Кіріспе

Грекияның әскери диктатурасы (1936 – 1941)

4 тамыз режимі (Καθεστώς της 4ης Αυγούστου), көбінесе Метакса режимі (Καθεστώς Μεταξά, Kathestós Metaxá) деп те аталады, 1936 жылдан 1941 жылға дейін Грекия Корольдігін басқарған генерал Иоаннис Метаксас басшылығымен құрылған авторитарлық режим болды. 1936 жылдың 4 тамызында Метаксас король Георг II қолдауымен грек парламентін таратып, консервативті, коммунизмге қарсы үкіметке төрағалық етті. Режим өзінің символикасы мен риторикасында фашистік Италиядан үлгі алды, бірақ Остік державаларға қарағанда Ұлыбритания және Француздық Үшінші Республикасымен жақын байланыста болды. Халықтың қолдауына ие болмағандықтан, 1941 жылдың қаңтарында Метаксастың қайтысынан кейін режим толығымен корольге тәуелді болды. Грекия 1941 жылдың сәуірінде неміс басқындығына ұшырап, грек үкіметі британдық бақылаудағы Мысыр Корольдігіне көшкенімен, режимнің бірнеше көрнекті тұлғалары, әсіресе қауіпті қауіпсіздік басшысы Константинос Маниадакис, патша бұрынғы демократиялық саяси топтардың өкілдерімен келісімге келіп, оларды қызметтен босатуға мәжбүр болғанға дейін бірнеше ай бойы үкіметте қалды.

Режимнің пайда болуы

Метаксас өзінің режимін негізінен 1930 жылдары Грекияда кең таралған, саяси фракциялардың грек парламенттік демократиясын бұзған жағдаймен күресу үшін орнатты. Парламентке деген сенімнің төмендеуі бірнеше төңкеріс әрекеттерімен бірге жүрді; 1935 жылдың наурыз айында венизелисттік төңкеріс сәтсіз аяқталды, ал келесі қазан айындағы сайлаулар роялистердің көпшілігін нығайтты, бұл эмигрант король Георг II-ге Грекияға оралуға мүмкіндік берді. Король елде монархияны қайта орнатты, бірақ парламенттегі қарама-қайшы фракциялар нақты саяси көпшілікті құрастыра алмай, үкімет құруға дайын болмады. Осы уақытта коммунистердің белсенділігі күшейді, 1936 жылғы сайлауда олардың 15 депутаты 143 монархист пен 142 либерал, аграрлық және республикашылдар арасында тепе-теңдікті сақтап тұрды. 1936 жылдың мамыр айында темекі фермерлері арасында кең ауқымды аграрлық наразылықтар мен елдің солтүстігіндегі өнеркәсіптік тәртіпсіздіктер болды, бұл генерал Метаксасты 1936 жылдың 4 тамызында үлкен ереуіл алдында парламентті таратуға итермеледі. Корольдің қолдауымен Метакса төтенше жағдай жариялады, әскери жағдай енгізді, конституцияның бірнеше баптарын жойды және тәртіпсіздікті тоқтату және әлеуметтік тәртіпті қалпына келтіру үшін дағдарыс кабинетін құрды. Өзінің бірінші сөздерінің бірінде Метаксас: «Грецияны қауіп төндіретін апаттардан құтқару үшін маған қажетті барлық билікті алуға шешім қабылдадым» деді. Осылайша Метаксас диктатурасы дүниеге келді, ал одан кейінгі кезең Метаксастың абсолютті билікке көтерілген күні – 4 тамызбен байланысты аталды. Жаңа режимге шағын экстремистік саяси партиялар мен коммунистерге қарсы шаралар күтіп отырған консерваторлар қолдау көрсетті.

Классикалық әсерлер

Метаксаның "Жаңа мемлекетінің" тамыры Грекияның классикалық тарихында ізделді. Метакса грек ұлтшылдығы "ежелгі Грекияның, әсіресе Спартаның, бейдін құндылықтарын және Византия империясының Шығыс православиелік христиандық құндылықтарын" жандандырады деп ойлады. Ежелгі Македония да эллин халқының алғашқы саяси біріктірушісі ретінде даңқталды. Режимнің жастар ұйымы өзінің негізгі символы ретінде ежелгі Миной Критінің символы – лабрис/пелекисті таңдады. Метакса үнемі мақтаған "Отан, адалдық, отбасы және дін" дәстүрлі грек құндылықтары да ежелгі спарталықтардың құндылықтарымен жақын болды. Режим Спартаның өзіне қатысты тәртіп, милитаризм және ұжымдық құрбандық идеалдарын насияттады, ал Византия орталықтандырылған мемлекетке және монархия мен грек православие шіркеуіне адалдыққа баса назар аударды.

Сыртқы әсерлер

Метаксас Антонио Салазардың Португалиядағы «Жаңа мемлекет» (Estado Novo) режимін өзінің басты шабыт көзі деп санады және өзін осымен қатар сол кездегі басқа да диктаторлық режимдердің өкілдерімен қоршады. Сөйтіп, оның негізгі идеологиялық ұраны да «Жаңа мемлекет» (Неон Кратос) болды. 4 тамыз режимі әскери киім, амандасу, әндер мен рәсімдерді, соның ішінде римдік сәлемдесуді (Метаксас оны күн құдайы Аполлонға гректердің ежелгі сәлемдесуі деп есептеді және оны «Геленикос Хайретисмос» («Гелендік амандасу») деп атады) пайдаланды. Метаксас режимі 1930 жылдарғы Италия мен Германия сияқты авторитарлық мемлекеттерге тән ерекшеліктерді дамытты: режимнің насилатпасы Метаксасты «Бірінші шаруа», «Бірінші жұмысшы» және грек халқының «Ұлттық әкесі» ретінде көрсетті. Өзінің замандастары Гитлер «Фюрер» атағымен, Муссолини «Дуче» атағымен жүргендей, Метаксас грек тілінде «жетекші» немесе «бастық» деген мағына беретін «Архигос» атағын қабылдады және оның режимі ежелгі Греция мен Орта ғасырлардағы грек Византия империясының ең жақсы қасиеттерін біріктіретін ұлы «Үшінші эллиндік өркениеттің» құрылысына негіз салуға тиіс екенін мәлімдеді.

Грекиялық тоталитаризм

Метаксас режимі Грекияны толыққанды түрлендіруді көздеді, сондықтан грек қоғамы, саясаты, тілі және экономикасына бақылау енгізді. Осы саясаттың әр саласында Метаксас үкіметі өз замандастары – нацистік Германия мен фашистік Италияға емес, Франколық Испанияның болашағын болжағандай көрінді.

Әлеуметтік бақылауға ұмтылу

Метаксас билікке келіп, қоғамдық тәртіпті қалпына келтіруді көздеді, және бұл мақсатқа, оның ең фашистік мүшесі деп сипатталатын қоғамдық тәртіп министрі Константинос Маниадакистің қадағалауымен қол жеткізді. Маниадакис екінші жалған "коммунистік партияны" құрып, жалған "Ризоспастис" басылымын шығарды және барлық коммунистік ұйымдарды таратуға қол жеткізді. Метаксастың бұқаралық ақпарат құралдарына цензура салу, саяси партияларды тыйым салу және ереуілдерге тыйым салу сияқты саясаты, сол кездегі Еуропалық авторитарлық режимдерді көшіргендей болды. Италия мен Германия сияқты, Грек мемлекетінің де саяси полициясы – Асфалея болды, ол Гестапо үлгісінде құрылған (оның басшысы Маниадакис, әдістер мен техникалар бойынша Гиммлермен тығыз байланыста болды). Асфалеяның мақсаты қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету еді. Режим ребетико музыкасын да қуғынға салды, өйткені оның мәтіндері келісімсіз болды, ал дәстүрлі грек халық музыкасына басымдық берді. Хашиш ордалары, багламалар мен бузукиге тыйым салынды, немесе кем дегенде шығыс стилінде ойнауға тыйым салынды. Völkisch қозғалысынан шабыттанған болуы мүмкін, грек халық музыкасын радио және қоғамдық фестивальдер арқылы кеңінен насихаттау жүргізілді, бұл негізінен мемлекеттің бузуки мен ребетико музыкасына деген жақтықсыздығынан туындады. Бұл мәселеде грек коммунистік солшылдары да келісімге келді, ребетиконы "реакциялық" деп санады. Режим құрылғаннан кейін көп ұзамай коммунистер мен солшылдарды қатаң жазалады. Саяси себептермен шамамен 15 000 адам тұтқындалды, түрмеге қамалды немесе жер аударылды; кейбіреулері азаптауға ұшырады. Метаксас режимі коммунистік партияны жасырын қызметке көшірді, сондай-ақ Роялистік және Венизелистік партиялардың адалдық жүйесін бұзуға тырысты. Алайда, бұл маңызды күштер бұрынғы онжылдықтардағыдай сақталды және төрт жылдық Метаксас режимінен кейін бірден қайта пайда болды. Метаксас режимі өзінің қуғын-сүргінін ақтау үшін коммунистік қауіпті үлкейтіп көрсеткенімен, саяси кісі өлтірулер жасағаны немесе өлім жазасын қолданғаны белгілі емес. Керісінше, наразылар Эгей теңізіндегі кішкентай аралдарға жер аударылды. Мысалы, либералдық көшбасшы Георгий Папандреу Андросқа жер аударылды. Ал Грекияның коммунистік партиясы (ККП), бұған дейін заңсыз деп жарияланған, толығымен сақталды. Оған қатысты заңдық шектеулер 1974 жылы метаполитефси кезінде тоқтатылды.

Өнер және мәдениет

Метаксас Германия империясында білім алып, неміс мәдениетіне құрметтенді. Ол өнерді қолдады (театр, әдебиет, музыка, бейнелеу өнері және т.б.). Stratis Myrivilis, Nikos Kazantzakis, Angelos Sikelianos, Manolis Kalomoiris, Angelos Terzakis, "Nelly's" (Elli Seraidari) сияқты сол дәуірдің көрнекті зиялыларымен бірлесіп, режимнің идеяларын, әсіресе жастар арасында таратуға жұмыс істеді. Тағы бір ерекше саясат – білім беру жүйесінде Катаревузаның орнына Демотикалық грек тілін (Демотики) қолдану және дамыту (бірақ консервативті бағытта). Осы мақсатта Демотикалық грамматиканы жасау үшін Манолис Триантафиллидис тағайындалды.

Жастардың рөлі

Режимнің құндылықтарын болашақ жылдары сақтау және нығайту үшін Метаксас Ethniki Organosi Neolaias (Εθνική Οργάνωση Νεολαίας, Ұлттық жастар ұйымы, EON) құрды. EON барлық экономикалық және әлеуметтік топтардан келген жастарды біріктірді. Ұлдардың тәрбиесінде тәртіп пен дене шынықтыруға баса назар берілді, ал қыздарды қолдаушы әйелдер мен қамқор аналар болуға, мықты және сау жаңа буын тәрбиелеуге үйретті. EON екі апта сайын "Neolaia" (Νεολαία, грек тілінде "Жастар") атты журнал шығарды, ол мектептерде де, жоғары білім беруде де зор ықпалға ие болды. Метаксастың көзқарасы – жастар арқылы ежелгі грек және Византия өркениеттерінің жалғасы болатын "Үшінші грек өркениетін" құру еді. EON Грекияны басып алған неміс-итальяндық билік, олардың шабуылына қарсы белсенді қарсылық көрсеткеннен кейін таратылды.

Ұлтшылдық

Басқа тоталитарлық режимдердегідей, 4 тамыз режимі де қатаң ұлттық бағдарламаны қабылдады: Метаксас Мегали идеясының бір бөлігі ретінде Кіші Азияны басып алуға қарсы болғанымен, көрші елдердегі грек азшылықтарына қатысты және Грекияның көршілерінен туындаған қауіп-қатерлерге жауап беруде күшті ұлттық тіл қолданды. Ол кездегі көптеген ұлт мемлекеттері сияқты, ол өз халқының тегін жоғарылататын тілді пайдаланды. Метаксас билігі тұсында этникалық және тілдік азшылықтар (көбінесе славян тілінде сөйлейтін гректер) қуғынға түсті. Дегенмен, режим грек яһудилеріне төзімділік танытып, бұрынғы режимдердің антисемит заңдарын жойды. 1913 жылы Грекияға қосылған Салоники аймағында үлкен сефард яһуди қауымдастығы болды, және яһудилер көбінесе Венизелизмге қарсы болды. Метаксас солтүстік Грекиядағы славян тілдес (көпшілігі болгарлар) ирредентист топтарына қатаң қарсы болды, олардың кейбіреулері көрші елдерге қатысты ирредентизмді жақтағандары үшін саяси қуғынға ұшырады. Осы мақсатта вице-премьер және қаржы министрі Константинос Завицианос мемлекеттік "кәсіби салалар бойынша көлденең, әлеуметтік топтар бойынша емес, синдикалистік ұйым құру" туралы мәліметтерді жариялады. Алайда, Италиямен болған сыртқы дағдарыс салдарынан жоспар уақытша тоқтап, толық іске асырылмады. Метаксас режимінің басқа оңшыл үкіметтерден ерекшеленетін негізгі және маңызды айырмашылықтары:

Режимнің империализмге қарсы сөйлеуі. Метаксастың яһудилерге жағымды көзқарасы және діни азшылықтарға төзімділік танытуы. Режимнің саяси партия немесе қозғалыс түріндегі кең қолдауының болмауы. Ескерткіштер мен сәулеттің жоқтығы.

4 тамыз режимі аяқталды

Сыртқы саясат 4 тамыз режимінің басты мәселелерінің бірі болды. Жастық шағында Германияда оқыған Метаксас неміс жағына бейім болса, король – британдыққа. Бұл екеуі арасында қызу пікірталас тудырды, бірақ 1930-шы жылдардағы Еуропаның шындығы Грекияның қауіпсіздігі Германияға емес, дәстүрлі одақтасы және қорғаушысы – Ұлыбританияға байланысты болды. Ұлыбритания флоты арқылы Шығыс Жерорта теңізінде үстемдік құрған ірі держава еді. Сонымен қатар, Италия басшысы Бенито Муссолинидің Жерорта теңізінде жаңа Рим империясын құруға бағытталған жоспарлары Грекияның Эгей теңізі мен Додеканес аралдарын (сол кезде Италияның бақылауында болған) бақылауға алу және Албаниядағы ықпалын күшейту ниетімен тікелей қақтығысқа келді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Еуропадағы жағдай шиеленісіп, соғыс қаупі күшейген кезде, ахуал Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жағдайға ұқсас болды. Сол кезде Грекия үкіметінде неміс жақтастары күшті болғанмен, қауіпсіздігі үшін Ұлыбританияға тәуелді болды. Көптеген сарапшылар Грекияның бейтараптық саясатын ұстануға тырысатынын күтті. Шындығында, Метаксас қатаң бейтараптықты сақтауға ұмтылды, бірақ Италияның экспансиялық саясаты итальяндық ультиматумға және грек-итальян соғысына әкеп соқты. Алайда, грек әскерлері итальяндықтардың басқыншылығын толығымен тойтарды және оларды Албанияға кері ығыстырды, одан шабуыл басталған еді. Шынында, грек азшылығы тұратын Албаниядағы кейбір аумақтар «азат етілді» деп жарияланды және Метаксастың жоспары оларды Грекияның қалған бөлігімен біріктіру болды. Метаксас 1941 жылдың қаңтар айында күңгірт жағдайда кенеттен қайтыс болды. Оның өлімі режимін либерализациялау және парламенттік билікті қайта орнату үмітін тудырды, бірақ король Георг режимнің аппаратын сақтап қалғандықтан бұл үміттер күйреп кетті. Осы уақытта Адольф Гитлер Муссолиниді жеңілістен құтқару үшін неміс әскерлерін қайта бағыттауға мәжбүр болды және 1941 жылдың 6 сәуірінде Югославия және Болгария арқылы Грекияға басып кірді. Метаксастың орнына тағайындалған премьер-министр Александрос Коризис 1941 жылдың 18 сәуірінде, неміс әскері Афинаға жақындаған кезде, өз-өзіне қол жұмсады. 1941 жылдың 27 сәуірінде Афина неміс әскерімен басылып алынды. Британдық көмекке қарамастан, мамыр айының соңына қарай немістер елдің көп бөлігін басып алды. 4 тамыз режимі 1941 жылдың 29 мамырында құлады. Король мен үкімет Критке қашып, Крит шайқасы аяқталғанға дейін сонда болды. Содан кейін олар Мысырға көшірілді, онда эмиграциядағы грек үкіметі құрылды. Британдықтар гректердің аралға талап етуіне қатысты алаңдағандықтан Кипрге бару туралы ұсыныстан бас тартты. Темірқасық аралықта, Остік державалар Грецияда фашистік марионеттік үкімет орнатты.

Мұра

Ось державаларының оккупациясы аяқталғаннан кейін Грекия коммунистер басымдығындағы солшыл күштер мен АҚШ және Ұлыбританиямен одақтас оңшыл күштер арасындағы азамат соғысына ұшырады. Солшыл күштер Грекияда және Югославияның оңтүстігіндегі базалардан операция жүргізді. Бұл Суық соғыстың алғашқы, ұзаққа созылған ірі қақтығысы, АҚШ-тың қанағаттандыру саясатының алғашқы тәжірибесі және АҚШ президенті Гарри С. Трумэннің Трумэн доктринасының нысаны болды. Бұл жағдай Венизелисттік монархистік ұлттық айырылыстан мүлдем өзгеше болды, себебі көптеген Венизелистер азамат соғысы кезінде оңшыл одақты қолдады.