Кіріспе

Шығыс Явадағы қала, Индонезия. 2=осы аттас регенттік.

Проболингго (индонез. Probolinggo, яван. ꦧꦿꦺꦴꦧꦺꦭꦶꦁꦢꦺ) – Индонезияның Шығыс Ява провинциясының солтүстік жағалауындағы қала. Оның ауданы 56,676 шаршы километрді құрайды. 2010 жылғы халық санауы бойынша 217 062 адам, 2020 жылғы халық санауы бойынша 239 649 адам тұрды. 2023 жылдың ортасы бойынша ресми бағалау бойынша 246 980 адамды құрайды (оның ішінде 122 574 ер адам және 124 406 әйел адам). Қала құрлық жағынан Проболингго регенттігімен қоршалған, ол бұрын қаланың астанасы болған, бірақ қазір регенттіктің құрамына кірмейді. Шығыс Яваның солтүстігіндегі көптеген қалалар сияқты, Проболинггода этникалық явандықтармен қатар көптеген мадура халқы да тұрады. Қала Ява арқылы өтетін маңызды тас жолдардың бірінде орналасқан және балық аулау кемелері көп пайдаланатын порты бар. Голландтік Оңтүстік Азия колониялық әкімшілігі кезінде, әсіресе 19 ғасырда, Проболингго қантты тазарту және экспорттаудың өріс кең орталығы болды, және қант осы аймақтың маңызды өнімі болып табылады. Қала манго өсіруімен әйгілі, жергілікті жерде "манга маналаги" деп атайды. Шілдеден қыркүйекке дейін соғатын құрғақ маусымдық желдер ("ангин гендинг") манго ағаштарының тозаңдануына көмектеседі және кейде аймақтың сапалы жемістерінің пайда болуына себепкер болады. Бұрын қалада жүзім де өсірілген, бірақ қазір оның өсірілуі азайған. Қаланың ұраны – Бестари, ол "bersih" (тазалық), "sehat" (салауатты), "tertib" (тәртіпті), "aman" (қауіпсіз), "rapi" (шақырымды) және "indah" (әдемі) сөздерінің аббревиатурасы.

Атауы

Негаракертагамада қала Бангер деп аталған, яван тілінде бұл «жаман иіс» деген мағынаны білдіреді. 1770 жылы регент Жоёнагоро қаланың атын Проболингго деп өзгертті. Бұл атау «праба» (жарық) және «лингга» (еркектіктің символы) сөздерінен туындаған. Этимологияның тағы бір нұсқасы бойынша, бұл атау «прабу» (патша) және «линггих» (демалуға тоқтау) сөздерінен шыққан.

Колониялық дәуір

Матарамның Гегер Пачинанға (және одан кейінгі соғысқа) араласуының нәтижесінде, 1743 жылдың 11 қарашасында Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы Сунан Пакубувоно II-мен келісімге келді, оған Проболинггоны қоса алғанда, Жаваның шығыс бөлігінің көп бөлігін беруге міндеттенді. 1811 жылы Голландиялық Шығыс Үндістанның генерал-губернаторы Даенделс билігінде Проболингго қытай Хаң Тик Коға сатылды. Келісім бойынша 1 миллион ринггит 10 жылға бөліп төленді. Оған "Мейор Цина" (қытай мэрі) және "Туан Тана Проболингго" ("Проболингго жер иесі") деген лауазымдар берілді, олардың билігі баптиға (регентке) ұқсас болды. Сол кезде Проболингго тұрғындары оны "Баба Туменггунг" деп атады. Хаң Тик Ко билік еткен кезде Проболингго тұрғындары оның салған ауыр салықтарына наразы болды. Осының салдарынан 1813 жылдың 18 мамырында наразы тұрғындар мен Хаң Тик Коның адамы арасында қақтығыс болды. Оқиға Perang Kedopok / Kepruk Cino (Кедопок соғысы / Қытайларды ұру) деп аталды, оның барысында Хаң Тик Ко қаза тапты. Голландиялық Шығыс Үндістанның вице-губернаторы Стэмфорд Раффлз Хаң Тик Коның отбасынан қаланы сатып алды. 1818 және 1821 жылдар аралығында Проболинггоны Раден Туменггунг Арио Нотоадиндинграт басқарды, ал 1823 жылы Раден Туменггунг Панжи Нотонегоро билеуші болды.

Ерте тәуелсіздік

Жапондықтар одақтас күштерге тәслим болғаннан кейін, одақтас күштер жапондық әскерлерді елдеріне қайтарып әкелді. Проболинго қаласында 1946 жылғы 29 сәуірде "Бансиу Мару 3" және "Маши Мару 6" атты екі кемемен шамамен 1200 тұтқын соғыстан оралды.

Индонезия ұлттық революциясы

1947 жылы 12 сәуірде 23:30-да Проболингго портының жанында, жағадан 3 км қашықтықта голландиялық кеме "Бурухан" аталған ағаш кемені тоқтатты және тексерді, бірақ ештеңе таба алмады. Келесі күні сағат 11:00-де аталған кеме босатылды, ал 5 минуттан кейін голландиялық кеме келіп, солтүстік-батысқа қарай жоғалып кетті. 13 сәуірде сағат 08:45-те тағы бір голландиялық кеме жағалаудан 5 км қашықтықта алға-артқа жүріп, шығысқа қарай бет алды. 1947 жылы 23 мамырда Проболинггоны бақылау үшін 3 голландиялық кеме келді. 06:15-те олардың бірі Тангклок, Сампангке бағытталған "Мердека" кемесін тексеріп, тоқтатты, онда Мадура тұрғыны болды. Кейіннен аталған кеме 07:45-те босатылды. "Кембангсари" аталған тағы бір кеме және бірнеше балық аулау қайықтары да тексерілді немесе қуылды. Осыдан кейін Проболингго аймақтық қорғаныс кеңесі (Dewan Pertahanan Daerah Probolinggo) теңіз арқылы шабуылдайтын голландиялық кемелерге қарсы тұру үшін аймақтың теңіз қорғанысын күшейтті. Соның салдарынан голландиялықтар кейіннен қалаға құрлық жолымен кірді.

Үкімет

Проболингго қаласының (кота) және округінің (кабупатен) әкімшілігі бірнеше рет бөлініп, біріктірілді. 1918 жылғы 20 маусымдағы Ордонанцияға сәйкес Проболингго қаласының (котапража) және округінің үкіметтері бөлінді. Бірақ, 1928 жылғы 9 тамыздағы Ордонанцияға сәйкес, қала таратылып, аумағы қайтадан округке қосылды. Жапондық оккупация кезінде әкімшіліктер тағы да бөлінді. Қаланың (жапондық билік кезінде деңгейі ши деп аталды) мэрі (shico) – орта мектеп мұғалімі Гапар Вирёсудибё, ал округінің (кен) әкімі – Ньяис Вирёсуброто болды. Проболинггоның (ши және кен) екеуі де Маланг шу (резиденция) әкімшілігіне бағынды. Ұлттық революция кезінде, 1948 жылғы 13 тамызда қала қайтадан таратылып, округке қосылды. Содан кейін, Голландияның Индонезияның тәуелсіздігін мойындауынан кейін, қала мен округ қайтадан бөлінді.

Әкімшілік округтер

Проболингго қаласы бес ауданнан (кекаматан) тұрады, олардың аумағы және 2010 жылғы және 2020 жылғы халық санағы бойынша халық саны, сондай-ақ 2023 жылдың ортасы бойынша ресми бағалаулар төмендегі кестеде келтірілген. Кестеде әр ауданның әкімшілік ауылдарының саны (барлығы қалалық кенттер) және олардың пошталық кодтары да көрсетілген. Әр аудан орталығының атауы аудан атауымен бірдей. Код Wilayah Аудан атауы (кекаматан) Аймағы (км²) 2010 жылғы халық саны 2020 жылғы халық саны 2023 жылдың ортасы бойынша халық саны Ауылдар саны Пошталық кодтар 35.74.03 Маянган 8.66 60,446 61,768 62,300 5 67216 67219 35.74.04 Канигаран 10.65 54,604 60,230 61,990 6 67221 67225 35.74.01 Кадеманган 12.75 39,920 44,623 46,090 6 67221 67226 35.74.05 Кедопок 13.62 30,404 37,815 40,320 6 67227 67239 35.74.02 Воноаши 10.98 31,688 35,213 36,290 6 67232 67239 Барлығы 56.67 217,062 239,649 246,980 29

Көлік

Бір кезде Проболинггода қаланың ішінде трамвай жүйесі болған. Бұл қызмет 1894 жылы салынды және Probolinggo Stoomtram Maatschappij компаниясымен пайдаланылды. Проболингго – Шығыс Явадағы үш ірі қаланы байланыстыратын көлік торабы. Оның басты жолы батысқа қарай Сурабаяға (Пасуран және Сидоаржо арқылы), оңтүстікке қарай Жемберге (Лумажанг арқылы) және шығысқа қарай Банювангиге (Ситубондо арқылы) сапар жүргізеді. Көптеген ірі қалаларға бағытталған қоғамдық автобустар Банюванга автобус терминалынан шығады. 2019 жылдан бері Транс-Ява ақылы жолы толыққандықтан, астана Джакартаға дейін жылдам баруға мүмкіндік туды, бұл саяхат уақытын бұрынғы 16-20 сағаттан 9-10 сағатқа дейін қысқартады.

Автобус

Қала мен аймақ Байуанга автобус станциясы арқылы қызмет көрсетіледі, ол Сурабая, Маланг және Жембер қалаларына бағыттарды қамтиды.

Теміржол

Қала Проболинго теміржол станциясы арқылы қызмет көрсетеді, ол Яваның ірі қалаларына бағыттардың көп бөлігін қамтиды. Дегенмен, астана Жакартаға тікелей пойыз қатынайдыны жоқ, сондықтан Жакартаға баратын жолаушылар Сурабая немесе Йогьякарта арқылы транзит жасауы тиіс.

Ауа

Қалаға әуе қатынайысы жоқ. Ең жақын әуежай – Сурабаядағы Хуанда халықаралық әуежайы, жаңадан салынған ақылы жол арқылы 2 сағаттан кем уақытта жете аласыз.

Климат

Проболинго тропикалық саванна климатына ие (Aw), желтоқсаннан наурызға дейін ауыр жауын-шашын жауады, ал сәуірден қарашаға дейін жауын-шашын аз немесе орташа болады.

Демография

1845 жылғы санақ бойынша Проболинггода 18 458 явандық және 56 317 мадуралық тұрғын болды. 1930 жылғы толық санақ мәліметтерінде Проболинггода 85 257 бумипутера (көбінесе мадуралықтар мен явандықтар), 3 179 қытай, 483 басқа Шығыс Азия этностары және 952 еуропалық тіркелді.