсырыс берді. Портинари Медичи әулетінің банкі өкілі ретінде қырық жылдан астам уақыт Брюггеде тұрды. Сол жақ панелінде Портинари екі ұлы Антонио және Пиджелломен бірге бейнеленген, ал оң жақ панелінде оның әйелі Мария ди Франческо Барончелли және қызы Маргарита көрсетілген. Пиджеллодан басқа барлығының жанында олардың қасиетті қамқорлары бар: Әулие Томас (найзасымен), Әулие Антоний (қоңырауымен), Мария Магдалена (жақсы майы бар құмырасымен) және Әулие Маргарита (кітабы мен айдаһарымен). 1483 жылы Флоренцияға жеткеннен кейін, ол Портинари отбасының шіркеуіне орнатылды, онда оны көрген итальян суретшілері зор қызығушылықпен қарады және олардың көптегені одан үлгі алуға тырысты. Бұған жақсы мысал – Доменико Гирландайоның Флоренциядағы Санта-Тринита шіркеуіндегі Сассетти капелласы үшін салған "Бағушылардың табынуы" (1485) суреті. Дегенмен, шопандардың реалистік бейнесі Андреа Мантеньяның шамамен 1450 жылға жататын "Шопандарға табыну" (Нью-Йорк, Метрополитен мұражайы) картинасында да кездеседі.

Қорғаушы

Алғашқыда құрбандық алтарі орналасқан S. Maria Nuova ауруханасы 1285 жылы Фолько Портинари салған. Аурухана он екі төсекпен ашылған, ал он бесінші ғасырға қарай екі жүзге жуық төсекке дейін кеңейді. Аурухананың мәртебесі мен өсуінің арқасында Флоренцияда және Еуропаның көптеген қалаларында кеңінен танылды. Аурухана қайырымдылық мақсатында салынған, бірақ кейіннен Фолькодан кейінгі ұрпақтарына ар-ождан сыйлаған Портинари әулетінің мұрасының бір бөлігіне айналды. Көптеген үшбұрышты құрбандық алтарі ашық күйінде сақталмайтындықтан, Портинари алтарі тек мерекелер мен айтулы күндер сияқты ерекше жағдайларда ғана ашылған. Хьюго ван дер Гостың триптихінің сыртында Жариялау көрінісі бейнеленген. Суретші Хьюго ван дер Гоес Құдай ана мен Періште Габриэльдің суретін гризайльде салған, яғни мүсінге ұқсас стильде бояумен сомдаған. Екі тұлға да терең емес нишаларға орналастырылған. Мұндай жағдайда Хьюго ван дер Гоес сияқты суретшіні шақыру тиімдірек болды, өйткені ол сурет пен мүсінді бірдей бояумен жасай алатын. Бұл тапсырыс берушіге бірнеше шеберлермен келісім шарту жасаудың орнына тек суретшімен келісуге мүмкіндік берді. Триптихтің орталық бөлігінде Мәсіхтің тууы мен Бақташылардың табынуы бейнеленген, ал оң жақтағы фондық бөлігінде Бақташыларға Жариялау көрінісі көрсетілген. Суретте Евхаристияға деген құлшынысты көрсететін белгілі бір символдар бар. Бұл киімдер алғашқы Салтанатты Жоғары Ассамблеяда көмекші діни қызметкерлер киген киімдермен бірдей. Орталық бөліктің жоғарғы сол жағында және төменгі оң бұрышында дәстүрлі түрде бірінші Салтанатты Жоғары Ассамблеядағы бас діни қызметкер киетін литургиялық плащ киген екі періште бейнеленген. Олардың оң жағында тізе бүгіп отырған екі періште бар. Бұл екі періште далматика киген, ол қысқа жеңді, бүйірінен тілінген киім. Далматика әдетте Диакон немесе Субдиакон Салтанатты Жоғары Ассамблеяда киеді. Салтанатты Жоғары Ассамблеяда әрбір көмекші діни қызметкер киімінің астына зығыр матадан жасалған альб киеді. Суреттегі әрбір періште де осындай зығыр альб киген. Кескіннің төменгі сол жағында тізе бүгіп отырған періште зығыр альб пен стола киген. Оның артындағы періште тек альб киген. Періштелердің литургиялық киімдері, сондай-ақ орталық бөлікте кездесетін бидай сабағы Евхаристияның символы болып табылады. Періштелердің киімдері осы құрбандық алтаріна қарап тұрған адамды алтарьда өткен қасиетті Евхаристиялық рәсімге еске түсіреді. Бұқа мен есектің үстінде қара түсті киім киген, көлеңкеге ұқсайтын бір періште тұр. Бұл періште Шайтанның болуын және қаупін көрсетеді. Қараңғы періште Мәсіхтің келуінен қашып бара жатқандай, көкте қалықтап тұр, Мәсіхтің барлық күнәларды жеңетінін символдайды. Шайтанды бейнелейтін періште, Шайтанның әрқашан азғыруларымен және күнәларымен жасырын жүретінін, Мәсіхтің болашақ құрбандығын қажет ететінін көрсетеді. Алайда періштелердің қолын қосып, бір-біріне тағзым етуі бұл түсіндірмені күмән тудырады. Фигура әдейі екіұшты бейнеленген болуы мүмкін. Ескі Келісімнің Мәсіх келгеннен кейін аяқталуын символдайтын екі құрылым бар: оң жақтағы ескі сарай және сол жақтағы романдық сәулет ғимараттарының бұзылуы басталып кеткен. Сарайдың жанындағы бағана Мәриям босанған кезде қолдау болған деп есептеледі. Бұқа мен есектің де діни мағынасы бар. Бұқа Мәсіхті қабылдаған Шіркеуді бейнелейді, оның басы Мәсіхті тану үшін көтерілген, ал есек басын төмен иіп, яһудилердің синагогында ғибадат еткен адамдардың Мәсіхке қарсы соқырлықпен өмір сүргенін көрсетеді. Қызыл шапан киген Жүсіп Мәриямның күйеуі. Жүсіптің алдында және ақ киімді періштелердің артында аяқкиім немесе сандал тұр. Сандал қасиетті жерге кірмес бұрын аяқкиімді шешіп алуды білдіреді. Сондықтан Жүсіптің басып тұрған жері, Мәсіх баласы жатқан жері қасиетті. Алдыңғы жақтағы гүлдер белгілі бір символдарды бейнелеу үшін қолданылған. Бұл гүлдерге азапты бейнелейтін қызыл лилиялар мен ақ және қызғылт иристер, кішіпейілділікті білдіретін жалбыз гүлдері, үш тікенекті символдайтын үш қызыл гвоздика және Құдай Рухын бейнелейтін колмбина гүлдері кіреді. Гүлдер сарғыш глазурьдалған керамикалық ыдыста сақталған. Мұндай ыдыс дәріхана құмырасы ретінде белгілі және емдік мақсатта қолданылатын шөптерді, дәмдеуіштерді және басқа да органикалық қосылыстарды сақтау және тасымалдау үшін пайдаланылған. Аталған гүлдердің барлығы, мысалы, ирис, лилия, колмбина және гвоздика, сондай-ақ жалбыз, емдік қасиеттерімен белгілі.