Сонора штатындағы Яки өзені

Кіріспе

Сонора штатындағы өзен, Мексиканың солтүстік-батысында орналасқан.

Яки өзені (испан тілінде Río Yaqui), (Яки немесе Йореме тілінде Hiak Vatwe) – Мексиканың солтүстік-батысындағы Сонора штатындағы өзен. Бұрын Рио-дель-Норте деп аталған. Сонора штатындағы ең ірі өзен жүйесі болып табылатын Яки өзені, суаруға, әсіресе Яки аңғарында кеңінен қолданылады. Яки өзені Сиерра-Мадре-Окзиденталь тауларында, Рио Бависпе мен Рио Арос өзендерінің қосылған жерінен басталады (29.529887° солтүстік ендік, −109.228377° батыс бойлық). Оның ұзындығы шамамен 320 км (200 миль) құрайды және Обрегон қаласының жанында Калифорния шығанағына оңтүстік және оңтүстік-батыс бағытта ағып түседі. Оның ағысы Плутарко Элиас Каллес (Эль Новильо), Лазаро Карденас (Ангостура) немесе Альваро Обрегон (Эль Овиачич, Оуахик көлі) сияқты бірнеше су қоймаларымен бөлінген. Бұл су қоймалары Суаруды қарқынды жүргізілетін Сиудад Обрегон аймағына сумен қамтамасыз етеді.

Адамзат тарихы

Біздің заманымыздың 6-шы ғасырында-ақ, Йоме немесе Яки деп аталатын жергілікті тұрғындар Яки өзенінің бойында отбасылық топтарда өмір сүрді. Якилер жүгері, бұршақ және қабақ өсіру үшін қарапайым суару әдістерін қолданған, сонымен бірге жергілікті жануарларды аулап, сол аймақтан жабайы жеміс-жидектер мен өсімдіктер жинаған. Якилер Солтүстік Американың орталық бөлігіндегі көптеген жергілікті тайпалармен азық-түлік, терілер, қабықшалар, тұз және басқа да тауарлармен сауда-саттық жасады. Якилер XIX ғасырдың соңына дейін дербес өмір сүрді, содан кейін олардың көпшілігі Мексика армиясымен Рио Якиді қоршаған жерлерінен қуылды және одан да шалғай аймақтарға қашуға мәжбүр болды. Көптеген Якилер Рио Яки аймағынан Вакаттев тауларында соғысуға кетті, ал басқалары Аризонадағы Яки қауымдастықтарына көшіп барды. 1880-ші жылдардың соңында Мексика армиясымен болған соғыс Яки тайпасының көптеген мүшелерін өлтірді, сондықтан Рио Яки аймағында тек 4000 Яки қалды. ХХ ғасырдың басында Мексика армиясымен болған қақтығыстардан кейін қалған Якилердің көбі тұтқындалып, Юкатан түбегіндегі плантацияларға таратылды. 1920 жылдардың соңына дейін аман қалғандар қарсылық көрсетті, сонда Мексика билігі Яки ауылдарын бомбалау және оққа тұту арқылы қарсылықты жеңді. Сондай-ақ, ХХ ғасырдың басында атақты американдық барлаушы майор Фредерик Расселл Бернхам Мексикаға пайдалы қазбаларды іздеуге барды. Ол жерде табиғатты зерттеуші доктор Чарльз Фредерик Холдермен танысты және екеуі көп ұзамай Яки өзенінің суару жобасымен байланысты болды. Бернхам бөгеттің аңғардағы құнарлы аллювиалды топыраққа жыл бойы су беруі мүмкін деп ойлады; аймақты әлемдегі бау-бақшалардың біріне айналдырып, өте қажетті электр энергиясын өндіруге болады. Ол осы аймақтағы су және жерді сатып алды және Африкадан келген ескі досы Джон Хейс Хаммондпен байланысқа түсті, ол өз зерттеулерін жүргізді, содан кейін Род-Айленд штатының аумағына тең жерді сатып алды. Ол Хаммондтың жақын серіктесі болды және 500 адамнан тұратын топты Хаммонд, Дж. П. Морган және Гуггенхаймдердің Сонора штатындағы кен орындарын күзетуге бастап кетті. 1912 жылы суару және кен өндіру жобалары аяқталуға жақын болған кезде Мексика революциясының басталуы олардың жоспарларын бұзды. Бұл күш-жігердің соңғы соққысы 1917 жылы Мексиканың шетелдіктерге жер сатуды тыйым салатын заңдар қабылдауымен болды. Бернхам мен Хаммонд 1930 жылға дейін өздерінің меншігін ұстап, кейін Мексика үкіметіне сатты. Бернхамның Американы отарлау жоспарын зерттеген профессор Брэдфорд: "Индейлердің мәселелері, Мексикадағы революциялық процестің күрделілігі және Вашингтоннан нақты мандаттың болмауы колонияның құлауына себеп болды" деп қорытындылады. Бернхам Холдермен бірге аймақтағы Майя өркениетінің қалдықтары деп саналатын археологиялық табылғандарды, соның ішінде Эсперанса тасын тапты. Чарльз Форт өзінің "Қарғыс кітабында" осы тасты ғарыштан келген жандардың Жер бетінде болғанын дәлелдеу үшін пайдаланды. Бұл тастың табиғаттан тыс табиғатын көптеген авторлар аномалистика туралы бірнеше кейінгі кітаптарда жалғастыра берді.

As early as the 6th century AD, native inhabitants known as the Yoeme or Yaqui were living in family groups along the Rio Yaqui. The Yaqui used simple irrigation techniques to cultivate corn, beans, and squash while also hunting local game and gathering wild foods from the area. Yaquis traded native foods, furs, shells, salt, and other goods with many indigenous groups of central North America. The Yaquis lived more or less independently until the late 19th century, when many of them were driven from their lands surrounding the Rio Yaqui by the Mexican Army and forced to flee to more remote areas. Many Yaquis left the Rio Yaqui area to fight in the Vakatetteve Mountains, while others relocated to Yaqui communities in Arizona. By the late 1880s, warfare with the Mexican Army had killed off many members of the Yaqui tribe, so that only 4,000 Yaquis remained in the Rio Yaqui area. In the early 20th century, after a series of conflicts with the Mexican Army, many of the remaining Yaqui were arrested and dispersed to plantations in the Yucatán Peninsula. The survivors continued resisting until the late 1920s, when Mexican authorities overcame resistance by employing heavy artillery and aircraft to bomb and shell Yaqui villages. Also in the early 20th century, Major Frederick Russell Burnham, a celebrated American scout, went to Mexico in search of mineral resources. While there he met the naturalist Dr. Charles Frederick Holder and the two men soon became associated with the early Yaqui River irrigation project. Burnham reasoned that a dam could provide year round water to rich alluvial soil in the valley; turning the region into one of the garden spots of the world and generate much needed electricity. He purchased water rights and some of land in this region and contacted an old friend from Africa, John Hays Hammond, who conducted his own studies and then purchased an additional of this land—an area the size of Rhode Island. He became a close business associate of Hammond and led a team of 500 men in guarding mining properties owned by Hammond, J. P. Morgan, and the Guggenheims in the state of Sonora. Just as the irrigation and mining projects were nearing completion in 1912, the onset of the Mexican Revolution frustrated their plans. The final blow to these efforts came in 1917 when Mexico passed laws prohibiting the sale of land to foreigners. Burnham and Hammond carried their properties until 1930 and then sold them to the Mexican government. In his case study of Burnham's American colonization scheme, Professor Bradford concluded: "a combination of Indian problems, the intricacies of the developing Mexican revolutionary process, and a less than clear cut mandate from Washington, DC, served to bring the colony down." Burnham, together with Holder, made archeological discoveries of what he believed to be remnants of Maya civilization in the region, including the Esperanza Stone. In his book, The Book of the Damned, Charles Fort would use this stone as proof that aliens from outer space had been on Earth. The supernatural nature of this stone would be perpetuated by many other authors in several subsequent books on anomalistics.

Экология

Рио-Яки өзені бір кезде американдық крокодилдің (Crocodylus acutus) мекені болған және бұл түрдің табиғи ареалының ең солтүстік шегінің бірін құраған. Аймақтағы қоршаған ортаның ондаған жылдар бойына нашарлауы нәтижесінде бұл түр аймақтан жойылып кетті. Бұл мексикалық гризли аюының оңтүстікке қарайғы соңғы орны болды. Мексикалық табиғи форель немесе Яки форелі және 34 басқа балық түрі әлі де кездеседі.