Кіріспе

Лодюрр (көне норвеж: Lóðurr; сондай-ақ Лодурр) - норвеж мифологиясындағы құдай. «Поэтикалық Эдда» поэмасының «Волуспа» өлеңінде оған алғашқы адамдарды тірілтудегі рөл берілген, бірақ одан басқа ол сирек айтылады және түсініксіз болып қала береді. Ғалымдар оны Локи, Ве, Вили және Фрейрмен байланыстыруға тырысқан, бірақ ешбір теорияға келісімге келген жоқ.

Атауы мен этимологиясы

Атаудың мағынасы белгісіз. Ол түрлі көне норвег тіліндегі lóð ("жеміс, жер"), ljóðar ("халық") және laða ("тарту") сияқты сөздермен болжамды түрде байланыстырылған. Бұл контексте гот тіліндегі liudan ("өсу") және laudi ("тұлға беру") сөздері, сондай-ақ неміс тіліндегі lodern ("жандыру") сөзі де айтылған. Лодюрр есімінің қатаң дроткват метрімен жазылған скальдикалық өлең Íslendingadrápa-дағы метрикалық орны, оның дыбыстық құрамында /o/ емес, /ó/ дыбысы бар екенін көрсетеді. Бұл дәлел күшті болғанымен, толыққанды емес және кейбір ғалымдар Лодурр оқуын ұстанады. (Лодюрр есімі Lóður, Lódurr, Lódur, Lóthurr, Lóthur, Lódhurr, Lódhur, Lodurr, Lodur, Lothurr, Lothur, Lodhurr, Loðurr, Loður, немесе Lodhur ретінде де жазылуы мүмкін.) Дания және Норвегиядағы lørdag, шведтің lördag, сондай-ақ фин тіліндегі lauantai, яғни "сенбі" деген сөз, Лодр Дагтан шыққан болуы мүмкін, бірақ көбінесе оның этимологиясы "жуу күнінен" бастау алады деп саналады.

Басқа куәліктер

Лодюрдың есімі түпнұсқада Вёлуспадағы строфадан басқа екі рет қана кездеседі. Бұл есім скальдикалық өлеңдердегі "Háleygjatal" және "Íslendingadrápa" өлеңдерінде кездеседі, онда "Лодюрдың досы" Одиннің кеңістігі ретінде қолданылады. Бұл Лодюрдің Вёлуспадағы рөлімен үйлеседі. Снорри Стурлусонның Эдда прозасында Лодюр айқын түрде жоқ. Мұнда адамзаттың жаратылуы Боррдың ұлдарына жатқызылады, Снорри оларды басқа жерде Один, Вили және Ве деп атайды. R қолжазбасының нормаланған мәтіні, Brodeur аудармасы: "Þá er þeir Bors synir gengu með sævarströndu, fundu þeir tré tvau, ok tóku upp tréin ok sköpuðu af menn." – "Боррдың ұлдары теңіз жағалауымен жүргенде, олар екі ағаш тауып, ағаштарды алып, олардан адамдар жасады. Біріншісі оларға жан және өмір берді, екіншісі – акыл-ой мен сезім, үшіншісі – сыртқы түс, сөйлеу, есту және көру. Олар оларға киім және есімдер берді: еркек Аскр, ал әйел Эмбла деп аталды, және олардан Мидгардтың астында мекендейтін адамзат тарады." Снорри өз еңбектерінде жиі Вёлуспадан цитата келтіреді, бірақ осы жағдайда ол олай істемейді. Оның жоғарыдағы строфаларды білгенін немесе басқа көздерден ғана жұмыс істегенін білу мүмкін емес.

Нордендорф фибуласы

Кейде талқыға салынaтын тағы бір дереккөз – Нордендорф фибуласы. Шамамен 600 жылға дейін сақталған бұл артефактта logaþorewodanwigiþonar деген рун жазуы бар. Бұл әдетте Логаþор Водан Вигиþонар деп түсіндіріледі, мұнда Водан – Один, ал Вигиþонар – Тор. Логаþор үшінші құдайдың аты болғаны мүмкін, бірақ бізге белгілі скандинавия мифологиясында оны анықтап айту қиын. Лодюрр мен Локи есімдері ұсынылған, бірақ этимологиялық түсіндірмелер сенімді емес, нақты қорытынды жасауға болмайды.

Теориялар

Прозалық Эддада Боррдың ұлдары Вёлуспаның Хёнир мен Лодурр сияқты контексте айтылғандықтан, кейбір ғалымдар Лодуррдың Вили немесе Ведің тағы бір аты болуы мүмкін деген пікірде болды. Виктор Ридберг осы теорияны алғашқы қолдаушылардың бірі болды, бірақ соңғы уақытта оған көп көңіл бөлінбеді. Ғалым Урсула Дронке ұсынған тағы бір теория бойынша, Лодурр – «Локи/Лоптрдың үшінші аты». Бұл пікірдің негізгі аргументі – Один, Хёнир және Локи құдайлары Хаустлонгта, Регинсмальдың прозалық кіріспесінде және Фарер аралдарындағы Лока Таттур балладасында үштік ретінде кездеседі. Бұл скандинавиялық құдайлардың фольклорда сирек кездесетін мысалы. «Lóðurr досы» деген Одиннің кенингі «Loptr досы» деген кенингке ұқсас келеді, ал Локи де Хаустлонгта «Hœnir досы» деп аталады, бұл үштіктің байланысын күшейтеді. Көптеген ғалымдар осы тұжырыммен келіссе де, ол баршаға қабылданбады. Оған қарсы аргументтердің бірі – Локи Вёлуспаның кейінгі бөлімінде жамандыққа толы күш ретінде бейнеленеді, бұл «күшті және мейірімді» Лодуррдың бейнесімен қақтығысады. Ян де Фрис және Жорж Дюмезил сияқты көптеген ғалымдар да Лодуррдың Локимен бір құдай екенін айтты. Жақында Исландия университетінің профессоры Хаукур Торгейрссон Локи мен Лодуррдың бір құдайдың екі әртүрлі аты екенін мәлімдеді. Хаукур римурдың Снорридің Гилфагиннингіне немесе халықтық деректерге негізделгеніне қарамастан, жазушы осы сәйкестік туралы ақпаратты дәстүрден алған немесе Эдда өлеңдерін оқығаннан кейін осы қорытындыға келген болуы керек деп санайды, өйткені Снорридің өзі Эддасында Лодуррды есімдердің қатарында атамайды. Поэтикалық Эдданың мазмұны римур жазылған шамамен 1400 жылға қарай ұмытылған деп есептелетіндіктен, Хаукур дәстүрлі сәйкестік болғанын ұсынады. Хаукур сондай-ақ Тримлурға назар салады, онда Локи мен Лодуррдың бір екендігі туралы осыған ұқсас тұжырым жасалған. Хаукур Торгейрссон 14 және 15 ғасырлардағы ақындардың бізге белгісіз жоғалған жазба дереккөздері болған деген мүмкін емес идея болмаса, осы пікір ақындардың Локи мен Лодуррдың бір екендігі туралы ұқсас қорытындыға келуіне мүмкіндік берген көптеген көздерден немесе ауызша дәстүрдің қалдықтарынан келген болуы керек дейді. Хаукур Лодурр тарихи тұрғыдан Локиден тәуелсіз құдай ретінде қарастырылған болса, онда оның Локимен қашан және неге сәйкестендірілгені туралы талқылау орынды екенін қорытындылайды. Фрейрмен сәйкестендіру туралы да пікірлер айтылды. Бұл теория Лодурр есімінің ықтимал құнарлылықпен байланысты мағыналарын баса назар аударады, бірақ оны қолдайтын тікелей дәлелдер өте аз.