Кіріспе

Адам құсынды емдеу – адам шашынан бас құсын паразитін алып тастау. Бұл мәселе ғасырлар бойы талқыланып, зерттеліп келеді. Дегенмен, адамдағы құрт тақырыбы (немесе педикулоз) 1960 жылдардың ортасынан бері әлем бойынша өсіп, жыл сайын жүздеген миллион жағдайға жетеді. Бір рет емдеуден кейін жұмыртқаларды және жаңадан шыққан құстарды 100% жоятын ешқандай өнім немесе әдіс жоқ. Алайда, әртүрлі деңгейде сәттілікпен қолданылатын бірнеше емдеу тәсілдері бар. Бұл тәсілдерге химиялық өңдеулер, табиғи өнімдер, тарақтар, шашты қырқу, ыстық ауа және силикон негізді лосьондар жатады. Емдеуді тек нақты диагноз қойылғаннан кейін ғана ұсыну керек, себебі барлық емнің жанама әсерлері болуы мүмкін. Құрт жұмыртқалары жұмыртқадан шыққаннан кейін 6–9 күн өткен соң шығады. Сондықтан, кең таралған ұсыныс бойынша, барлық құрттар шыққаннан кейін, яғни 10 күннен кейін педикулицидпен емдеуді кем дегенде бір рет қайталау керек. Екі емдеу аралығында (2–9 күн) адам әлі де құртқа қарсы препарат өлтіре алмаған жұмыртқалардан шыққан құрттармен зарапталған болады. Емдеу аралығында шашты ылғалдандырып, күнделікті құрт тарағымен шашу ұсынылады, осылай жаңадан шыққан құрттарды алып тастауға болады. Егер тірі құрт табылса, тіпті шашта құрт жұмыртқалары (ұялар) болса да, емдеу сәтті болды деп есептелуі мүмкін. Егер тірі құрттар табылса, емдеуді басқа белсенді затты қамтитын құртқа қарсы препаратты қолдану арқылы қайталау керек. Бұл препаратты 2 сағатқа шашта қалдырып, содан кейін жуып тастап, ұйықтағанға дейін шаш пен бас терісін тазалау керек. Педикулицидтермен профилактикалық емдеу ұсынылмайды.

Дәрі-дәрмектер

Бас құрттарын емдеу үшін қолданылатын инсектицидтерге лидан, малатион, карбарил, пиретрум, пиперонил бутоксиді, перметрин, фенотрин, биоаллетрин және спиносад жатады. Нарықтағы педикулицидтердің көпшілігі нұсқауларға сәйкес қолданғанда толық тиімді болмайды немесе тиімсіз болып шығады. Педикулицидтер қарсы тұру қабілетінің дамуына байланысты тиімділігін жылдам жоғалтуы мүмкін. Лидан, малатион, фенотрин және перметрин сияқты инсектицидтерге бас құрттарының төзімділігі туралы хабарлар бар. 2021 жылғы жүйелі шолу және мета-талдау көрсеткендей, құрттардың пиретроидқа төзімділігінің орташа деңгейі жаһандық тұрғысынан 77% құрады, ал бірнеше елде (Австралия, Англия, Израиль және Түркия) 100% жетті. Івермектин ауыз арқылы қабылдағанда құрттардың таралуын азайтуы дәлелденді. Ивермектин АҚШ-тың Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) tarafından pediculosis үшін бекітілген. FDA педикулезді емдеу үшін мақұлдаған препараттарға абеметапир, жергілікті қолданылатын ивермектин лосьоны, лидан, малатион, перметрин және пиретриндермен бірге пиперонил бутоксиді кіреді.

Жылытылған ауа

Үйдегі стандартты шаш кептіргіш дұрыс техника қолданғанда жұмыртқаның 96,7%-ын жояды. Тиімді болу үшін, шаш кептіргішті қайталап (7-10 күнде жұмыртқалар шайқалатынын ескере отырып, 1-7 күн сайын) құрттардың табиғи өмірлік циклы аяқталғанға дейін (шамамен 4 апта) қолдану қажет. Ел бойынша көптеген коммерциялық бас құрттарын емдеу компаниялары жылы ауамен емдеу ұсынады.

Таңдап-тазалау

Бұл үшін сібір құрттарын іздеп шығаратын арнайы жиі тісті тарақ қолданылады. Тек сібір құрты тарағымен емдеу үшін шашты бір сағаттан бір жарым сағатқа дейін (шаштың ұзындығы мен түріне байланысты) күнделікті немесе 14 күн бойы әр екінші күнде тарау ұсынылады. Шашты сумен, шампуньмен немесе кондиционермен ылғалдандыру сібір құрттарын, жұмыртқаларын және сібір құртының шашындағы қыбыршақтарын тарауды және алып тастауды жеңілдетеді. Электрондық сібір құрты тарақтары сібір құрттарын өлтіру үшін кішкентай электр зарядын пайдаланады. Тарақтың металл тістері кезектесіп оң және теріс зарядталған, олар кішкентай батареямен қуатталады. Тарақты құрғақ шашқа қолданғанда, сібір құрттары тарақтың тістеріне тиіп, тізбекті жауып, электр зарядын алады. Дерматология журналында жеке тәжірибеге негізделген тиімділігін көрсеткен, сарапқа түспеген хат жарияланды (барлығы 6 рет қолданылды).

Іс-шаралар

Басты қырқу немесе шашты өте қысқа кесу шашырқаның таралуын бақылауға көмектеседі. Ұзын емес шаш, тоңдақ бас немесе қырқылып алынған шаш көбінесе шашырқаға қарсы профилактикалық шара ретінде қарастырылады. Бұл, әсіресе, паразиттердің өмірлік циклы аяқталғанша сақталса, шашырқаның таралуын тоқтатуға мүмкіндік береді. Шашырқамен жұғу – қауіпті ауру емес және медициналық белгілері көбінесе жеңіл болады. Дегенмен, медицина қызметкерлері мен ата-аналар балаларды тексеру және емдеу кезінде олардың сезімдерін жарақаттамауға тырысуы керек. Африка, Азия және Америка елдеріндегі тайпалар шашырқаның алдын алу үшін құлақтың үстіндегі және артқы жағындағы, сондай-ақ мойынның жоғарғы бөлігіндегі шашты қырқып, бастың үстіңгі бөлігін шашпен қалдыру тәсілін жиі қолданады (Америкада – могавк стилі).

Мектептегі емдеу

АҚШ, Канада және Австралия мектептері жұқтырған оқушыларды оқудан шеттетуге және барлық құрттар, жұмыртқалар мен гнидтер жойылғанша олардың қайта оқуға келуіне рұқсат етпейді. Бұл «гнид жоқ саясатының» негізі болып табылады. 1998–1999 жылдар аралығында негізінен американдық зерттеу деректері көрсеткендей, құрт жұқтырған деген күдікпен келген балалардың 82% оқитын мектептерде мұндай саясат болмаған. 1998 жылғы тағы бір сауалнамада американдық медбикелердің 60% «шаштарында гнидтері бар кез келген баланы сабақтан шеттету – жақсы идея» деген пікірде болды. Көптеген денсаулық сақтау зерттеушілері мен ұйымдары «гнид жоқ саясатына» қарсы. «Гнид жоқ саясатын» қарсылар көзге көрінетін гнидтердің бос жұмыртқа қабықтары болуы мүмкін екенін, ал жұғу тірі құрттар немесе жұмыртқалар арқылы ғана жүреді деп атап көрсетеді. Яғни, гнидтердің болуы – жұқтыру деңгейін анықтаудың жанама белгісі. Саясатты қолдаушылар мұндай белгінің қажет екенін, себебі құрттарды тексеру теріс нәтижелерге (яғни, жұқтырылған балаларда құрттарды таба алмау) бейім екенін айтады. Мысалы, 1998 жылғы Израиль зерттеуі көрсеткендей, тірі құрттардың 76% визуалды тексеру кезінде анықталмаған (кейінірек тарақпен тексеру арқылы расталған). Құрттар ұша да, секіре де алмайды, бірақ олар өздерінің табиғи ортасында (бас терісінің жылуына жақын шаштарға жабысып) жылдам және епті. Құрттардың колониялары да сирек кездеседі (көбінесе 10 құрттан кем), бұл тірі құрттарды табуды қиындатады. Сонымен қатар, құрттардың көп бөлігі ересек құрттарға қарағанда кішкентайрақ және анықтау қиын жас нимфалар болып табылады. 2012 жылғы бас құрттарын емдеуге қатысты шолу балалар үшін шай ағашы майын қолдануға қарсы кеңес берді, себебі ол теріде тітіркеніс немесе аллергиялық реакция тудыруы мүмкін, қарсы көрсетімдері бар және майдың қауіпсіздігі мен тиімділігі туралы білім жеткіліксіз. Сірке, изопропил спирті, зәйтүн майы, майонез немесе ерітілген майды шашқа жағу сияқты басқа да халықтық емділердің тиімділігі толыққанды дәлелденбеген. Пластмассалық қаптарды қолдану қауіпті болуы мүмкін. Сол сияқты, Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы жүзудің құрттарды емдеуге әсері жоқ екенін және коммерциялық өнімдермен емдеуге зиян келтіруі мүмкін екенін хабарлайды. Этанол (этил спирті, қарапайым спирт) құрттарды қоса алғанда, бунақденелілерге улы, ал сырттан қолданғанда адамға зиянсыз.

Бензин немесе керосин

Керосин немесе бензинді біттердің алдын алу немесе емдеу үшін қолдану өрт қаупіне байланысты қауіпті. 1989 жылдан бері мұндай талпыныстар кезінде кем дегенде тоғыз баланың ауыр күйік шағы болған. Бұл жағдайлар, көпшіліктің қате түсінігіне қарамастан, бензиннің өзі емес, оның буы тұтанатындықтан орын алды. Мұндай булар тіпті кішкентай ұшқын немесе ашық от болғанда – мысалы, электр құралдарынан, темекі тұтандырғыштардан, пештер мен су жылытқыштардағы тұтану шамдарынан – тұтана алады. Биттерді емдеу үшін бензин қолдану бас терісінің қабынуы, яғни дерматит қылу қаупін арттырады. Бензин (Petrol) отын ретінде қолданылмас бұрын, ол кішкентай бөтелкелерде біттер мен олардың жұмыртқаларына қарсы ем ретінде сатылды. Сол кезде "Petrol" деген сөз тауарлық атау болған.