Кіріспе
Күміс әдетте аз улы болады, және бекітілген медициналық қолданыста қолданғанда ең аз қауіп күтіледі. Коллоидты күміс сияқты дәстүрлі емес медицина өнімдері даулы.
Silver generally has low toxicity, and minimal risk is expected when silver is used in approved medical applications. Alternative medicine products such as colloidal silver are controversial.
Әрекет ету механизмі
Күміс және күміс қосылыстарының көпшілігі олигодинамикалық әсерге ие және бактериялар, балдырлар мен саңырауқұлақтарға in vitro жағдайында зиянды. Күмістің бактерияға қарсы әрекеті күміс ионына байланысты. Күміс наноқұрылымдарымен қапталған электродтардың бактерияға қарсы әрекеті электр өрісі болғанда едәуір күшейеді. Күміс, жергілікті антисептик ретінде қолданылғанда, өлтірген бактериялармен сіңіріледі. Сондықтан өлген бактериялар қосымша бактерияларды өлтіруге қабілетті күмістің көзі болуы мүмкін.
Бактерияға қарсы крем
Күмiс сульфадиазин (КСС) – инфекцияның алдын алу үшін жартылай қалыңдық және толық қалыңдық күйіктерде қолданылатын жергілікті антибиотик. Ол 1960 жылдары ашылған және ондаған жылдар бойы күйік жараларын емдеу үшін қолданылатын стандартты антимикробтық құрал болды. Дегенмен, 2014, 2017 және 2018 жылдарғы жүйелі шолулар күміс қосылған және күміссіз жаңа емдеулер күміс сульфадиазинге қарағанда жараның жазылуы мен инфекцияның алдын алуда жақсы нәтижелер көрсетеді деген қорытындыға келді. Сондықтан, КСС енді көбінесе ұсынылмайды. Бұл препарат Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) "Қажетті дәрілер тізіміне" енген. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) екінші және үшінші дәрежелі күйіктерді емдеу үшін күміс сульфадиазиннің бірнеше жергілікті препараттарын бекітті.
Сырғаулар
Күміс кеңінен қолданылуына қарамастан, күміс жарақатты жабатын материалдардың қандай да бір пайдасы бар екеніне қатысты әртүрлі деректер бар. 2018 жылғы Кокрейн шолуы күміс қосылған жарақатты жабатын материалдар веноздық аяқ жараларының жазылу мүмкіндігін арттыруы мүмкін екенін көрсетті. АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) антибактериялық қасиеттері бар күміс қосылған бірнеше жарақатты жабатын материалдарды мақұлдады. Дегенмен, күміс қосылған жарақатты жабатын материалдар бояу тудыруы, ал кейбір жағдайларда шаншық сезіміне де себеп болуы мүмкін.
Эндотрахеалдық түтіктер
2015 жылғы жүйелі шолуда қолжетімді шектеулі деректер күміспен қапталған эндотрахеальды тыныс алу түтіктерін пайдалану, әсіресе қолданыла бастаған күндері, вентилятормен байланысты пневмония (ВБП) қысқаруын қамтамасыз ететінін көрсетті. 2014 жылғы зерттеу күміспен қапталған эндотрахеальды түтіктерді қолдану ВБП-ны алдын алуға көмектеседі және бұл аурухана шығындарын азайтуға мүмкіндік береді деген қорытындыға келді. 2012 жылғы рандомизацияланған бақыланатын сынақтарды жүйелі шолу көрсеткендей, қолжетімді шектеулі дәлелдер күміспен қапталған эндотрахеальды түтіктерді пайдалану ересек пациенттерде вентилятормен байланысты пневмония, микробиологиялық жүктеме және құрылғымен байланысты қолайсыз жағдайлардың көбеюін азайтады. 2012 жылғы тағы бір шолу күміспен қапталған эндотрахеальды түтіктерді қолдану интубацияланған пациенттерде ВБП таралуын азайтатынын растады, бірақ бұл инфекцияны тоқтату үшін жетеді деген тұжырымға келді. Сондай-ақ, емнің тиімділігін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажеттігін атап өтті. 2012 жылғы тағы бір зерттеу күміспен қапталған эндотрахеальды түтіктер вентилятормен байланысты пневмонияның (ВБП) көбеюін азайтуға және оның пайда болуын кешіктіруге мүмкіндік беретін дәлелдер бар екенін мойындады, бірақ интубация ұзақтығына, жансақтау бөлімінде болу ұзақтығына немесе өлім-жітім көрсеткіштеріне ешқандай әсер етпейтінін көрсетті. Олар сондай-ақ сол кездегі кейбір зерттеулердің жабық еместігіне қатысты алаңдаушылық білдірді.
Катетерлер
2014 жылғы жүйелі шолуда күміс қорытпасымен қапталған катетерлерді қолдану, стандартты катетерлерді қолданумен салыстырғанда, симптоматикалық катетерге байланысты несеп жолы инфекцияларының (CAUTI) жиілігінде маңызды айырмашылық көрсетпеген, бірақ күміс қорытпалы катетерлер пациенттерге аз ыңғайсыздық туғызған. Бұл катетерлер басқа катетерлерге қарағанда қымбатқа түседі. 2000 жылғы рандомизацияланған кроссовер зерттеуі, қымбат күміспен қапталған катетерді қолдану, ауруханада жұққан несеп жолы инфекцияларын (ЖІБ) алдын алу арқылы шығындарды үнемдеуге мүмкіндік беретінін көрсетті, ал 2000 жылғы тағы бір зерттеуде, күміс қорытпалы катетерлерді қысқа мерзімді несеп катетеризациясы үшін қолдану, стандартты катетерлермен салыстырғанда, симптоматикалық ЖІБ және бактериемияның көрінісін азайтады, соның салдарынан шығындарды үнемдеуге болады. 2017 жылғы зерттеу хлоргексидин мен күміс сульфадиазиннің (CSS) комбинациясы орталық веналық катетерлерді (CVC) қаптау үшін қолданылғанда, катетерге байланысты қан ағыны инфекцияларының деңгейін төмендетуі мүмкін екенін анықтады. Дегенмен, CSS CVC қаптамасының тиімділігі қан ағынының әсерінен біртіндеп төмендегені және антибактериялық функциясы 48 сағаттан кейін жойылғаны анықталды.
Қолданыстағы дәрілермен бірігу
2018 жылы Naegleria fowleri және Acanthamoeba castellanii сияқты еркін тіршілік ететін амебалардың қоздырған орталық нерв жүйесі инфекцияларын емдеу бойынша жүргізілген зерттеулерде, қолданыстағы дәрілердің тиімділігі, сондай-ақ күміс нанобөлшектерімен біріктірілген кезде олардың тиімділігі тексерілді. In vitro сынақтарында күміс нанобөлшектерімен конъюгацияланған дәрілер, жеке қолданылған дәрілерге қарағанда күштірек амебицидтік әсер көрсетті. Сонымен қатар, дәрілерді күміс нанобөлшектерімен біріктіру олардың акантамоэбаға қарсы белсенділігін күшейтетіні анықталды.
Рентгендік пленка
Рентгендік сәулелерді түсіру үшін қолданылатын күміс галоидты бейнелеу пластиналары цифрлық технологиялар келгенге дейін стандартты болды; олар негізінен басқа күміс галоидты фотопленкалар сияқты жұмыс істейді, бірақ рентгендік сәулелерді қолдану үшін дамыту процесі өте жеңіл және бірнеше минутты ғана алады. Күміс рентгендік пленка әлі де өзінің жоғары дәлдігі мен экономикалық тиімділігі үшін танымал, әсіресе дамып келе жатқан елдерде, онда цифрлық рентгендік технология көбінесе қолжетімді емес.
Басқа қолданыстар
Күміс қосылыстары антисептик ретінде сыртқы препараттарда қолданылады, оның ішінде күміс нитраты және күміс протеинаты бар. Оларды жаңа туған нәрестелердегі конъюнктивиттің алдын алу үшін сұйылтылған ерітіндіде көз тамшылары ретінде пайдалануға болады. Күміс нитраты кейде дерматологияда қатты таяқша түрінде, "айлық кеуек" деп аталатын, кейбір тері ауруларын, мысалы, жүзбе және кеспелерді емдеу үшін қолданылады. Күміс нитраты сонымен қатар кейбір зертханалық процедураларда жасушаларды бояу үшін де қолданылады. Ол жасушаларды тұрақты түрде қою қызғылт/қара түске бояйды, бұл микроскоп астында жеке жасушаларды жақсы көруге және жасушалардың арасындағы айырмашылықты анықтауға немесе ақауларды табуға мүмкіндік береді. Күміс сүйек протездері мен жүрек құрылғыларында да қолданылады. Күміс диамин фториді тіс кариесін (тіс шіруін) азайтуға тиімді құрал болып көрінеді. Күміс тіс амальгамасының құрамына да кіреді. Күміс ацетаты темекі татуды тоқтатуға көмектесу үшін потенциалды құрал ретінде зерттелген, бірақ 2012 жылғы зертханалық шолу көрсеткендей, ол алты ай ішінде темекі татуды тоқтатуға ешқандай әсер етпеген, ал әсер болса, ол минималды болды. Күміс сонымен қатар микробқа қарсы әсерін күшейту және ингредиенттерді сақтау мақсатында косметикада қолданылады.
Жағымсыз әсерлер
Күмістің уыттылығы төмен болғанымен, адам организмі күмісті биологиялық тұрғыдан пайдаланбайды. Күміс жұтылғанда, инъекцияланғанда немесе теріге жағылғанда денеде, әсіресе теріде қайта келмей жиналады. Күн сәулесіне ұзақ уақыт бойы әсер етумен қатар, созылмалы қолдану аргирия деп аталатын, терінің көк немесе көк сұр түске енуіне алып келетін деформацияға себеп болуы мүмкін. Лазерлік терапиямен емдеу туралы алдын ала хабарламалар бар. Бұл лазерлік емдеулер ауыртпалы болады және жалпы наркоз қажет. Осыған ұқсас лазерлік емдеу аргириямен байланысты аргироз деп аталатын жағдайға байланысты, күміс бөлшектерін көзден тазалау үшін де қолданылған. Уытты заттар мен аурулар жөніндегі агенттік (ATSDR) аргирияны «косметикалық мәселе» деп сипаттайды. 2008 жылы Пол Карасон есімді адам, 10 жылдан астам уақыт бойы дерматитті емдеу үшін коллоидты күміс қолданғаннан кейін терісі көк түске енгені туралы жаңалық көпшіліктің назарына ілікті және NBC Today шоуында пайда болды. Карасон 2013 жылы 62 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Тағы бір мысал – Монтана саясаткері Стэн Джонс, ол Y2K мәселесі антибиотиктерді қолжетімсіз етеді деген қорқынышына байланысты, өзіне-өзі тағайындалған шара ретінде коллоидты күмісті мақсатты түрде тұтынды, бірақ бұл оқиға орын алмады. Коллоидты күміс кейбір рецепт бойынша берілетін дәрілермен өзара әрекеттесіп, антибиотиктер мен тироксин сияқты заттардың сіңуін төмендетуі мүмкін. Кейбір адамдар күміске аллергиялық реакция береді, сондықтан күміс қосқан емдеулер мен медициналық құралдарды мұндай адамдарға қолдануға болмайды. Көптеген қазіргі заманғы ауруханалар MRSA және легионелла инфекцияларын жою үшін ыстық суды мыс-күміс сүзгілерінен өткізеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) күмісті, судағы күміс электродтарының электролизі арқылы алынған коллоидты күйде және су сүзгілеріндегі коллоидты күмісті дамып келе жатқан елдердегі ауыз судың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін ұсынылған суды дезинфекциялау әдістерінің бірі ретінде қарастырады. Осыған байланысты, Рон Ривера Potters for Peace ұйымы күміс бөлшектерімен қапталған керамикалық сүзгі жүйесін жасады, ол дамып келе жатқан елдерде суды дезинфекциялау үшін қолданылады (бұл жағдайда күміс сүзгі субстратындағы микробиалды өсуді тежейді, бітелудің алдын алады және сүзгіленген суды тікелей дезинфекцияламайды).
COVID-19 індеті кезінде сатылатын алаяқтық өнімдер
АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы 2019 жылғы коронавирус ауруын (COVID-19) алдын алу, емдеу, жеңілдету, диагностикалау немесе жазып шығару үшін жалған және қате ақпараттармен өнімдер сатқан компанияларға, оның ішінде коллоидты күміс сатушыларға ескерту хаттарын жіберді. 2020 жылы телеевангелист қылмыскер Джим Баккер Миссури штатының Бас прокуроры (AG) тарапынан коллоидты күміс өнімдерін сату және олардың COVID-19-ға қарсы тиімділігі туралы жалған мәлімдемелер жасағаны үшін сотқа берілді. Нью-Йорк штатының Бас прокуроры Баккерге және басқаларға «жылан майы» сатумен теңестірілген, дәлелсіз өнімдерді сатуды тоқтату туралы бұйрық жіберді, сондай-ақ Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы да Баккердің әрекеттеріне қатысты ескерту жасады. Даулы веб-шоу жүргізушісі, подкастер және қастандық теориясының жақтасы Алекс Джонсқа Нью-Йорк штатының Бас прокуратурасы күміс қосылған өнімдерін (тіс пастасы, ауыз суы, диеталық қоспалар және т.б.) сатуды тоқтату туралы ескертті, себебі ол олардың COVID-19-ды қорғау қабілеті туралы дәлелсіз мәлімдемелер жасады.
Тарих
Гиппократ өзінің жазбаларында күмісті жараларды емдеуде қолдану туралы айтқан. ХХ ғасырдың басында хирургтар инфекция қаупін азайту үшін күміс тігістерді кеңінен қолданды. ХХ ғасырдың басында дәрігерлер күміс қосылған көз тамшыларын көз ауруларын, түрлі инфекцияларды емдеу үшін, сондай-ақ тропикалық спринт, эпилепсия, гонорея және суық тию сияқты ауруларға ем ретінде қолданды. Бірінші дүниежүзілік соғыста әскерлер жараларды емдеу үшін күміс жапырақтарын пайдаланды. 1840 жылдары гинекологияның негізін қалаушы Дж. Марион Симс гинекологиялық операцияларда тігіс ретінде зергерге жасатылған күміс сымды қолданды. Бұл жібек және ішек тігістерімен салыстырғанда өте жақсы нәтижелер берді. 1940 жылдары қазіргі заманғы антибиотиктердің дамуымен күмісті антимикробтық зат ретінде қолдану азайды, бірақ ол бүгінгі күні дәрілік құралымдарда қолданыла береді. Күміс сульфадиазин (КСС) – 1968 жылы жасалған күміс және натрий сульфадиазин антибиотикинен тұратын қосылыс.
Құны
Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметі 2006 жылы күміс қосылған таңуларға шамамен 25 миллион фунт стерлинг жұмсады. Күміс қосылған таңулар қолданылған таңулардың шамамен 14%-ын және жараларды емдеуге жұмсалған жалпы шығындардың 25%-ын құрайды. Тұтыну тауарындарында жасалған күміс нанобөлшектерінің қоршаған ортаға таралуының салдарынан туындайтын экологиялық зиянға қатысты алаңдаушылықтар айтылды, мысалы, олар топырақ микроорганизмдеріне зиян келтіруі мүмкін.