Кіріспе

Калифорниядағы Оуэнс аңғары (моно: Payahǖǖnadǖ, «ағын сулы жер» деген мағынаны білдіреді) – АҚШ-тың шығыс Калифорниясындағы Оуэнс өзенінің құрғақ аңғары. Ол Сьерра-Невада тауларының шығысында, Ақ таулар мен Иньо тауларының батысында орналасқан және Ұлы ойпаң шөлі мен Мохаве шөлі арасында бөлінген. Батыс жағындағы тау шыңдары (Витни тауының ішінде) 14000 фут (4267 м) биіктікке жетеді, ал Оуэнс аңғарының төңірегі шамамен 4000 фут (1219 м) тереңдікте жатыр, бұл аңғарды АҚШ-тағы ең терең аңғар етеді. Сьерра-Невада таулары аңғарға жаңбыр көлеңкесін түсіреді, сондықтан Оуэнс аңғары «жаңбыр аз жауатын жер» деп аталады. Аңғардың оңтүстік жағында қазір көбінесе құрғақ эндорхейлік сілтілік жазық болып табылатын Оуэнс көлінің арнасы орналасқан. Аңғардың қазіргі құрғақ күйіне Лос-Анджелес су және энергетика департаментінің аймақтың суын бұрып жіберуі себеп. Аңғар Лос-Анджелес су құбырына сумен жабдықтайды, ол қаланың суының үштен бір бөлігін құрайды және Калифорниядағы су соғыстарының ең қатал және ұзаққа созылған эпизодтарының орталығы болды. Лос-Анджелес суды бұруды бастағаннан кейін 13 жыл өткен соң, 1926 жылы Оуэнс көлі толығымен тартылды. Суды бұру 1974 жылғы «Қытай кварталы» фильмінің кейбір аспектілеріне әсер етті. Оуэнс аңғарындағы қалаларға Бишп, Лон Пайн, Индипенденс және Биг Пайн жатады; аңғарда шамамен 25 000 адам тұрады. Оуэнс аңғарындағы басты жол – АҚШ-тың 395 тас жолы.

Геология

Шамамен үш миллион жыл бұрын Сьерра-Невада және Уайт-Маунтинс жарылым жүйелері қайталама эпизодтармен белсенділігін арттырып, Солтүстік Оуэнс аңғары мен Моно ойпатының шекарасын құрайтын Шығыс Сьерра-Невада және Уайт-Маунтинс тіктеулерінің әсерлі бедерін қалыптастырды. Оуэнс аңғары – Бассейн және Жота аймағындағы екі тік жарылымның арасындағы төмен түскен жер блогы (грабен). Бұл сонымен қатар Орегоннан Өлім аңғарына дейін созылатын Уолкер Лэйн деп аталатын ойыстың бір бөлігі. Аңғардың батыс жағында Сьерра-Невада тауларынан бастау алатын ірі мореналар бар. Бұл тас, құмтас және шаңнан тұратын сұрыпталмаған үйінділер, соңғы мұз дәуірінде мұздықтардың ықпалымен қалыптасқан. 168 мемлекеттік тас жолында, Buttermilk Country-ге қарай көтерілгенде, моренаның керемет мысалына тап болады. Тікенді хопсаж, антилопаның ащы шөбі, тұздық, эфедра және шөл иілгіш шөбі сияқты бірнеше көп жылдық шөптер өседі. Оуэнс өзені бойында мақта ағаштары, самырсын және батпақты жерлерді қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Аңғардың шығыс беткейлері "Tonopah Sagebrush Foothills" экожүйесінде орналасқан. 1834 жылдың 1 мамырында Джозеф Р. Уокер Сиерра-Неваданың Уокер асуы арқылы өтіп, Оуэнс аңғарына оңтүстіктен кірді. Уокер және оның 52 адамнан тұратын тобы Хумбольдт ойпатына, содан кейін Хумбольдт өзені арқылы Роки тауларына қайтып бара жатып, аңғар бойымен саяхаттады. 1845 жылы Джон К. Фремонт Оуэнс аңғарына, өзеніне және көліне өзінің жолсеріктерінің бірі Ричард Оуэнс есімін берді. 1862 жылдың 4 шілдесінде Оуэнс аңғарындағы үнді соғысы кезінде қазіргі Калифорния штатының Independence қаласының жанындағы Оук Крикке Кемп Индипенденс орналастырылды. 1942 жылдан 1945 жылға дейін, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, алғашқы жапон-американдық интерн лагері Калифорниядағы Independence қаласына жақын Манзанар аңғарында жұмыс істеді.

Суды Лос-Анджелеске ауыстырып жіберу

20 ғасырдың басында аңғарда жергілікті тұрғындар мен Лос-Анджелес қаласы арасында су құқығы үшін күрес болды. Уильям Мулхолланд, Лос-Анджелес су және электр энергиясы департаментінің (LADWP) бастығы, 1913 жылы аяқталған 223 миль (359 км) Лос-Анджелес су құбырын жоспарлады, ол Оуэнс өзенінен суды бұрып жіберді. Су құқығы алдау жолымен, су кооперативтерінің арасында жік салып, көршілерді бір-біріне қарсы қойып иеленілді. 1924 жылы жергілікті шаруалар сатып алудан шаршап, наразылық білдіріп, су жүйесінің бір бөлігін бүлдірді. 1930 жылға дейін Лос-Анджелестің қысымына қарсы тұрған фермерлер жерлері үшін ең жоғары баға алды; көптеген фермерлер 1905 жылдан 1925 жылға дейін жерлерін сатты және Лос-Анджелестің төлеуге дайын болғаннан кем ақша алды. Осының салдарынан көл толығымен құрғап, қазіргі сілтілі жазық қалды, оңтүстік аңғарда сілтілі шаң дауылдары жиі болып тұрады. 1970 жылы LADWP Оуэнс аңғарынан екінші су құбырын аяқтады. Көбірек жер беті суы басқа бағытқа бұрылып, жер асты суы су құбырын толықтыру үшін сорғыланды. Оуэнс аңғарының бұлақтары мен су ағып жатқан жерлері құрғап, жоғалып кетті, ал жер асты суына тәуелді өсімдіктер өле бастады. LADWP уағдаластырылған мерзімді өткізіп жіберді және қайтадан сотқа берілді. Келесі келісімде, бұл жолы Калифорния штатының қатысуымен, Лос-Анджелес 2005 жылдың қыркүйегіне дейін Оуэнс өзенінің төменгі ағысын суландыруға уәде берді. 2004 жылдың шілдесінде Лос-Анджелес қаласының мэрі Джеймс Хан Оуэнс аңғарындағы LADWP-ға қарасты барлық жерлердегі болашақ құрылысты тоқтатуды ұсынды, барлық LADWP жерлері үшін табиғатты қорғау шарты жасауды ұсынды. Олар бұл ұзартылған мерзімді орындамады. 2008 жылы Лос-Анджелес уәдесін орындап, Оуэнс өзенінің төменгі ағысын қайта суландырды. 2014 жылы қала мен Ұлы Бассейннің біріктірілген ауа ластануын бақылау округі (GBUAPCD, Оуэнс аңғарының ауа сапасын реттеушілері) арасындағы келісімге сәйкес LADWP Оуэнс көлінің құрғақ төсегінен ауадағы шаңды басудың жаңа әдісін қолдана бастады. 2022 жылы GBUAPCD бұйрық шығарды және кейіннен Лос-Анджелес коммуналдық компаниясына 5 акрлық құрғақ көл төбесіндегі шаңды бақылау туралы бұйрықты орындамағаны үшін айыппұл салды. LADWP сотқа шағымданып, әуе округін өкілеттігін асырды және California Environmental Quality Act талаптарына сәйкес, оның салдарына экологиялық талдау жасамай тұрып, шаңға қарсы шараларға бұйрық берді деп айыптады. Калифорнияның Жоғарғы соты 2014 жылғы келісім дауды қамтымайды және GBUAPCD салған айыппұлдар күшін жоя алмайды деп шешті.

Радиобайқау орталығы

Вестгард өткелінің жанында орналасқан Оуэнс аңғары радио обсерваториясы, Өте ұзын негіздік кесте (VLBA) құрамына кіретін он антеннаның бірі.