Кіріспе
Droseraceae тұқымдасына жататын етші өсімдік, Оңтүстік Африкадағы бір ғана аңғарға тән Drosera regia, әдетте «патша күнкөрісі» деп аталады. Drosera тұқымдасының атауы грек тіліндегі «droseros» сөзінен шыққан, яғни «жұмсақ тамшымен жабылған». «Regia» деген эпитет латын тілінен алынған, «патшалық» деген мағынаны білдіреді және түрдің «көрнекті сыртқы түріне» сілтеме жасайды. Жеке жапырақтары 5 см-ге дейін жете алады. Бұл түрде көптеген басқа Drosera түрлерінде кездеспейтін ерекше реликтік қасиеттері бар, оның ішінде ағаш тәрізді тамырсабақтар, қақпақшалы тозаң және гүлшоғы өскенде спираль тәрізді бұралудың болмауы. Бұл факторлардың барлығы, филогенетикалық талдаудан алынған молекулалық деректермен қосылғанда, D. regia-ның тұқымдас ішіндегі ең көне қасиеттерінің біріне ие екенін көрсетеді. Олардың кейбіреулері туысқан Венера шыбыртқысымен (Dionaea muscipula) ортақ, бұл олардың жақын эволюциялық байланысын көрсетеді. Шапшаң бездермен жабылған жапырақтары қоңыздар, көбелектер және құмырсқалар сияқты ірі жемтікті ұстай алады. Барлық Drosera түрлерінің жапырақтарының үстіңгі бетінде жабысқақ шырышты бөлетін арнайы сабақты бездер орналасқан. Жапырақтар белсенді құс аулау құрылғысы ретінде қарастырылады, ол ұсталған жемтікті қоршап алу үшін иіледі. Өзінің табиғи финбос мекенжайында өсімдіктер жергілікті батпақты шөптермен және төменгі мәңгі жасыл бұталармен кеңістік үшін бәсекелеседі. D. regia-ның екі белгілі популяциясының арасында, биік орналасқан жері өсіп кеткен және іс жүзінде жойылған. Төменгі орналасқан жерде шамамен 50 жетілген өсімдік бар деп есептеледі, бұл оны ең қауіпті Drosera түріне айналдырады, өйткені ол жабайы табиғатта жойылу қаупі бар. Оны көбінесе етші өсімдіктерді ұнататындар өсіреді және бір ғана сорты тіркелген.
Drosera regia, commonly known as the king sundew, is a carnivorous plant in the sundew genus Drosera that is endemic to a single valley in South Africa. The genus name Drosera comes from the Greek word droseros, meaning "dew covered". The specific epithet regia is derived from the Latin for "royal", a reference to the "striking appearance" of the species. Individual leaves can reach in length. It has many unusual relict characteristics not found in most other Drosera species, including woody rhizomes, operculate pollen, and the lack of circinate vernation in scape growth. All of these factors, combined with molecular data from phylogenetic analysis, contribute to the evidence that D. regia possesses some of the most ancient characteristics within the genus. Some of these are shared with the related Venus flytrap (Dionaea muscipula), which suggests a close evolutionary relationship. The tentacle covered leaves can capture large prey, such as beetles, moths, and butterflies. The tentacles of all Drosera species have special stalked glands on the leaf's upper surface that produce a sticky mucilage. The leaves are considered active flypaper traps that respond to captured prey by bending to surround it. In its native fynbos habitat, the plants compete for space with native marsh grasses and low evergreen shrubs. Of the two known populations of D. regia, the higher elevation site appears to be overgrown and is essentially extirpated. The lower elevation site is estimated to have about 50 mature plants, making it the most endangered Drosera species, since it is threatened with extinction in the wild. It is often cultivated by carnivorous plant enthusiasts, and a single cultivar has been registered.
Сипаттама
Drosera regia өсімдіктері – көлденең ағаш тәрізді тамырсабақтар және ұзын және кең, ірі, сызықты жапырақтардың тәжін құрайтын көп жылдық шөптер. Жапырақтардың жоғарғы бетінде, жапырақтың дерлік барлық ұзындығы бойында сабақталған бездер (тілтіректер) орналасқан. Жапырақтарында жапырақ тіліктері мен қосымша жапырақтар жоқ, олар орамды жағдайда (ұншақтау арқылы) пайда болып, жіңішке ұшқа дейін тартылады. Тілтіректер мен жапырақтың өзі, бездерден шығатын жабысқақ шырышқа тұтқындалған жәндіктерге қарай иіліп, олжаға жауап бере алады. Жапырақтар тіпті бірнеше рет өзін-өзі бүктеуге қабілетті. Әрбір жапырақта мыңдаған тілтірек болуы мүмкін, олар жапырақтар тұтқынға алынған жәндіктерді тығыз орағанда, ірі олжаны ұстауға көмектеседі. Табиғи ортасында D. regia ірі қоңыздарды, көбелектерді және қызыл көбелектерді ұстай алады. Өсімдіктер суық маусымда ұйықтайды және қысқа, жетілмеген жапырақтардың тығыз шоғырынан тұратын ұйықтайтын бүршік құрайды. Өсімдіктер шілде айының ортасында ұйқыдан оянып, өсу маусымы қазаннан сәуірге дейін созылады, бірақ бұл өзгеріп отыруы мүмкін және өсімдіктер ұйқысыз жыл бойы өсуі мүмкін. Жеке жапырақтар өліп, қысқа сабақтарына жабысып қалады, өсімдіктің төменгі бөлігін бұрынғы жылдардың қараңғы жапырақтарымен жабады. Өсімдік өндіретін ағаш тәрізді тамырсабақтар – бұл тек D. arcturi түрімен ғана ортақ ерекшелік, ал басқа Drosera түрлерінде ағаш тәрізді тамырсабақтың болмауы D. regia және D. arcturi-дің ежелгі тегін көрсетеді. Drosera regia салыстырмалы түрде аз, ет тәрізді, қалың тамырларды да өндіреді, олардың ұштарында тамыр түктері болады. Өрттен кейін зақымдалмаған тамырлар көбінесе жаңа өсімдіктерді қайтадан өсіреді. Оны басқа түрлерден ерекшелендіретін ерекшеліктері – ағаш тәрізді тамырсабақ, бөлінбеген торапшалар және қақпақшалы тозаң. Drosera regia D. arcturi-дің тасманиялық мықты түрімен де ортақ белгілерге ие, соның ішінде жапырақ тіліктері мен қосымша жапырақтардың болмауы және гүл сабағының орамды емес өсуі. Көптеген зерттеулердегі Dionaea-ның өзгермелі хромосома саны 2n = 30, 32 және 33-ті қамтиды. Хромосома саны белгілі Drosera түрлерінің көпшілігі x = 10 еселі болып табылады. Кариотиптерді зерттеудің кең шолуы негізінде ботаник Фернандо Ривадавия осы туыстың негізгі хромосома саны 2n = 20 болуы мүмкін екенін ұсынды, бұл сан көптеген Drosera түрлеріне, соның ішінде кең таралған D. rotundifolia түріне тән. Бұл негізден ауытқуларға Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік-Шығыс Азия Drosera түрлері жатады, олардың хромосома саны 2n = 6-дан 64-ке дейін өзгереді.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Drosera regia Оңтүстік Африкаға тән және Оңтүстік Африканың Батыс Кейп провинциясындағы Веллингтон қаласына жақын Бейнсклуф тау жотасындағы белгілі бір биіктікте екі ғана жерде кездеседі. Көптеген зерттеулерге қарамастан, D. regia көршілес аңғарларда ұқсас орында табылған жоқ. Бұл екі шағын популяцияда кең жапырақтар сияқты шағын морфологиялық айырмашылықтар тіркелген, олардың таралу аймағы бірнеше жүз шаршы метрді құрайды. Drosera regia табиғи финбос өсімдік қауымдастығында, тығыз батпақты шөптер арасында өседі. Финбос мекендеу ортасы төмен немесе орташа биіктіктегі бұталы жерлерге немесе далаға ұқсас, онда төменгі мәңгі жасыл бұталар басым. D. regia әзірге Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қауіп төндіретін түрлердің Қызыл тізімінде бағаланбағанымен, Халықаралық етжейтін өсімдіктер қоғамы D. regia-ны қауіп төндіретін етжейтін өсімдіктер тізіміне енгізді. Drosera regia 1997 жылғы IUCN есебінде "сирек" деп тіркелген, бірақ бұл бұрынғы IUCN бағалаулары көбінесе жеткіліксіз құжатталғандықтан, қазіргі таңда оларға сену қиын. Басқа да авторлар D. regia-ның жабайы табиғатта қаншалықты сирек кездесетінін атап көрсетіп, оны тіпті "жоюға ұшырауы мүмкін" деп сипаттады. 2015 жылы оның өсетін ортасының өртке ұшырауы D. regia-ның табиғи популяциясының жағдайына оң әсер етті. Стелленбос ботаникалық бағынан келген мамандар төменгі биіктіктегі аймақта жаңа популяцияларды тапты және жоғары биіктіктегі аймақта бұрыннан белгілі өсімдіктерді қайтадан анықтады.
Таксономия және ботаникалық тарих
Drosera regia тұқымын алғаш рет 1926 жылы Оңтүстік Африка ботанигі Эдит Лэйард Стивенс сипаттаған. Drosera regia есімдік атауы грек сөзі droseros-тан шыққан, ол "жұмсақ нәрмен қапталған" дегенді білдіреді. 1996 жылы екі чех зерттеушісі, Jindřich Chrtek және Zdeňka Slavíková, D. regia-ны жеке, монотиптік туысқа, Freatulina-ға бөлу арқылы осы тұқымның таксономиясына өзгеріс енгізуді ұсынды. Хртек пен Славикова D. regia мен Drosera тұқымдасының басқа өкілдері арасындағы көптеген морфологиялық айырмашылықтарды осы таксономиялық бөліністің негіздемесі ретінде келтірді. Олар 1999 жылғы мақаласында бұл таксономиялық пікірлерін қайта растады және Ergaleium кіші туысына жататын түбірлі Drosera-ны Иоганн Георг Кристиан Леманның қайта жаңғыртқан Sondera туысына қосты. Алайда, бұл таксономиялық түзетулер қолдау таппады және түр туралы жақында жарық көрген жарияланымдарда қабылданбады немесе көбінесе назардан тыс қалды.
Эволюциялық қатынастар
Морфологиялық ерекшеліктердің және ген тізбектерінің филогенетикалық талдауы D. regia-ның тұқымдастықтағы базалық орнын растады, бұл тұқым көптен бері барлық қазіргі Drosera түрлерінің ең көнесі саналады. 2002 жылы ядролық 18S rDNA, пластид ДНК (rbcL, matK, atpB) және морфологиялық деректерге негізделген қосымша талдау осы қатынастарды бекітті, D. regia-ның тұқымдастықтағы базалық орнын және Дионаэа мен Альдровандамен тығыз байланысын көрсетті. 2003 жылғы жаңа талдау D. regia мен D. arcturi арасындағы тығыз байланысты анықтады, олардың екеуі де барлық басқа Drosera түрлеріне қарағанда негізгі жағдайда топтасты, бұл D. regia мен барлық басқа Drosera түрлерінің D. arcturi арқылы байланысқа ие екенін көрсетеді.
Өсіру
Drosera regia өсіру алғаш рет 1926 жылы түрдің ресми сипаттамасына дейін талпынылған. Авторы, Эдит Лейард Стивенс, D. regia-ны сәтті өсіргенін хабарлап, мұндай сәттілікке жету үшін оның өсіп-өнімді жеріне ұқсас "ылғалды және салыстырмалы түрде салқын атмосфера" қажет екенін атап көрсетті. Дегенмен, қазіргі заманғы есептер оның өсірілуіне қатысты кейбір адамдар үшін қандай жағдайлардың сәттілікке жеткізгенін көрсетеді. D. regia-ның ең жақсы өсуі үшін топырақтың жақсы дренаждалуы және жеткілікті жарық мөлшері қажет, сондай-ақ салқын температураны ұнатады. Салқын түндер мен жылы күндердің өсімді күшті өркендетуіне себеп болатыны хабарланған. Жыныссыз көбею көбінесе жапырақ кесінділерінің орнына кішкентай тамыр кесінділері арқылы жүзеге асырылады, себебі жапырақ кесінділері тамыр пайда болғанға дейін шіриді. Жаңа тұқымдармен тұқым өніпшуі 10 күннен 3 немесе 4 аптаға дейін жүреді, бұл көптеген басқа Drosera түрлерінен тез. Өніпшу фанерокотилярлы (жабынсыз, ашық котиледондар тұқымдық қабықтан бос), ал алғашқы нағыз жапырақтары кезектесіп орналасады. 2004 жылы Уильям Джозеф Клеменс осы түрдің жалғыз культиваторын тіркеді – D. regia 'Big Easy'. Ол түрдің басқа клондарына қарағанда күштірек және жапырақтарының ұзындығы бойынша ықшам түр болып табылады. Өзінің өсіру жағдайларында 'Big Easy' гүлдемеген және қысқы ұйқыға түспеген. Клеменс өзінің D. regia-сын 2000 жылы өткен Халықаралық етші өсімдіктер қоғамының конференциясындағы сатушыдан алған. Жеткілікті зерттеу жүргізгеннен кейін, ол жаңа культиваторды 2004 жылғы Халықаралық етші өсімдіктер қоғамының тоқсандық басылымы – «Етші өсімдіктер туралы хабарлама» журналында тіркеді.