Кіріспе
Тапинома сессильді құмырсқа – иісті үй құмырсқасы, қант құмырсқасы, жаман иісті құмырсқа және кокос құмырсқасы деп белгілі шағын құмырсқа түрі.
Tapinoma sessile is a species of small ant that goes by the common names odorous house ant, sugar ant, stink ant, and coconut ant.
Этимология
Биномиалды атауды 1836 жылы Томас Сей тапқан. "Sessile" сөзі "отырған" деп аударылады, бұл, ең болжамдысы, түрдің ішкі құрылысында гастердің петиолға тікелей жанасқан күйін көрсетеді.
Сипаттама
Т. sessile – қоңырдан қара түске дейін өзгеретін, 1/16-дан 1/8 дюймға (1,5–3,2 мм) дейін ұзындығы болатын кішкентай құмырсқа. Осы құмырсқаларды жаншарғанда ерекше иіс шығады, сондықтан оларды "сасық құмырсқа" деп атайды. Т. sessile-дің (төменде) және әдеттегі құмырсқа денесінің схемасын (төменде) салыстырсаңыз, Т. sessile-дің гастері петиолінің үстінде қалай орналасқанын көресіз. Бұл петиольдің өте кішкентай болуына және гастердің төмен қарай бағытталуына себеп болады. Содан кейін анальды тесік қарынға қарай (жанама бағытта) ашылады, ал емес алысқа қарай.
Мінез-құлық
Колониялардың мөлшері бірнеше жүзден он мыңға дейін жетеді. Ірі колонияларда көбінесе бірнеше патшайым болады. Тамақтандыруға таңдау жасау мүмкіндігі берілгенде, құмырсқалар майларға қарағанда қант пен ақуызды бағалап қабылдады, және бұл бағалау барлық жыл мезгілдерінде сақталды. Қанттың нақты түрлері зерттелгенде, құмырсқалар фруктоза немесе глюкоза сияқты басқа қанттарға қарағанда сахарозаны артық көреді.
Тамақ үлестіру
Құрпақтар ұя маңындағы азықты жинап, оны басқа құмырсқалармен бөлісу үшін колонияға алып келеді. T. sessile полидомдық колонияларға ие, яғни бір колонияда бірнеше ұя болады. Осы себепті, ресурстардың таралуында үлкен айырмашылықтар болғанда, T. sessile азық іздеуде өте тиімді. Азықты алысқа тасымалдаудың орнына, олар жұмысшыларды, аналықтарды және жұмыртқаларын азыққа жақын жерге көшіреді, осылайша азық тасымалына жұмсалатын күш-жігерді азайтады. Бұл "тараған орталықтан іздеу" деп аталады. Сондай-ақ, бір ұядағы құмырсқалардың орташа қалу мерзімі шамамен 12,9 күн екені анықталды. Бучковски мен Беннетт ұя ішіндегі азықтың қозғалысын да зерттеді. Олар сахарозаны иммуноглобулин G (IgG) ақуыздарымен белгілеп, оның қозғалысын қадағалау үшін ферменттік иммуносорбенттік талдау (ELISA) әдісін қолданды. Олар азықтың трофаллаксис арқылы таралатынын анықтады (бір құмырсқа екіншісіне тамақты қайтадан беріп тұрады). Азықтың трофаллаксистік таралуына қарамастан, жұмысшылар сахарозаның көп бөлігін өзінде сақтап қалды. Сонымен қатар, кейбір аналықтар басқаларына қарағанда көбірек азық алғаны анықталды, бұл тіпті аналықтар арасында да үстемдік иерархиясы бар екенін көрсетеді. Зерттеушілер ұялардың іздердің жүйесінде орналасқанын және олардың таралуы азық табылған жерге және азық ошақтары арасындағы қашықтыққа байланысты екенін анықтады. Азық іздеген кезде, бірінші бағыт – құмырсқалардың иіс іздеріне сүйенбей, жаңа жерді зерттеуі. Екінші бағыт – жер зерттелгеннен кейін, құмырсқалар бағытталғанда қолданатын иіс іздерінің болуы. T. sessile құмырсқалары алғаш рет бағытталғанда көбінесе топографияға сүйенеді. Олардың негізгі сүйенетін элементтерінің түрлері: екі жақты көтерілген, екі жақты төмендетілген, бір жақты көтерілген және бір жақты төмендетілген жерлер. Олар осы беттерді бағыттану үшін пайдаланады және алғашқы иіс іздерін жасайды, одан кейін басқа құмырсқалар азық көзіне осы іздер бойынша жетеді.
Маусымдық мінез-құлық
Сондай-ақ, бұл құмырсқа түрінің бірнеше азық көзіне қол жеткізу үшін маусымдық полидомияны (көптеген колониялық орындарды пайдалану) жүзеге асыратындығы анықталды. Колония қыста бір ұяда қыстайды, ал көктем мен жаз айларында, ресурстар көп болған кезде, бірнеше ұя салады. Бұл оларға кеңінен орналасқан азық-түлік көздерін тиімдірек пайдалануға мүмкіндік береді. Қысқы уақытта олар қайтадан сол ұя орнына оралады. Маусымдық полидомия өте сирек кездеседі және барлық полидомиялық түрлердің 10% ғана осылай өмір сүреді. Көптеген құмырсқа түрлерінде маусымдық полидомия байқалмайды, бірақ көптеген құмырсқа түрлері, соның ішінде T. sessile, маусым ішінде көшіп-қонып жатады: жақсы азық іздеу орындарына көшу кең таралған құбылыс.
Басқа құмырсқалармен бәсекелесу
Түрлер арасындағы бәсекелестік көбінесе пайдалану немесе араласу ретінде жіктеледі. Пайдалану – басқа түрлер қолданар алдында шектеулі ресурстарды табу және пайдалану, ал араласу – тікелей күш немесе агрессия арқылы басқалардың ресурстарға қол жеткізуіне кедергі келтіру. Осы мінез-құлықтарға қатысты, шабуыл бастаған түр басым, ал басқа түрлерден аулақ болған түр бағынышты деп есептеледі. Сегіз басқа құмырсқа түрімен салыстырғанда, T. sessile басымдық-бағыныштық шкаласында көбірек бағынышты болып шықты. Бұл құмырсқа шабуылға аса бейім емес, тістеудің орнына химиялық секрецияларды қолдануды қалайды. T. sessile, бағынышты түр, C. ferrugineus, P. imparis, Lasius alienus және F. subsericea сияқты басым құмырсқа түрлерінің қатысуында болғанда, олар азық іздеуге жұмсаған уақытты азайтты. Бұл сынама жемді пайдалану арқылы тексерілді, және T. sessile сияқты бағынышты түрлер басым түрге кездескенде жемді тастап кетті. Сондықтан бағынышты түрлердің басым түрлерден өзге уақытта азық іздеуі логикалық, осылайша қақтығыстан аулақ бола алады, бірақ күнделікті және маусымдық кезеңдерде азық іздеуде елеулі үлестің басымдығы байқалады. T. sessile басым түрлермен бір уақытта азық іздегенімен, басқа азық іздейтін құмырсқалардан қашып жүреді, сондықтан тіршілік ету үшін оларға жоғары деңгейде пайдалану қабілеттері қажет.
Басқа әдеттер
Бұл құмырсқалар – өлі тіршілікпен қоректенетін/тоң май жейтін құмырсқалар, олар үйдегі азық-түліктің көп бөлігін, әсіресе қантты, сондай-ақ басқа да жәндіктерді жейді. Үй ішінде олар жылу көздеріне жақын жерде немесе жылу оқшаулағыш материалдарда қоныстанады. Ыстық және құрғақ жағдайларда, олар үй өсімдіктерінде, тіпті унитаз қақпақтарында да ұяларын кездестіруге болады. Сыртта олар тастар мен ашық топырақ астында қоныстанады. Дегенмен, олар кез келген жағдайда, әртүрлі ортада колония құруға бейім. Т. sessile жұмыскерлерін патшайымсыз жабық кеңістікте ұстаған тәжірибелерде жұмыскерлердің жұмыртқа салуы байқалды, бірақ жұмыртқадан шыққан дамымай жатқан қуыршақтарды олар жойды. Иісті үй құмырсқаларының балшықтардан, қосқанаттылардан және мембрацидтерден балды жинап жегені байқалған. Жаңбырдан кейін (жаңбыр жинаған балды шайып кеткен кезде) олар үйлерге енуі мүмкін. Иісті үй құмырсқалары басқа құмырсқаларға өте төзімді болып көрінеді, бірнеше құмырсқа түрлерінен тұратын біріккен ұялар кездеседі, олардың арасында Т. sessile де бар.
Жыртқыш және паразиттер
Кейбір құстар мен бақалар кейде иісті үй құмырсқаларын жейді. Уилер (1916) Bothriomyrmex dimmocki-ді иісті үй құмырсқасы колонияларының мүмкін паразиті ретінде айтады, соған сәйкес B. dimmocki патшайымдары T. sessile патшайымдарын басып алып, орнына қояды. Isobrachium myrmecophilum (кішкентай шермеңбек) иісті үй құмырсқаларын паразиттік етеді.
Жәндіктерді жою
Т. сессильді бақылау қиын емес; олар көптеген құмырсқаларды өлтіретін препараттарға осал, және олардың пайда болуы байқалғанда қолданғанда ең тиімді. Егер оларды ерте ұстап алса, олардың санын бірнеше күннің ішінде бақылауға алуға болады. Бірақ, колонияны қаншалықты ұзаққа дейін назардан тыс қалдырса, популяциясы соншалықты үлкейеді және жұқпаны жою үшін соғұрлым көп уақыт қажет болады – мүмкін бірнеше апта. Бұл құмырсқалар көбінесе қыс соңында және көктем басында (әсіресе жаңбырдан кейін) ғимараттарға еніп келеді, сол кезде үй ішінде азық іздеп жүрген жаңа келген құмырсқаларды іздеу керек. Иммиграцияны болдырмау үшін үйде тұрған суды жою қажет, себебі Т. сессиль ылғалдылыққа тартылады. Өсімдіктер ғимараттардан алыс тілініп, жер үстінен кіруге ыңғайлы жолдар жасамайтындай болуы керек. Жарықтар, тесіктер және біріктірулер, әсіресе жерге жақын жерлерде, полиуретан көбігімен немесе герметикпен жабылуы керек. Отын, тастар және басқа материалдарды үйдің қасына қоймау керек, өйткені бұл үйдің жанында ұя салуға қолайлы орындарды қамтамасыз етеді, ал Т. сессиль өз колонияларын табысты азық іздейтін жерлерге жақын жерге көшіруге бейім.